побуд. от сыылбатый =.

хаал 1 диэнтэн хай
аата. Үлэҕэ барыта эриэ-дэхси буолара ахсааннаах, ханан эмэ хаалыы, тохтуу син биир баар. Н. Лугинов
Ханна хаалыы, сыылбатыйыы тахсара харахха ордук быраҕыллар буолбута. ОГГ СМ
Таба иитиитин хаалыыттан таһаарыы табаһыттар олохторун-дьаһахтарын салгыы тупсарыы соругун кытта быстыспат ситимнээх. «ЭК»
◊ Сыарҕа хаалыыта — саас хаар ууллан, сыарҕанан сырыы тохтуур кэмэ. ☉ Весенний период, когда тает снег и прекращается езда на санях
Кыһын мэлдьи Алдаҥҥа көмүс хостооччуларга таһаҕас таһыытыгар барара, саас сыарҕа хаалыыта төннөрө. ТМН ЫМК. Хотуур хаалыыта кэпс. — сахаларга оттуур кэм кэрчигэ: атырдьах ыйын эргэтэ, балаҕан ыйа. ☉ У якутов отрезок времени во время сенокоса: конец августа, сентябрь
Хас да сыллааҕыта хотуур хаалыыта биир сиргэ сүүрбэччэ хонукка оттообутум. ФВС К
Аны туран хотуур хаалыыта — атырдьах ыйын эргэтигэр уонна балаҕан ыйыгар оттоммут оттору маҥнайгы суорка туталлар. ПАК БЫа

туохт., түөлбэ. Бытаар, сыылбатый. ☉ Медлить, становиться вялым. Атым түргэн сырыыттан уҕаалаата

туохт. Олус бытаар, бокоорон хаал; онтон-мантан тар-дылын, олус сыылбатый. ☉ Еле дви-гаться, с трудом передвигаться; задер-живаться, мешкать, медлить. Хаһан аҕыс-тан-боҕустан кэлэллэрэ ыраах

туохт. Көһүүн буолан хаал, сыылбатый, көнтөрүксүй; элэккэйэ суох, тоҥуй, тымныы буол (киһи майгытын туһунан). ☉ Становиться неповоротливым, медлительным, неуклюжим; становиться холодным, черствым, недобрым (о характере человека)
Ити Борисов, Саввинов Валерийдарынан ыччаты бары сирэйдээн көһүүнсүйбүтүнэн ааҕар табыллыбат. Э. Соколов

туохт. Кырдьан эбэтэр сүрэҕэлдьээн, сылайан-элэйэн бытаар, сыылбатый. ☉ Быть, стать медлительным, нерасторопным из-за старости, хронической усталости или лености
Биир обургу үлэһити саҥардылар мунньахха. Түксү, нэһирбити үлэтиттэн устуохха. С. Тимофеев
Билигин нэһирбитим иһин, былыр мин да от охсон, мас мастаан сириллибэт этим. И. Находкин

аат., кэпс. Туохтан эмэ сылайыы. ☉ Усталость от чего-л.
Сыламтата суох сырдык күннэр сыдьаайан эрдэхтэринэ, доҕотторуом, сытан, сыылбатыйан эрэ хаалымыаҕыҥ! Суорун Омоллоон
Кинилэр быйылгы үүнүүлээх үтүө сайын аатыгар, бэл, кырдьар саас сыламтатын умнубуттар. Н. Заболоцкай
Өлөксөй мас ууһун, соҕурууттан көскө кэлбит киһи сэһэнин сыламтата суох, биһирээн истэрэ. В. Протодьяконов

