аат. Туох да кэрээнэ суох кыыллыы өлөрүү. ☉ Растерзание, зверское убийство кого-л.
Саллаат үрүҥнэр ынырыктаах хараҥа дьайыыларын, дьону сэймэктээһиннэрин, олоҕу-дьаһаҕы алдьатыыларын туһунан …… биллэрдик санаата хараастан, куттанан-куойан туран сэһэргиир. П. Ойуунускай
Кус хаана дьон киэниниин Өҥнөрө биир, наһаа биир, Куһу, хааһы сэймэктээһин Өлөрүү эбээт син биир. И. Гоголев
Ол дьону сэймэктэтээччи мин буолбатахпын уонна сэймэктээһиҥҥэ кыттыахпын да баҕарбаппын. Эрилик Эристиин

I
аат.
1. Судаарыстыбалар эбэтэр норуоттар бэйэ-бэйэлэрин кытта сэбилэниилээх киирсиилэрэ, охсуһуулара. ☉ Война. Сэриигэ барбыт. Сэрииттэн эргиллибэтэх
□ [Түмэппий] аҥаар атаҕын сэриигэ хаалларан кэлэн, холкуоһугар бэрэссэдээтэллии сылдьар. Амма Аччыгыйа
Кини гражданскай сэриигэ сылдьан өстөөхтөрү үлтүрүтүспүтэ. М. Доҕордуурап
Тулуйуохха наада! Сэрии эрэйин, кыһалҕатын туораан, күүтэр күммүтүгэр тиийиэхпит, сылаас харахпытынан көрсүһүөхпүт. Т. Сметанин
2. Сэбилэниилээх хапсыһыы, ытыалаһыы, кыргыһыы. ☉ Бой, битва, сражение. Сэрии толооно. Салгын сэриитэ
□ Сэрии толоонугар тылланан киирэн Сэймэктэтиэ диэн түһээн да баттаппатым. И. Егоров
Урут сэриигэ да киириэх иннинэ буоларын курдук, Гурьянов биһикки ону-маны омуннаан, фантазиялаан кэпсэтэрбит бу күннэргэ. Т. Сметанин
Суруктарым кэлэллэрэ Үксүн сэрии хонуутуттан, Сорохторо сүтэллэрэ Кутааланар холоруктан. М. Хара
3. Сэрииһиттэр, сэбилэниилээх күүстэр. ☉ Войско, армия. Хонуутааҕы сэриилэр. Пограничнай сэриилэр
□ Кыһыл сэриитэ иһэрин туһунан кэпсээн нэһилиэк үрдүнэн тарҕана охсор. Амма Аччыгыйа
Күн ыраахтааҕы биһиги уолаттарбытын ылан, сэриитин хаҥатаары гынар! Н. Якутскай
Сэбиэскэй сэриилэр сытар окуопалара бүтүннүүтэ түллэх гынарга дылы гынна. Т. Сметанин
◊ Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии (Аҕа дойду сэриитэ) — төрөөбүт дойдуҥ тутулуга суох буоларын иһин өстөөхтөртөн босхолуур, көмүскүүр сэрии. ☉ Отечественная война. Аҕа дойдуну көмүскүүр 1812 сыллаах сэрии
□ Аҕа дойду сэриитин сылларыгар Белоруссияҕа кэргэммин, икки оҕобун сүтэрбитим, соҕотох хаалбытым. И. Гоголев
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ арҕаа фроҥҥа артиллерийскай чааска сулууспалаабыта. Н. Якутскай
Аҕа дойду сэриитигэр оҕото геройдуу охтубутун хаста да хаттаан аахпыта. Н. Заболоцкай. Аан дойду сэриитэ — бүтүн аан дойдуга сыһыаннаах, аан дойду үрдүнэн суолталаах сэрии. ☉ Мировая война
Аан дойду иккис сэриитигэр сэбиэскэй Сойуус норуоттара биир түмсүүлээхтик фашизмы утары охсуспуттарын уонна кинини утары умсары уурбуттарын курдук уот курааны кытта охсуһуллуохтаах. М. Доҕордуурап. Сэрии сэ- бэ — сэриилэһэргэ аналлаах сэп-сэбиргэл, байыаннай тиэхиньикэ. ☉ Оружие, вооружение. Ядернай сэрии сэбэ
□ Бастарыттан атахтарыгар дылы сэрии сэбин сүкпүт сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
«Катюшаны», араас сэрии сэптэрин дьон толкуйдаан таһаарбыттара. Т. Сметанин. Уота суох сэрии полит. — эйэлээх кэмҥэ дойдулар икки ардыларынааҕы сыһыаҥҥа өстөһүүнү, тыҥааһыны соҥнуур политика. ☉ Холодная война
Оччолорго «уота суох сэрии» уонна сэриинэн ииригирии кэмэ буола турдаҕына, бу куорат Мирнэй диэн ааттаммыта. И. Данилов
«Уота суох сэрии» саҕаламмыта. Л. Брежнев (тылб.)
