сыһ. Бэйэ-бэйэлэрин үрдүлэригэр буолар гына (уур). ☉ Так, чтобы что-л. одно оказалось на чём-л. другом (положить)
Икки сыттыктааҕын үрүт-үрдүгэр сүксүһүннэри уурда. Н. Заболоцкай

даҕ. Сылырҕаан иһиллэр, сылырҕаан тыаһыыр. ☉ Издающий приглушённое позвякивание, бренчание
Улуо-баттах суорҕаннаах буолбуттар, саахыматтаах тэллэхтээх буолбуттар, сылырҕастаах сыттыктаах буолбуттар, ойуулаах оронноох буолбуттар. ПЭК ОНЛЯ VII

даҕ. Өрө көтөн күүскэ ытыллар (хол., силлиэ). ☉ Сильно бушующий, вьюжный (напр., о буре, вихре). Бидилгэннээх тибии хаар тэллэхтээх, Кырыалаах кыртас хайа сыттыктаах Кыыс чаҥыйдаан Хотун эбэ обургу. Саха фольк.

көр чэбэр. Сэбэр ыал
□ Сэбэр дьахтар сиэркилэтин Санатар чаҕыл лаахтаах, Эбэм түүлээх бэриинэтин Курдук кута сыттыктаах Олоппоһу атыыластым — Оһуобайдык табылынным. П. Тобуруокап
[Роман Васильевич] олус да чэнчис, мэлдьи сэбэр көрүҥнээх киһи этэ. «Чолбон»

I
аат.
1. Убаҕас бадараан. ☉ Жидкое болото, топь
Көтөрүм онтон эбии үргэн, аҕыйахта туллаҥнатаат, миигин бырыыттан хостуу тардан ылла. Н. Заболоцкай
Готовтаах аттара өрөҕөлөрүгэр тиийэ бүтүннүү бырыы буолан, киэһэ төннөн кэллилэр. Л. Попов
Хааһы курдук бырыыга массыыналар сылдьыбыт суолларын устун мунньаҥныы-мунньаҥныы, газик иннин диэки сыыллар. П. Егоров
2. Күөл былыыга. ☉ Ил (обычно озерный)
Күөх далай иччитэ Нэктэл тэллэхтээх, Бырыы сыттыктаах, Ньамах таҥастаах Күөх Боллох тойоҥҥо күндүлээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу — бырыынан эмтиир Кэмпэндээйи куруорда. И. Данилов
II
аат., эргэр. Үстүү хаартынан оонньонор, отут биир харахха тахсыллар сүүйсүүлээх хаарты оонньуутун көрүҥэ. ☉ Три листика (род азартной карточной игры). Бырыы оонньоон сүүйтэрбит
□ Бырыыны, хаартыны батыһан, быстыбыт-ойдубут олохтоноллоро. Күндэ
◊ Бырыы көҕөн(ө) түөлбэ. — көҕөн арааһа. ☉ Серый селезень. Саха сиригэр бырыы көҕөнө сэдэх

1. аат.
2. Туох эмэ сытыы, туохха эмэ батары киириэн сөптөөх төбөтө. ☉ Острый, колющий конец, кончик чего-л., остриё
   Быһах уһугунан тиийэн тостубутугар дылы (өс ном.). Оҕонньор тоһоҕотун ороон ылан уһугун көрбүтэ уонна киэр илгэн кэбиспитэ. Н. Якутскай
   Кыраабылы, атырдьаҕы уһугунан, төбөтүнэн сиргэ батары анньыбаккын. ПАЕ ОСС
   Аарыма харыйа хойуу туораахтаах сытыы уһугунан ыксатынааҕы эргэнэ хара тыаны үрдүнэн өҥөйөн, халлааҥҥа харбаспыт. «Чолбон»
3. Туох эмэ саамай төбөтө, бүтэр сирэ. ☉ Край, предел, конец чего-л.