1. аат.
2. Тулалыыр эйгэни хабан барытын көстөр оҥорор сардаҥарыы. ☉ Свет, освещение
   Уоттара үөрбүт-көппүт курдук лиҥкинэччи умайан, балаҕан иһэ бүтүннүү күндэлэс сырдык буолла. А. Софронов
   Биир күн, эһэ бэйэтэ сүгүллэн туран арҕах бүөтүн төлө тарта — сырдык кутулла түстэ. Болот Боотур
3. көсп. Билии-көрүү, үөрэх, сайдыы. ☉ Знание, просвещение
   Эһиги иҥэрэн биэрбит Сырдыккытын тэнитэ — Туундара, тайҕа устун ииппит Көччөхтөргүт көппүттэр. Эллэй
   Сарсын аҕам кэлэн баҕар, үөрэн диэн, сырдыкка ыытыаҕа, Баҕар, ыраах ханна эрэ кыйдыаҕа. С. Васильев
   △ Хара баттала суох дьоллоох-соргулаах, көҥүл олох. ☉ Счастливая, свободная жизнь
   Кини хараҥаттан сырдыкка тардыспыт кылгас олоҕо итинник. Н. Якутскай
   [Күкүр Уус:] Онон, дьэ, сырдыкпыт, ыйдаҥабыт ханан баарый: сүбэлээн, ыйан кулу, ити үллэ-үллэ үчүгэй диир холкуостарыгар киирэбин дуу, суох дуу? Суорун Омоллоон
   Сырдык туһугар дуолан охсуһууга угуйан …… былыттары быыһынан курбуулуу көттө толлору билбэтэх дохсун көтөр. Амма Аччыгыйа
4. даҕ. суолт.
5. Сырдыгынан сыдьаайар, тыгар, хараҥата суох. ☉ Яркий, светлый, не тёмный
   Ботуруускай ааҕар балаҕана тыа сиригэр ымсыылаах ыраас, сырдык, киэҥ дьиэ эбит. Амма Аччыгыйа
   Илин хайа кэтэҕиттэн күн сырдык төлөнө хараҥа халлааны хайа тыыран, тахсан эрэр эбит. Эрилик Эристиин
   [Холкуостаахтар] сайыҥҥы сырдык түүҥҥэ оттуллубут отуу уотугар муһуннулар. М. Доҕордуурап
6. Маҥанныҥы, туртайан, сырдыйан көстөр (өҥ). ☉ Светлый (о цвете)
   Сытыы сымала сыттаах Сырдык мас эркиннээх Сытыары охсуу дьиэҕэ Сырайбынан кэтиллэ түстүм. С. Зверев
   [Дьахтар] Сырдык сиидэс былаатынан Сыҥаахтыы саба бааммыт. С. Васильев
   Сырдык кумааҕыны иннибэр уурдум, Суруксут аны киһи буоллум. Н. Тарабукин (тылб.)
   △ Сүрүн өҥтөн балачча убаҕас өҥнөөх. ☉ Более светлый, бледный, чем основной цвет
   Лаампата сааскы ача Сырдык күөҕэ таастааҕа. П. Тобуруокап
   Сыаналаах сырдык сиэрэй көстүүмэ эрэ кини хараҕар көстөн ааста. Л. Попов
   △ Харата суох — маҥан, күрэҥ, саһархай (киһи сирэйин, баттаҕын, хараҕын этэргэ). ☉ Светлый (напр., о глазах, волосах, коже человека)
   Кини сырдык дьэҥкир харахтарынан миигин одуулаһара. Далан
   Игорь Иванович сырдык баттаҕын өрө анньынна. Н. Лугинов
   Били сырдык сэбэрэлээх кугас бытыктаах нуучча киһитэ сибилигин аҕай мичээрдии турбут сирэйэ курус гынан, тыйыһыран, икки чабырҕайын тымырдара улам күүрэн ыллылар. П. Филиппов
7. көсп. Туох да хараҥанан күлүктэммэтэх, дьоллоох, үөрүүлээх (хол., олох). ☉ Счастливый, ничем не омрачённый (напр., о жизни)
   Сындыыс уота үктэллээх Сырдык олох саргытын Күммүт-дьылбыт эргийэн Күөйэ көтөн эрэбит. П. Ойуунускай
   Сыламтата суох сырдык күннэр сыдьаайан эрдэхтэринэ, доҕотторуом, сытан, сыылбатыйан эрэ хаалымыаҕыҥ! Суорун Омоллоон
   Кини кылгас, сырдык, үөрүү-көр наардаах олоҕор чугас дьонуттан өлөн эрэр киһини бу бастакы көрүүтэ эбээт. Н. Габышев
8. көсп. Ыраас, дьэҥкэ (өй, төбө туһунан). ☉ Ясный, светлый (напр., об уме)
   Сырдык өйгүн тумус туттан, Сырыт бу күн сиригэр. С. Данилов
   Ол иһин киһи аймах сырдык өйдөөхтөрө биһиэхэ тардысталлар. Амма Аччыгыйа
   [Генерал:] Саха саллаата, сырдык төбөҥ иһин …… бүтүн аармыйа аатыттан махтанабын. И. Гоголев
   ♦ Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр көр күн. Күн сырдыгын көрдөрбүт күн күбэй ийэ
   □ Хойукку да көлүөнэ ыччаттарбыт, Хостон хос да сиэн ыччаттарбыт …… Үрүҥ күн сырдыгын көрдүннэр, Үүнэн олорон истиннэр! Күннүк Уурастыырап
   [Эдэр ааптардар] уончалыы хоһоонноро күн сырдыгын көрбүт. «ХС». (Үрүҥ) күн сырдыга баҕалаах — олох олорор күндү. ☉ Жизнь дорога ΄ (букв. свет белого солнца желанен)