ср. ДТС, тюрк., монг. чериг, чирү, сэрэг ‘рать, войско, армия’
II
аат. Туох эмэ эркин эбэтэр тэлгэх курдук кэккэлэччи анньыллыбыт эбэтэр ууруллубут мастара. ☉ Плахи, доски, которые кладутся или выставляются ровным рядом (напр., на сани при перевозке сена)
Сыарҕаҕа от тиэйэрдии сэриитэ тэлгэтиллибит. М. Доҕордуурап
Миэлиҥсэ сэрии мастара эргийэн атыгыраһаллар, Ампаар иһигэр ыарахан суоруна тыаһа лүһүргүүр. Д. Таас
Быһыт сэриитигэр ыарахан мөҥүөлэри сала оҕустартаатылар. А. Фёдоров
Онно сытан кини орон сэриитин улаҕа өттүгэр үс сиринэн быһаҕынан кэрдиистээн кэбиспит. «ХС»
ср. монг. сэрээ ‘вилка; острога, трезубец’

сыһ.
1. Сирэйгинэн аллара диэки (хол., түс, сыт, бар). ☉ Лицом вниз к земле или полу, ничком (напр., лежать, упасть)
[Серёжа] күөх оттоох кырыска умса түһэн сытан, сэниэтэ эстиэр диэри ытаан-ытаан баран, устунан утуйан хаалбыт этэ. Н. Лугинов
Дьиэ ааныгар чугаһаан иһэммин, мастан иҥнэн умса баран түстүм. Н. Заболоцкай
Ипатий муоһатын мүччү харбаата, сирэйинэн буорга умса хоруйа түстэ. М. Доҕордуурап
2. Аллара, сир диэки хайысхалаахтык (хол., көр, туттан олор). ☉ По направлению к низу, к земле, вниз (напр., смотреть, опускать что-л.)
Дьон сирэй-сирэйдэрин көрсүһэн бараннар, умса көрөн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Маппый киэпкэтин умса уурунна. А. Фёдоров
Кыыс итиниэхэ хап-сабар эппиэттээбэтэ, саарбаҕалаан умса тутунна. Н. Заболоцкай
△ Аһаҕас өттүнэн түҥнэрэн, саба, түҥнэһиннэри уур (хол., иһити). ☉ Вверх дном (опрокинуть, перевернуть — напр., посуду)
Икки дьааһык умса ууруллубуттар. Н. Габышев
Кини дьиэ туттуохха айылаах хатырык хастаан сиргэ умса уурталаабыта. М. Доҕордуурап
Ааныс тумуска быыкаа тыы умса ууруллан субу ууга бараары сытарын көрдө. Н. Заболоцкай
♦ Умса ас көр ас II
Ол эрээри, төрөппүт аҕам кыһарыйан умса анньан биэрбэтэҕэ буоллар, мин да үтүө олоҕу булуом этэ. Н. Неустроев
Харабыллар киирэннэр Мэхээһи хаайыыга умса анньан кэбиһэллэр. Биир харабыл таһырдьа тахсар. С. Ефремов
Дьэ онон, Онтоон, соҕотох оҕоҕун кыайан иитимнэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап. Умса (умсары) көрдөр (баттаа, тэбис) — кими эмэ баһыйан бас бэриннэр, утарыласпат оҥор. ☉ Сломить кого-л., подавить, подчинить своей воле; сбить спесь с кого-л.