   Күөгү уһун ойугар быам биир уһугун баайдым. Т. Сметанин
   Бэлэм хааны оһоҕоско кутуллар, үс гыммыттан иккитэ буолбутун кэннэ, суон сабынан эбэтэр кылынан икки уһугун холбуу баайыллар. Дьиэ к. Быа тардыллар уһуга төһөнөн субуйуллар да, таһаҕас эмиэ соччо үрдүккэ өрө көтөҕүллэн тахсар. ПАВ Ф-6
4. Сир-дойду кытыы, ыраах өттө. ☉ Край, окраина (напр., местности)
   Бу суол аҥаар уһуга «Үүнүү» холкуоска тиэрдэр, аҥаар уһуга кини дьонугар тиэрдэр. Амма Аччыгыйа
   Арай илин уһукка собус-соҕотох ордон хаалбыт, онон-манан туоһа хастанан хараарбыт кырдьаҕас хатыҥ лаглайбыт. С. Данилов
   Биһиэхэ аан дойду араас уһуктарыттан туристар кэл да кэл буолаллар. ЦСИ КСФ
5. даҕ суолт.
6. Бүтэһик турар, туох эмэ бүтэһигэр баар. ☉ Находящийся на краю, в конце чего-л.
   Николай Бурусов оргууй хааман кэлэн, саҥата-иҥэтэ суох уһук олох маска олорунан кэбистэ. А. Сыромятникова
   Гриша көрүдүөр устун тэлэкэччийэн кэлэн, уһук хос аанын тутааҕыттан харбаат, күүскэ тарта. А. Фёдоров
   Ук уһугар уһук үнүгэс, оттон сэбирдэх хонноҕор ойоҕос үнүгэс диэннэр бааллар. КВА Б
7. Ыраах, тэйиччи баар, тэйиччи сытар (хол., сир-дойду). ☉ Находящийся подальше, дальний, крайний (напр., о местности)
   Бу олус киэҥ, уһук сир ураты айылҕалаах киэҥ нэлэмэн иэнэ бэйэтэ туспа кэрэлэрдээх. Н. Якутскай
   Элэктэриичэстибэ уота, былаан быһыытынан, биһиги уһук дойдубутугар бэрт ыраахтан айаннаан кэллэ. Суорун Омоллоон
   Тыа сирин уһук учаастактарыгар, сүөсүһүттэр кыстыыр уонна сайылыыр сирдэригэр үлэһиттэр сынньалаҥнарын тэрийии билигин даҕаны ситэтэ суох. АҮ
   ♦ Аҥаар кырыытыттан (кытыытыттан, уһугуттан) көр аҥаар
   Аҥаар уһугуттан түҥэтэн киирэн барабын. Амма Аччыгыйа
   Кинигэ лииһиттэн биир да лоскуйу көтүппэккэ эрэ, аҥаар уһугуттан киирэн үөрэтэн барарбыт. Д. Таас
   Аҥаар уһугуттан ньиэмэстэри кырга охсон баран, дойдулуох баар этэ. Н. Туобулаахап
   Аҥаар уһугуттан сыбаатахха, хотуур хотуур буолуо дуо? «Чолбон». Аҥаар уһуктатан сытар көр аҥаар. Эһэлэрэ мөлтөөн, аҥаар уһуктатан сытара. Киһи киэнэ үс (түөрт, аҕыс) уһуктааҕа (кырыылааҕа) — аҕыс кырыылаах диэн курдук (көр аҕыс I). Киһи киэнэ үс уһуктааҕа сылдьар быһыылаах. Кулгааҕыҥ уһугунан аһар калька. — өйдөөн-дьүүллээн истимэ, болҕомтоҕо ылыма. ☉ соотв. пропускать мимо ушей
   Микиитэ кулгааҕын уһугунан истэн аһарда. Амма Аччыгыйа
   Мин кини ыйытар боппуруоһун сатаан өйдөөбөккө, кулгааҕым уһугунан аһардым. Н. Заболоцкай
   Ылдьаа көннөрү кэмҥэ итини кулгааҕын уһугунан аһарыа этэ. «Чолбон»
   Кулгааҕыҥ уһугунан (иһит) көр кулгаах. Сиһилии билбэппин эрээри, баһын-атаҕын оройкуомтан кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай
   Ойуунускай туһунан кулгаахпыт уһугунан эрэ истэрбит. М. Тимофеев