   [Былаас:] Маайа, биһиги иннибитин ыларга сорунан кэлбит дьон быһыылаахтар, …… начааскыга да күн сырдыгын көрөр баҕалаах. А. Софронов
   Күн сырдыгыттан (сириттэн) матта көр күн. [Туллук:] Биһиги иккиэн — саҥардыы көҥүлү көрөн Сэрбэйэ тыллан барбыппыт. Күн сырдыгыттан матарыма! И. Гоголев
   Кини олох ыар мускуурун тулуйбакка, түөрт уонун тахсан иһэн күн сырдыгыттан матар дьылҕаламмыта. ОИП Х
   Бачча оҕо сааскар күн сырдыгыттан матыаххын баҕарбат буоллаххына толор. «ХС». Сырдык тыыным быстыар диэри — тыыннааҕым тухары. ☉ соотв. до последнего вздоха (букв. пока не прервётся светлое дыхание). Сырдык тыыммыт быстыар диэри, Үллэр мудан Үйэбит тухары Алҕанныыбыт эбинэ тугуй? Туоннуубут эбинэ тугуй? Саха фольк. Сырдык тыына быһынна — куһаҕан буолла, анараа дойдуга аттанна, өллө. ☉ Умер, скончался (букв. прервалось светлое дыхание)
   Кэнчээри ыччатым иннигэр, Кэс дойдум туһугар, Сырдык да тыыным быһыннын, Уран уҥуоҕум да куйаланнын. С. Зверев
   Н.Х. Муксунов балыыһаҕа киирэн икки хонон баран сырдык тыына быстыбыта. «Сахаада»
   (Сырдык) тыынын быс көр быс. Сырдык тыыннааҕы быспыт сыысхалбыт, Киһини кэрдибит сиҥкэлбит суоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үрүҥ бандьыыттар — кини ыстаабын дьонун сырдык тыыннарын быспыттара. «ХС»
   (Сырдык) тыыҥҥын толук уур көр толук. Эн күндү көҥүлүҥ Толуллуутун туһугар Кини сырдык тыынын толук ууртун …… саныыр буолаар! Күннүк Уурастыырап
   Фашизмы …… түөрэ эһэр туһугар мөлүйүөнүнэн …… дьоннор сырдык тыыннарын толук уурбуттара. «ХС»
   (Сырдык) тыыҥҥын тэскилэт көр тыын. Бу Олоохоп быраас илиититтэн мүччү туттаран, сырдык тыынын тэскилэтэ сылдьар. Болот Боотур
   ◊ Күн сырдыга көр күн
   Ойоҕосторуттан түһэр күн сырдыга кинилэр [уоллаах кыыс] чэгиэн сирэйдэригэр түспүт. Н. Лугинов
   Уонна күөх үүнээйи Үрдүк күн сырдыгар тардыһар. Күннүк Уурастыырап. Сырдык аат үрд. — өлбүт киһи ытык аатын кэриэстээн ахтарга туттуллар. ☉ Употребляется при почтительном упоминании о ком-л. умершем, погибшем (букв. светлое имя)
   Норуотуҥ эн сырдык ааккын Ахтар, чиэстиир күнүгэр Хомотуохпун баҕарбаппын Хоҕу хостоон, күөдьүтэн. С. Данилов
   Тохтоо, ааһар киһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уҥуохтарын, Ахтан аас Сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай. Сырдык мөссүөн — чуолкайдык өйгөр хаалан хаалбыт, хараххар көстөн кэлэр ким-туох эмэ дьүһүнэ. ☉ Живое, наглядное представление о ком-чём-л., светлый образ
   Маайыс, тоҕо эн ыраас, сырдык мөссүөнүҥ миигиттэн арахсыбата буолуой? С. Ефремов
   Кини хараҕар саҥа тыллан эрэр сибэккилии үчүгэйкээн бэйэлээх кыыс оҕо сырдык мөссүөнэ көстө түспүтэ. С. Никифоров
   [Маша] хараҕар Александр сырдык ыраас мөссүөнэ, мичээрдээбит арылхай хараҕа көстөн кэлэ турар. М. Доҕордуурап. Сырдык хаан үрд. — көҥүл олох, кырдьык иһин охсуһууга буойуттар толук ууран тохпут хааннара. ☉ Кровь, пролитая за свободу, справедливость
   Кинилэр онно, букатын соторутааҕыта үөрэкөтө айаннаан испит ыччаттар сырдык, ыраас хааннара тоҥ хаарга халыйан сытар сирдэригэр тиийбиттэрэ. А. Сыромятникова
   Уол оҕо төрүөн, дойдум иһин Сырдык хааммын тохтордум, Дьолу көмүскээн, сэриилэһэн. И. Эртюков. Сырдык хааннаах — ньыламан маҕан ыраас сэбэрэлээх, харата суох. ☉ Светлый, светлокожий
   Аллараа боротуохаттан икки улахан биэдэрэҕэ толору уу тутуурдаах бааһынайдыҥы сырдык хааннаах уол таҕыста. Э. Соколов
   Миичээн — арылыччы көрбүт харахтаах, долгуннурар хара баттахтаах, сырдык хааннаах, толору эттээх-сииннээх уол. А. Кривошапкин (тылб.)
   ср. ДТС йарух ‘свет, сияние, блеск, луч’