Саспыты арыйар саргыланаар, Куоппуту ситэр дьоҕурданаар, Уоттаах харахтарын Умсары көрдөрөөр, …… Дьайдаах тыыннарын Дьалбарыта хампарытаар. С. Зверев
[Охоноон:] Саҥардыы харахпытын өрө көрөн иһэн, эмиэ хараҥа батталга умса тэпсиллиэх муҥтут дуо? Софр. Данилов
Ити дьүһүннээх оҕонньорго аҕаҥ умса баттаан биэрэн эрдэҕинэ, биир тылы мин диэки көмөлөһө саҥарбатыҥ. Эрилик Эристиин. Умса (умсары) миин — кими эмэ харыстаабакка, аһыммакка көлөһүннээ. ☉ Нещадно, безжалостно эксплуатировать кого-л. «Айымньы» холкуоска холбостор эрэ үлэнэн умса мииниэхтэрэ. М. Доҕордуурап
Олору барыларын батталлаах баай кылааһа умсары миинэн олорор. Бэс Дьарааһын
Массыына суох буолан, атахтаах сылгыны былдьаһа сылдьан умса миинэн ырыаран кэбиһэллэрэ. «ХС». Умса сытый кэпс., үөхс. — өл. ☉ Подыхать, издыхать, околевать
Ээ, бүрүстүүпүнньүктэр бары да умса сытыйаллара буоллар син буолуох этэ. П. Ойуунускай
Бөтөстөрбүнэн сэймэктэтиэм диэн куттаабытыҥ... умса сытый! Пьесалар-1960. Умса (умса-төннө) түс — тохтоло суох тугунан эмэ дьарыктан; күүскүн-күдэххин харыстаабакка сүүр-көт, түбүгүр. ☉ Работать без продыху, усиленно заниматься чем-л., хлопотать, не жалея сил
Ол күннэргэ Кубаачалаах, Кунаакап Дьөгүөссэлээх Олорон баран турбатылар, Уруоктарыгар умса түстүлэр. С. Васильев
Сааһын тухары ыал хамначчыта буолан ыарахан үлэҕэ умса көлүллэ сырыттаҕа. Болот Боотур
Кэскили, сарсыҥҥыны умнан, күннээҕигэ умса түһэр курдукпут дии. «Кыым»
Умса түс (хоруй) көр түс I. Оҕом барахсан Умса түспүт сураҕыттан Уйадыйдым быһыылаах. П. Ойуунускай
[Сөдүөт:] Оок-сиэ, бу сылдьан ханна эмэ умса хоруйдахпына, кэннибэр хаалааччым суох дии. Н. Кондаков
Бэрт бэһиэлэй Виталий Седалищев эмиэ сэрии толоонугар умса түспүтэ. С. Федотов. Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, (тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр) <киһитэ> көр түс I — Умса түстэхпинэ сүүспүттэн өйүөх буоларыҥ, тиэрэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүөх буоларыҥ эбээт. Саха фольк. Умса (умсары) уур — 1) кими, тугу эмэ суох гын, эс, кыдый. ☉ Уничтожить, истребить кого-что-л.
Аан дойду иккис сэриитигэр Сэбиэскэй Сойуус норуоттара биир түмсүүлээхтик фашизмы утары охсуспуттарын уонна кинини умсары уурбуттарын курдук, уот курааны кытта охсуһуллуохтаах. М. Доҕордуурап
Икки атахтаах эйэлээх олоҕун иҥнэри үктээбит гитлеровскай Германия умса ууруллубут! Кыайыы! «ХС»
[Дыраамаҕа] өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха эдэр дьахтарын сордоохмуҥнаах дьылҕата, умса ууруллубут таптала көрдөрүллэр. «ХС»; 2) кими, тугу эмэ атаҕастаа, түһэр, үлтү тэбис. ☉ Унизить, попрать, втоптать в грязь
Орто дойду баһылыга буолбут Оруос Баай обургу дьаалыны Умсары уурдум, тиэрэ тэптим, Уодьуганын туттум, Тэһиинин таттым. П. Ойуунускай
Коля диэн оҕо дьэ сатамматах киһи үөскээбит, дьону барытын умса ууран эрэр эбит. Болот Боотур
Ойоҕум миигин умса уураары, онон эрэ дьоллоноору кэлэн үҥсэ сылдьар. А. Бродников. Умса уур, тиэрэ (иттэннэри) уур (бырах) — үүт-үкчү, үүт-маас (кимиэхэ эмэ майгыннаа). ☉ соотв. точь-в-точь, как две капли воды
Ол көрдөһүү төрдө бу атырдьах ыйыгар биллэн хаалбыт: умса уур, тиэрэ уур — Оҕуурап Оҕуурабынан, үүт-маас Уоһук курдук оҥоччу көрбүт уол оҕо эбит. П. Аввакумов
Сирэйэ-хараҕа, туттара-хаптара, бэл, ымах гынара — үүт-маас эйиэнэ. Умса уур, тиэрэ бырах — Дойдокунов Дойдокуновынан. «ХС»

I
1. аат.