   Ылдьыыс «суобас» диэн тылы улахан дьон этэллэрин кулгааҕын уһугунан истэрэ да, ис хоһоонун өйдөөбөт этэ. СТП АаТ. Кылаан бэрдэ, уһук туйгуна — атыттардааҕар уһулуччу ордук (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Лучший из лучших (обычно о женщине)
   Үтүөкэннээх дьүһүннээх, Үрдүк үскэллээх Кыыс оҕо кылаан бэрдэ, Уһук туйгуна кини эбит. П. Ядрихинскай
   Дьахтарга туһаайан этэллэр: кыыс оҕо кылаан бэрдэ, уһук туйгуна диэн. ПБН КСКТ
   <Муҥур> уһукка тиий (киир) көр муҥур I. Муҥур уһукка киирэн, Эдьиэйэ эрдэ төрөөбүт уонна хойут төрүүр уулаах ынахтары солбуһуннара сылдьан көлүйэргэ дьаһал биэрбитэ. Н. Борисов
   Баайдар уонна дьадаҥылар өстөһүүлэрэ муҥур уһугар тиийэ сытыырхайбыта. «Чолбон»
   Муҥур уһукка тириэрт көр муҥур I. Эсердэр уонна меньшевиктар баартыйалара ити курдук муҥур уһукка тириэрдибитэ түбэһиэхчэ буолбатах. ЛВИ КБО. Сир уһуга көр сир II. Хоту, сир уһугар төрөөбүтэ. Тыла уһуктаммыт — олус чобуотук, кими эмэ кыһытардыы, өһүргэтэрдии саҥар-иҥэр. ☉ Язвить, оскорблять, задевать словами кого-л. [Омуннаах Уйбаан:] Дьэ, бу эмээхсин тыла уһуктаммыт даҕаны, доҕор. Н. Неустроев. Тыл уһугунан — аахайбатахтыы, ааһан иһэн курдук. ☉ Между прочим, мимоходом, вскользь
   Киһи тыл уһугунан эрэ этэн кэбиһэр күнэ-дьыла буолбатах. Эрилик Эристиин
   Киһилэрэ хайдах эрэ тылын уһугунан саҥаран тыыбырҕатан барда. М. Доҕордуурап. Тыл уһугуттан өйдөһөн — олус истиҥникчугастык сыһыаннаһан. ☉ соотв. с полуслова (понимать друг друга)
   Чыырыйалаах Тумат санааларын тылларын уһугуттан өйдөһөн, эйэ дэмнээхтик уонча сыл олорбуттара. П. Степанов
   Кыра оҕо эрдэхпитинэ, санаабытын тылбыт уһугуттан өйдөһөн, бииргэ сылдьыбыппыт. «Чолбон». Уһуга оонньуур (уһугунан оонньообут) — аһара байан-тайан, хайдах да буолуон булбат, баҕарбытын барытын оҥорор. ☉ соотв. с жиру беситься
   Тот киһи уһуга оонньуур. ПЭК СЯЯ. Уһугунан дугуммут (оройунан оонньообут, көрбүт) — өйүн-төйүн тута илик, туох да кыһалҕата суох сылдьар, чэпчэки олоҕу батыһар киһи (үксүгэр эдэр киһини этэргэ). ☉ Тот, кто проводит время в легкомысленных затеях, бездельник, повеса (букв. ступает на цыпочках, смотрит теменем, дышит грудью — обычно о молодом человеке)
   Кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, оройунан оонньоон сылдьыбытын өйдөттө. Амма Аччыгыйа
   Оройбунан көрбүт, Уһукпунан дугуммут, Омуннаах-төлөннөөх Уол оҕо этим, оҕолоор. Болот Боотур. Сылгы Көлүйэ хотун дьогдьойор саалыгар, килэйэр киинигэр уһукпунан дугунан, оройбунан оонньоон улааппытым. И. Федотов. Уһуктаах тыллаах (уостаах) — сытыы-хотуу, киһини кыһытар тыллаах-өстөөх. ☉ соотв. бойкий на язык, остряк. Дьэ, эмиэ уһуктаах тыллаах киһигин быһыылаах
