сущ
сэдиэлкэ

ж. сэдиэлкэ.

сущ
сэдиэлкэ холуна

көр сэдиэлкэ. Өспөх сахалара дуҕаны, хомууту, сөдүөлкэни уонна да атыттары Баһылай Хотуоһаптан үөрэнэн оҥостор буолбуттар. Саха сэһ
1977
Кириһээнэбис [атын] тоһуйа киирэн сыгынньахтаабыта, хомуут, сөдүөлкэ баттаабыт сирдэрин имэрийтэлээн баран мэччитэ ыыталаабыта. Далан

көр сэдиэлкэ
Оҕонньор …… кыһынын, кырдьаҕас киһи быһыытынан, ичигэскэ олорон ат сыарҕатыттан, хомуутуттан, сэдьиэккэттэн саҕалаан, мас күрдьэҕэр, атырдьаҕар тиийэ оҥорор, абырахтыыр. С. Никифоров
Мин сэдьиэккэ сыттыгар олорон, Сувенкулга мэҥэстэн иһэрим. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт. Быаҥ-туһаҕыҥ холкутаан, босхо баран, хамсаа, халбарыйан, сулбуруйан түс (хол., ыҥыыры этэргэ). ☉ Сходить с места, съезжать, сползать (напр., о седле)
Сыыры түһэн истэҕинэ, ыҥыыра холборуйан, иҥнэри барда, ат онтон эбии тэбиэһирдэ. Д. Таас
Тохтоппутугар, ат хомуута арыый аҕай уһулла сыста, сэдиэлкэтэ холборуйан, моонньугар тиэриллэ түстэ. И. Никифоров
Тохтоо! Холумнарыҥ босхо барбыттар. Сыыр түһүүтүгэр ыҥыырыҥ холборуйуоҕа. «Чолбон»

аат. Аты көлүйэргэ, моонньугар кэтэрдиллэр ис өттүнэн сымнаҕас бүрүөлээх (боолдьохтоох) бөкүнүк быһыылаах мас тэрил. ☉ Часть упряжки — надеваемый на шею лошади, округлый деревянный остов с мягким валиком на внутренней стороне, хомут
Кини атын хомуута киэҥиттэн дуҕата ханньары түспүт. М. Доҕордуурап
[Соноҕос] соҕотох, далга бааллан турар сиригэр хомуутун кэтэрдиллэр, сэдиэлкэтин ууруллар уонна кутуруга быаланар. АНП ССХТ