1. миф. Орто дойду дьонун, сүөһүтүн-аһын айбыт, кинилэргэ үтүөнү оҥорор, Үөһээ дойдуга олохтоох сырдык тыыннар үрдүк биистэр (христианскай религия таҥараларын курдуктар). ☉ Общее название высших существ, олицетворяющих доброе начало (примерно соответствует христианским божествам)
Наар үчүгэйи айа, оҥоро турар, дьон аймаҕы араҥаччылыыр айыылар бааллара буолуо диэн былыргы сахаларга өйдөбүл үөскээбит. Саха фольк. Мөлтөх буолан, Миигин араҥаччылыах айылаах Араас сырдык айыылары айбытым. Кинилэргэ сүгүрүйэрим, Кинилэртэн көрдөһөрүм. И. Гоголев
2. Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэринэн айыллыбыт, кинилэринэн араҥаччыланар Орто дойдуга олорор бары — барыта («үтүө», «үтүө санаалаах» диэн өйдөбүллээх). ☉ Все, что создано божествами, покровительствуемое ими (имеет дополнительный оттенок: «доброе», «добрая суть»)
[Эркээни:] Кырыктаах батыйанан далбаатаммыт боотурдааҕар Аан дойду амарах иччитин аһатар Сиэллээх удьааны туппут Айыы киһитин мин быдан ордоробун. И. Гоголев. Айан киһитэ ааспыта буолуо, Суол киһитэ тутайбыта буолуо, Айыы амтаннаах аһына аһатыҥ, Сөлөгөйүнэн утахтааҥ, Дьулуруйар Ньургун Боотур оҕоккобун! Ньургун Боотур
Тыый, тукаларыам, ол хотон иһиттэн айыы сүөһүтэ ханна барыай. В. Яковлев
3. фольк. Олоҥхоҕо, остуоруйаҕа сахалар, кинилэр олорор дойдулара, кинилэри өстөөх биистэртэн харыстыыр, көмүскүүр дьоннор (бухатыырдар, удаҕаннар эҥиннэр). ☉ В олонхо, сказках — якуты, страна якутов, их защитники от враждебных сил (богатыри, шаманки и др.)
Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда. Саха фольк. Холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан кини диэки өрө уһуутаан кэбиспитэ …… киһини хаба ортотунан кэлбитин айыы бухатыыра халбарыс гынан биэрдэ. Ньургун Боотур
Айыым кыыһа барахсан Көҥүл салгынтан көтөҕүллэн Субу куорхаан эрэрин көрөммүн, Уҥуохтуун хамсаатым, сүрэхтиин эппэйдим. С. Зверев
4. эргэр. Дьылҕа, оҥоруу, анал. ☉ Судьба, рок, участь. Эн айыыҥ инньэ, мин айыым инньэ («биһиги дьылҕабыт, аналбыт тус-туспа, онон бииргэ сылдьар, олорор кыахпыт суох, арахсабыт» диэн ис хоһоонноох көһөр олук)
5. эргэр. Илэ хаампыт улахан үөр (өлөн баран дьоҥҥо илэ көстө сылдьар, ордук урууларын, чугас дьонун моһуоктуур, кыайан уоскуйбатах киһи кута). ☉ Наиболее известная и страшная душа покойника (не нашедшая успокоения и причиняющая различные беспокойства живым людям, особенно близким). Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта диэн ааттаан, ытыктыыллар …… айыы оҥостоллор, алгыыллар, көрдөһөллөр. Саха фольк.