   ◊ Баһык уһук — 1) көр баһык
   [Айыыһыт] Баһык уһукка баран Бабыгыраабытынан барда, Атах уһукка тиийэн Айхаллаабытынан барда. П. Ойуунускай
   Чинарин сыттыктаах баһык уһукка өйөнөн олорон, билиэннэйи бэркэ болҕойон көрдө. Эрилик Эристиин; 2) эргэр. — бастыҥ олох (улаханнык ытыктанар-убаастанар ыалдьыты олордор сир). ☉ Место для почётного гостя в традиционном якутском жилище — балагане
   Баҕар, суруксут буолан, Баһык уһукка олоруом, …… Бар дьоҥҥо туһалыам. С. Васильев. Баһык уһук ыалдьыт эргэр. — улаханнык ытыктанар-убаастанар ыалдьыт. ☉ Почётный гость
   Баһык уһук ыалдьыкка анаан олбох бэлэмнээбиттэр. Бүтэр (быстар) уһуга (бараныыта) көр быһын I. Сэлиэнньэ бүтэр уһугар тиийэн бөлүөхсэн, бартыһааннары утары уоту астылар. Эрилик Эристиин
   Улууспут быстар уһугар, Дулҕа үрэх хоонньугар Баара кыстык угун саҕа Буор сыбахтаах балаҕан. Баал Хабырыыс
   Итини сэргэ атах өттө бүтэр уһук, саамай ыраах уонна өссө сир киэнэ куһаҕана диэн суолталардаах. Багдарыын Сүлбэ. Бүтэр уһугар кэпс. — туох эмэ олох бүтэрин саҕана, бүтэһигэр. ☉ В последний момент, в конце чего-л.
   Бүтэр уһугар эмээхсин Манчаары Баһылайы кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
   Биһиги айаммыт бүтэр уһугар улам чугаһаан истибит. Н. Заболоцкай
   Ол айылаах буолан баран, бүтэр уһугар уопсай тылы булабыт, мастарын олорор сирбэр тиэйэн биэрэллэр. ӨӨ ДДьДТ
   <Кэлин> уһугар (тиһэҕэр) <тиийэн> көр кэлин I. Кэлин уһугар бырда быстар, олус диэн утатар, олоро түһэр. Суорун Омоллоон
   Буоксаҕа кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьаспыттара. Н. Лугинов
   Биллэн турар, Дайбыырап мэлдьэһэр оҕонньор буолуо да, уһугар тиийэн, онтуката туһалыыра биллибэт. М. Попов
   Уһугар тиийэн, үөрэххэ барарбынан сибээстээн, Степан Павлович миигин үлэбиттэн босхолообута. Г. Борисов. Уһук хоту — Саха сирин хотугу өттүгэр. ☉ На Крайнем Севере
   Саха байаан дьоннорун Саргыларын сайыннарыҥ, Уһук хоту дойдуга Уйгулаах олохто оҥоруҥ. С. Зверев
   Уһук хоту сиргэ саас кэлэр, хаар хараарар. Н. Якутскай
   Арай Маппый гастролга уһук хоту тиийбит. Тускун. Харандаас уһуга — харандаас уһуктаммыт, уруһуйдуур төбөтө. ☉ Часть карандаша, которым наносят рисунок, кончик карандаша
   Аны харандааһым уһуга тостон хаалла. Амма Аччыгыйа. Ыал уһуга — нэһилиэнньэлээх пуун (хол., дэриэбинэ, нэһилиэк) саамай кытыыта, бүтэр сирэ. ☉ Край, окраина населённого пункта
   Үөксүкү миигин бу, көскө ыытар кэриэтэ, ыал уһуга ходуһаҕа хаайан, сайылыкка таһаарбакка бохсон олорор. Суорун Омоллоон
   Ыал уһугуттан ыал уһуга — Саһылтан Өймөкөөн уһугар диэри — алта уон көс буолуохтаах. Н. Заболоцкай
   ср. др.-тюрк., тюрк. уч ‘конец, вершина’