аат.
1. Киһи көхсүн, оттон сүөһү, кыыл арҕаһын уонна самыытын ыккардынааҕы тоноҕос уҥуохтара тутуллар сүрүн, уйук буолар миэстэтэ. ☉ Позвоночник
Сыҕаайап саҥаран бобуллаҥнаата: «Мин сиһим токур… Оҕо эрдэхпинэ биһиккэ булгуруппуттар». Амма Аччыгыйа
Салдьыр муостаах ынаҕы сиһин, самыытын имэрийдэ. А. Фёдоров
Кини …… хас да сиринэн сиһэ тостубут, ойоҕосторо уонна төбөтүн уҥуоҕа алдьаммыттар. «ХС»
2. Киһи көхсүн аллараа өттө. ☉ Поясница
Икки ытыһынан сиһин баттанан, ыараханнык көнөн баран, бытааннык саҥарда: «Дьэ бүтэрдибит». Амма Аччыгыйа
Владимир Лукич уһуннук олорбутуттан сиһэ көһүйбүтүн тутта-тутта балааккатын диэки хаамта. Г. Колесов
Күүстээх сөтөл ааспат уонна сиһэ ыалдьар. «ХС»
3. Туохха эмэ сүрүн уйук буолар тутаах чаас. ☉ Опорная часть чего-л. (напр., пола); ударная часть какого-л. устройства, механизма (напр., охотничьей пасти)
Өлөксөй өй ылан, сохсо сиһинэн сүүрэн тахсыбыт да, сигэтин быһыта сынньан барбыт. М. Чооруоһап
Хабыын! Бу Баасын бассабыык уола муоста сиһин тоһутаары гынна дии. «ХС»
4. көсп. Барыларыттан эрэ ордук кыахтаах киһи (үксүгэр үбүнэн-аһынан, баайынан этиллэр). ☉ Человек, имеющий широкие возможности (обычно о материально обеспеченном человеке)
Бу Сымалаах нэһилиэгин систэрэ — Одунча аҕатын ууһа. И. Гоголев
Силип тойоно Аадаҥ оҕонньор — нэһилиэк сиһэ. Күннүк Уурастыырап
Мантан көс аҥаара холобурдаах сиргэ былыр бу дойду сиһэ буолан олорбут Дьэппириэн баай өтөҕө баар. Н. Босиков
5. Икки уу (үрэх, күөл) тардыытын араартыыр арҕастыы үрдүк сир (мастаах эбэтэр маһа суох); оннук сир халыҥ тыата. ☉ Возвышенное место (обычно лесистое) между двумя водоёмами; широкий лесной массив, растущий на таком месте
Халыҥ сискэ мутук тоһута тоҥон, киһи соһуйан этин таттарыах, хатан баҕайытык час гына түһэрэ. П. Ойуунускай
Кини үрүйэни кыйа сиһи өрө тахсан барда. Н. Заболоцкай
Мороппуй хайатын арҕаһыгар тахсан, сис устун айаннаата. В. Миронов
♦ Сискин көннөр (көннөрө түс) кэпс. — үлэлии сылдьан сынньана түс (балаһыанньаҕын уларытан). ☉ Устроить перерыв в работе для отдыха (меняя положение тела)
Сомоҕоллой …… сиһин көннөрө түһээри …… отуутун күлүгэр иттэнэ сытынан кэбистэ. Болот Боотур
Суох, кини утуйбат, сиһин эрэ көннөрө түһүө. Н. Заболоцкай
Хайа, доҕоттор, кыратык сиспитин көннөрө таарыччы табаах тардыбаппыт дуо? «ХС». Сискин көннөрбөккө үлэлээ — тохтообокко, сынньалаҥа суох үлэлээ; кулут буол, хамначчыттаа. ☉ Работать не разгибая спины; батрачить на кого-л.
Дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүт «ыар буруйдаах» буоларым быһыытынан Боотуруускай улууһун сис баайдарыгар сиспин көннөрбөккө үлэлиирим. «ХС»
[Оҕолор] омурҕаннарыгар өйүөлэрин от үөрэтин сыпсырыйан ылаллара уонна систэрин көннөрбөккө эмиэ үлэлээбитинэн бараллара. НЕ ТАО
Сиһин этэ сиппит, буутун этэ буспут көр буут I. Бичик Сэмэн сүүрбэ сааһыгар тиийэн холун этэ хойдубута, буутун этэ муҥутаабыта, сиһин этэ сиппитэ. Н. Якутскай
Уол оҕо, буутун этэ буһан, сиһин этэ ситэн, уолан бэрдигэр кубулуйар. С. Спиридонова
Уол сиһин этэ ситэн, холун этэ хойдон, урааҥхай киэнэ уһуктааҕа, саха киэнэ саарына буола улааппыт. «ХС». Сиһиҥ үөһүн тардыам кэпс. — өлөрүөм, тыыҥҥар туруом диэн киһиэхэ суоһурҕаныы. ☉ Вышибу, выну из тебя душу
Оо, ыт ыамалара! Тыллыы сүүрбүккүн, сиһиҥ үөһүн тардыам! Ф. Филиппов
Ылдьаа субу тиийэн ол сидьиҥи сиһин үөһүн тардыах курдук омуннуран барда. Н. Заболоцкай
— «Дьэ, атаас, уруккубутун-хойуккубутун аахсар күммүт кэллэ. Сибилигин сиһиҥ үөһүн тардар инибин!» — диэтэ Сэмэн. Р. Кулаковскай
◊ Сис быата — аты көлүйэргэ сиһигэр сэдиэлкэ үрдүнэн мииннэри быраҕан олгуобуйалары эбэтэр босторуоҥканы өрө тартарар быа. ☉ Чересседельник
Кыыс …… хомууту көннөрөр, сис быатын тардан биэрэр. А. Фёдоров
Ат ыарахан таһаҕаһы тардар буоллаҕына сис быатын холкутатан, аллара түһэрэн биэрэҕин. АНП ССХТ
Дабыыдап хапсаҕай баҕайытык ат сиһин быатын сүөрбүтүнэн барда. М. Шолохов (тылб.)
Сис былыт көр былыт. Сис былыт кэлбитэ, онон халлаан сымнаата. П. Аввакумов
Хас да хонукка сис былытынан, бүтэй үүт курдук бүрүллэн туран баран, халлаан халла быһыытыйда. В. Миронов. Сис кумах — киэҥ сиринэн тайаан сытар кумах сир. ☉ Песчаная коса
Килбиэннээх Лена эбэбит Кый дойдуттан Кытыаран аҕалбыт Кылыгырас сүүрүгүн …… Туора түспүт сис кумах Тохтотуо этэ дуо? Саха фольк. Волга эбэ күөх налыыларын, кэрэ арыыларын, сис кумахтарын …… биирдиилээн тарбахпар ааҕан биэриэм этэ. И. Никифоров. Сис ороҕо — киһи-сүөһү сиһин тоноҕоһун батыыта. ☉ Позвоночный столб
Бэрт да тирии… Чоху көхсүн курдук хап-хара… Арай сиһин ороҕунан онон-манан кырымахтардаах. И. Гоголев
Сипсики сүрэҕэ мөхсө түһэр, сиһин ороҕунан, тыймыыт курдук, тымныы баҕайы туох эрэ өрө сүүрэн таҕыста. Л. Попов. Сис тутун — көҥүллүк, дуоһуйбуттуу, сынньанар-дьаарбайар быһыынан илиилэргин сискэр үрүт-үрдүлэригэр тиэрэ уурталаан тутун. ☉ Держать руки за спиной (поза спокойно, безмятежно отдыхающего)
Сахалыы сис туттан баран, тииттэр быыстарынан хааман истим. Т. Сметанин
Көстөкүүн кыайбыт-хоппут киһи быһыытынан сис туттан кэбистэ. Н. Заболоцкай. Сис үөһэ — киһи-сүөһү иһин көҥдөйүгэр сис тоноҕоһун батыһа барар хаан сүүрэр сүрүн тымыра, үөс тымыр. ☉ Аорта
Эһэни өлөрөөт, быарын, бүөрүн, оһоҕоһун, тыҥатын, иһин сыатын, сиһин үөһүн кырбаан курум буһарыллар. И. Гоголев
Нухарыйдаххына, [кутаа] уот өһөн барар, силиигиттэн, сиһиҥ үөһүттэн соппоҥ тымныы оборор. Амма Аччыгыйа. Сис хайа — арҕастыы үрдээн тахса-тахса бара турар быстыбат хайа, хайа дойду. ☉ Горный хребет
Үөһээ тайҕаҕа тахсар суол Бодойбо үрэҕин батыһан Кропоткин сис хайатын туоруур. Н. Якутскай
«Верхоянскай хребет» аан дойдуга биллэр, сураҕырар сис хайа, тыһыынча түөрт сүүс килэмиэтир усталаах. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. йым ‘нагорье с долинами, удобными для поселений’