2. даҕ. суолт. Үтүө, сырдык. ☉ Добрый, добросердечный. Айыы санаалаах киһи
□ Бу тыллар буолбатах — ырыалар, Таптаабыт сүрэхтэн саҕыллар, Абылыы, долгута дуорайар Айыы хаан тып-тыыннаах ырыалар. С. Данилов
«Хайа айыы санаалаах кэлэн абыраатыҥ буолла», — диэтэ оронтон дьахтар саҥата. Софр. Данилов
Маша диэн айыы майгылаах-сигилилээх эдэркээн ас таһааччы биһиги Саҥа дьыллааҕы остуолбутугар сыһыарыллыбыт. С. Данилов
♦ Айыы сирин ардаҕырдан (сылдьар киһи) көр күн сирин көппөҕүрдэн (сылдьар киһи). Айыы сириттэн араҕыс — Орто дойдуттан, күн сириттэн сүт, өл. ☉ Уйти из жизни, умереть (букв. расстаться с божественным миром)
Санаабын таппатаххытына, элбэх өлүү-сүтүү көтөллөөх, аан холорук аргыстаах айыы сириттэн арахсыам. «ХС». Айыы сирэ аһаҕас (күн сирэ көҥдөй) — Орто дойду киэҥ, онон ханна баҕарар барыахха, олоруохха сөп (үксүгэр атаҕастаппыт киһи атаҕастаммыт сириттэн барар кыахтааҕын туһунан этии). ☉ Земля широка (букв. земля добрая (добрых божеств) открыта, подсолнечный мир свободен — обычно говорят, когда терпят обиду где-л. и утешаются тем, что можно оставить это место)
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй — Хаан өһөҕүнэн хатыспыт, Харах уутунан аалсыспыт Аат дьонун аттыттан …… Бүтэй Бүлүү өрүс хотуну Өксөйөн да көрдөҕүм. С. Зверев
Киниэхэ киирэн, чэгиэн эппин сэймэктэтиэм, хара хааммын тохторуом суоҕа. Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас. В. Протодьяконов
Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй, сырыттын, — аҕам мас-таас курдук этэн кэбиспитэ. «ХС». Айыыта киирбит — үчүгэй майгыта киирбит, аламаҕай буолбут. ☉ Он в добром расположении духа, в хорошем настроении
Сүөдэриҥ айыыта киирдэҕинэ сүрдээх үтүө киһи, доҕор! Амма Аччыгыйа
Муҥхалаах муҥур баһылык айыыта киирдэҕинэ: «Ити тулаайахха биир сүүр балыгы ордук ойуулаан биэриҥ!» — диэн көбдьүөрэр. И. Гоголев
Кини [Аллахов] аргыһа …… Хатыҥ угун хантан эрэ …… өр үлэһэн булан, үҥүүтүгэр олордуммут этэ. Дьэ ол иһин айыыта итиччэ киирэн иһэр. Н. Заболоцкай
Айыыта холлор (төллөр) көр аҕынньыта төллөр (холлор). Төһөлөөх уолаттар таҥара кыраабыт сибиинньэ халбаһытын сииллэрий? Туй-сиэ, киһи айыыта төллүөх! Н. Островскай (тылб.). Ол айыыта онон — мэлийэн, сүтэн турар (ким эрэ ханна эрэ барбытын, онтон ыла мэлийбитин эбэтэр туох эрэ сүтэн көстүбэтин дьиибэргээн этии). ☉ Пропал без вести (говорится с оттенком удивления, когда кто-л. был, затем куда-то ушел, исчез, потерялся и его поныне нет или что-то потерялось безвозвратно)
Кыыһа мааҕыын сарсыарда оскуолаҕа барбыта, ол айыыта онон. Н. Заболоцкай
Сүөдэр ботуруонун угар халампааһын хаатын сүтэрбитэ, ол айыыта онон. «ХС»
◊ Айыы аймаҕа (күн улууһа) миф. — 1) дьон-сэргэ; сахалар бүтүннүүлэрэ (нор. айымнь. абааһы аймаҕар утары туруоруллар). ☉ Весь народ; доброе племя якутов (в фольк. противопоставляется племени злых духов, абаасы)
Айыы аймаҕын араҥаччылаатын диэн айбытым, Күн улууһун көмүскээтин диэн оҥорбутум [Ньургун Боотуру]. Ньургун Боотур
Айыы аймаҕын араҥаччылаатаххына да араҥаччылыах эн эрэ буолуо диэммин көрдөһөөрү ыҥыртаран аҕаллым. П. Ойуунускай; 2) Үөһээ дойдуга олорор, Орто дойдуну араҥаччылыыр үрдүк айыылар хомуур ааттара. ☉ Собирательное название высших добрых божеств, обитающих на небе и покровительствующих всем обитателям Среднего мира
Микиитэ айыы аймаҕар, күн улууһугар тиийэн тыл эттэ. Амма Аччыгыйа
Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым [диир үөһэттэн дьахтар]. Саха фольк. Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит, Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айыы дьоно көр айыы аймаҕа (күн улууһа). [Ойуун] унньуктаах уһун айан суолун тобулан Орто дойдуга эргиллэн кэлиэр диэри айыы дьонун араҥаччылыылларыгар көрдөстө [үөһээ биистэртэн]. И. Гоголев. Айыым таҥарам! — олус сөҕөн, долгуйан, уолуйан, куттанан саҥа аллайыы (нуучча итэҕэлиттэн, саҥа алл. киирии). ☉ Боже мой! (межд., выражающее крайнее удивление, волнение, ужас)
[Ааныка:] О, айыым-таҥарам! Туох үлүгэрэй! Туохха-туохха тиэрдэҕин? Оо, айыым-таҥарам! Хата тыыннаах орпуппун. Болот Боотур
Айыым-таҥарам, кимнээхтэр эрэ истэхтэрэ буолла! А. Сыромятникова
«Айыым-таҥарам, дьэ дьэргэтэн сыт да сыт!»— диэн Буров Митя итийбит оһох үрдүгэр сэппэрээги бырахпытын кэннэ саҥа аллайда. «ХС». Айыы намыһын эргэр. — удаҕаннары, сорох көтөрдөрү ытыктаан, киэргэтэн этэр кубулуйбат эпитет. ☉ Постоянный украшающий эпитет, употребляется по отношению к почитаемым небесным красавицам-шаманкам, некоторым особо почитаемым птицам
Айыы намыһын удаҕаннардаах Арҕаһыттан тэһииннээх Ахтар айыы аймаҕын Аҕата-ийэтэ буолбуттар эбит. П. Ойуунускай
Оннук чугастан кини [Чуура] ити айыы намыһын көтөрдөрүн [кыталыктары] көрө илигэ. Л. Попов. Айыы ойууна — абааһыга кыырбат, үтүө тыыннары, айыылары эрэ кытта «бодоруһар» ойуун. ☉ Белый шаман (шаман, общающийся только с добрыми духами-айыы, а не злыми). Айыы ойууна — үрүҥ ойуун. Кини үөһээ үтүө санаалаах айыылартан-таҥаралартан бэйэтин дьонугарсэргэтигэр араас көмөнү көрдөһөр. Саха сэһ
1977
Биһиги төрдүбүт Эргис диэн айыы ойууна эбитэ үһү. Саха сэһ. II. Эллэйтэн алта уол төрүүр: Лабыҥха Сүүрүк, кини сытыы-хотуу, алгыстаах, хойут айыы ойууна буолбут. Саха сэһ. I. <Үрүҥ> Айыы <Аар> Тойон миф. — саха итэҕэлинэн, аан дойдуну, киһини-сүөһүнү, тыынар тыыннааҕы айбыт, киһиэхэ куту иҥэрбит, үөһээ халлааҥҥа олорор, бары айыылартан саамай үрдүкү, сүдү айыы. ☉ По поверью якутов, верховное существо, стоящее выше всех айыы, добрый дух, создатель мира, управляющий всей Вселенной, ниспосылающий детей и влияющий на плодородие земли, размножение скота и т. д. (букв. <Белый> Создатель-Господин). ПЭК СЯЯ
Аралы халлаан алаһалаах, Аһыныылаах санаалаах Айыы тойон аҕабыт дайдыны айарыгар …… Алыһы даа айда этэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сөҕөлөөннөөх түһэхтээх, Сүөгэй айаан аартыктаах Үрүҥ айыы тойон эһэтигэр Үс төгүл өрө уунан Айах тутан алҕаата. С. Зверев. Айыы Тойон таҥара — христианскай итэҕэлинэн, барыны айбыт таҥара; таҥара мөссүөнэ. ☉ Христианский бог; икона
[Варвара (таҥара диэки көрөр):] Көрдөһөбүн, Айыы Тойон таҥара, сиргэ дьоллообут икки оҕобун былдьаама, харыстаа! С. Ефремов
[Онтоон (таҥаратын диэки хайыһан туран, тобуктуур):] Айбыт Айыым Тойон таҥарам, Усуус курустуоһум, иһит, быыһаа-абыраа. Күндэ
Аймахтарын дууһаларын Айыы Тойон таҥараттан Абырыырга көрдөстө. Күннүк Уурастыырап
Дьөһөгөй айыы көр дьөһөгөй. Сылгы сүөһү айыыһыта Дьөһөгөй айыыттан төлкөлөөх. Нор. ырыаһ. Арҕаһыттан тэһииннээх Аһыныылаах санаалаах Айыы Дьөһөгөй аймаҕа Орто улуу дойду Уруйдаах уорҕатыгар олохсуйан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
II
ай диэнтэн хай
аата. Историяны айыы аҥаардас «уһулуччулаах» эрэ омуктар аналлара буолбатах. Суорун Омоллоон
Биһиги айыыларбыт ордук киэҥ дириҥ далааһыннаах буолуохтаах, киһи сүрэҕин, киһи дууһатын ордук уустук-ураннык көрдөрүөхтээх. П. Ойуунускай
Чабырҕах — саха норуотун тылынан айыытыттан биир саамай сытыы көрдөөх сатирическай формата. Саха фольк. Үлэ, охсуһуу, тугу эмэни Дьоҥҥо туһалааҕы айыы — Ити буолар үлэһит киһини Үйэтитэр үрдүк айыы. И. Эртюков
III
аат. («й» мурун дорҕ.). Олоҕурбут сиэри-майгыны кэһии; христианскай итэҕэл бобууларын, сиэрдэрин кэһии. ☉ Поступок, нарушающий принятые запреты, обычаи-обряды, установления, предписания, правила христианской веры; грех
[Уйбаан:] Айыы баарын да иһин, айыытааҕар күн кыһалҕата улахан. А. Софронов
Былыр монгол сири алдьатары айыынан ааҕара. И. Федосеев. Аҕам тугу көрдөһөр да, толорон иһээр, Толорботоххуна кэнэҕэс айыы буолуо. Саха фольк.
△ Ыар буруйу оҥоруу, ыар буруй (хайаан да иэстэбиллээх, сэттээх-сэмэлээх). ☉ Тяжкий проступок, тяжелая вина, преступление (непременно влекущее за собой наказание, расплату)
Халыҥ айыы, хара буруй (өс хоһ.). Хабырылла Сүөдэркэ элбэх айыыны оҥорбут киһи, туох аанньа үһүө, дууһата далай айыыга барара биллэр. Н. Павлов
[Мартыын:] Хараҥа айыыны оҥорторума, Алдьархайы тохтот, хайаан да тохтот! И. Гоголев
♦ Айыыбын тугу кистиэмий көр айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй). Айыыга киир (бар) — 1) ханнык эмэ сэмэлэнэр быһыыны, кыра буруйу оҥор (урут айыыта суох киһи). ☉ Впасть в грех, согрешить, совершить какой-л. предосудительный проступок (о человеке, ранее не замеченном в подобных поступках)
«Адьас айыыга киирбэтэҕиҥ дуо?» — дириэктэр кыыһырбыта ааһан, дьиибэлээхтик күлэн ымайда. Н. Лугинов
[Баһылай:] Куһаҕан, акаары киһиттэн сылтаан киһи айыыга барара диэн ити буоллаҕа. А. Софронов; 2) көсп., кэпс. туохха эмэ, кыратык да буоллар кыттыыны ыл (үксүгэр күл.-ооннь. дэгэттээх). ☉ Делать что-л., участвовать в чем-л. (хотя бы в самой малой степени, часто с шутливым оттенком). Мин бүгүн үлэлээн айыыга киирбэтим. Баһылай бултаары күнү быһа сылдьыбыт да, туохха да түбэспэтэх, айыыга киирбэтэх. Айыыгын эт — 1) таҥараны итэҕэйээччи туох айыыны оҥорбутун аҕабыыкка кэпсиир (оччоҕо айыыта «сууйуллар»). ☉ Исповедоваться
Чочуобунаны сэттэ сааһын туолан айыы этээри, сайын аҕабыыт кэлбитигэр Хачыгыр аҕатын кытта сылдьан көрбүтэ. Эрилик Эристиин
Куһаҕан киҥнээх Баһылай Боппуок аҕабыыт дөйүҥү Сыҕаайап кинээс айыытын этитэр. Амма Аччыгыйа
Таҥара иннигэр сөһүргэстээн Айыыбын этэрим. Айыым олус элбэх эбит этэ. И. Гоголев; 2) кэпс. тылгын ылыннараары араастаан итэҕэтэ сатаа; таҥараны ахтан андаҕай. ☉ Делать различные заверения, добиваясь согласия; клясться именем бога. Айыыны быһа эттэххэ — этиллиэ да суоҕу кырдьыгынан туруору эттэххэ. ☉ Если говорить правду напрямик (хотя это предосудительно, но не боясь греха)
Айыыны быһа эттэххэ, бу эһиги эҥин-дьүһүн буоллаххытына, хайа кэннигэ хаалар киһи баар буоллаҕына бэйэҕитигэр да үчүгэй буолуо. Д. Таас
Арай, айыыны быһа эттэххэ, мин оҕом Аргунтай бардаҕына, Баргузин бириискэтин эн тыла суох ийэҥ Сотто аһынан салгыа этэ дуо? Эрилик Эристиин. Айыыны кистээбэккэ эттэххэ (тугу кистэниллиэй) — ханнык эмэ сэмэлэниэн сөптөөх дьайыы оҥоһуллубута ааспытын кэннэ, ону билинэрдии, сэмэлиирдии этии. ☉ Если правду говорить (было дело — признание-откровение по истечении совершения предосудительного поступка, букв. что греха таить)
Этэриҥ сөп, ол гынан баран, манна айыыны кистээбэккэ эттэххэ, сорох эдэр дьон нухарыйан хааланнар, кырдьаҕас бастаан тугу диэбитин истибэккэ хааллылар. «ХС»
Аны кэлэн айыыны тугу кистэниллиэй, урут обургу да соҕус боппуруостары бэйэҕэ куттала суоҕунан быһаарыы да баар буолара. Н. Лугинов. Айыыта таайар (тардар, таарыйар) — киһи куһаҕан буоллаҕына урут оҥорбут буруйугар-айыытыгар, ол сэтигэр куһаҕан буолбут диэн этии. ☉ Расплачиваться за былые грехи, проступки
Айыылаах айыыта таайар (өс ном.). Маппыыһа эрэ Сэмэн, таҥара суох дии-дии хаһыытыыра, ол айыыта таарыйдаҕа буолуо дии саныыбын [оҕото өлүүтүгэр]. А. Софронов
Күммэр мин да андаҕайан, Кириэппэстэри ыларым. Кэнники ол айыым таайан, Кэлэрэ кэмсинии ыара. С. Данилов
Ханнык айыым таайан бу айылаах хара сорго хаптардамый? Суорун Омоллоон. Айыыта <харата> туолар — урут оҥорбут буруйа-сэмэтэ ситэн, ол сэтигэр улаханнык тэмтэрийэр, куһаҕан буолар. ☉ Настало время расплаты (букв. переполнились его прегрешения — так думают, если кто-л. безнаказанно совершал предосудительные проступки и затем начинает терпеть всякие мытарства)
Халахай Аана …… диэн эмээхсиҥҥэ эйигин дьукаах анаабыттар. Айыыта туолбут киһи дьукаахтаһар дууһата үһү. М. Доҕордуурап
[Суоттуга] тиийиэх диэтэххэ, Уһун мусхааттаах суол буоллаҕа. Ардыгар саныыгын, быһатын эттэххэ, «Айыым бу туоллаҕа». С. Васильев
Үтүмэни умсарбыта, айыытахарата туоллаҕа. А. Сыромятникова. Тэҥн. айыыта таайар (тардар, таарыйар); үтэһэтэ туолар. Айыыны этии — 1) таҥараны итэҕэйээччи, таҥара иннигэр буруйун аҕабыыкка кэпсээн «айыытын сууйуута». ☉ Исповедь
Мин туох киһим туһунан эттэххэ, мин романтическай соҕустук айыыбын этиибин эн биирдэ хайыы-үйэ истэн турардааххын. Э. Войнич (тылб.); 2) кими эмэ туохха эрэ итэҕэтэ сатааһын, таҥаранан андаҕайыы. ☉ Клятва, убеждение именем бога (склоняя кого-л. к чему-л). Ол айыытыгар — урут ханнык эмэ сэмэлэнэр, буруйданар суолу оҥорбутун иһин, итэҕэл быһыытынан, билигин таҥара накааһын көрөр. ☉ Расплачивается, мучается за свои прежние грехи (несет божье наказание)
Саллар сааспар хааман сири хороппотох хотуммун. Ол айыыбар бу үлүгэр иэдэйдим. М. Доҕордуурап
Атын дьон куһаҕан буолтарын сэһэн оҥостор үгэстээх этим. Ол айыыбар түбэһиннэрдэ диэх курдук. Н. Неустроев
IV
сыһ., кэпс.
1. Олох букатын, туох да иннигэр. ☉ Ни за что, никак, ни под каким видом
[Мөрүөн] кэтэспэхтээн көрөн баран, төннөрүгэр тиийдэ. Дьонноро дьиэттэн тэйиччи барыахтара диэн айыы. Д. Таас
2. Ураты, дьикти. ☉ Необычайно чудесно, особенно
Кыыһа чугаһаан кэллэ, тупсубута, туртайбыта айыы үлүгэр. Н. Заболоцкай
♦ Айыы иннигэр кэпс. — туох да иннигэр, олох (буолунуо суоҕа) ☉ Ни за что (не согласится кто-л. на что-л.)
Ол бэтэринээр оҕону ыҥырбытым да, айыы иннигэр кэлиэ суоҕа. «ХС»
V
саҥа алл. («й» мурун дорҕ.). Соһуйууну, дьиибэргээһини, сэмэлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает испуг, изумление, осуждение: ой! о! Айыы, оттон тоҕо киһи суолугар туора ууран биэрбиккиний [бултуур сэби], ханан барыамый? Амма Аччыгыйа
«Аата айыытын!» — диэтэ хотун сөхпүттүк. Н. Заболоцкай
— Мин эмиэ, баҕар, эн курдук дьылҕалаах буолуом. — Айыы, биэбэкээм, инньэ диэмэ. М. Доҕордуурап