сүрэҕим өлөхсүйэр — сүрэҕим эриллэр, сэлибириир; хотуолуох курдук буолабын. ☉ Я чувствую тошноту, меня тошнит (напр., от чрезмерного потребления жирной или сладкой пищи); испытывать тошноту, тошнить. Сыалаахтан сүрэҕим өлөхсүйэр
□ Куйаас буолан, тиритэн бардым, баһым ыарыйда, сүрэҕим өлөхсүйдэ. Н. Неустроев
Хаамта да мэйиитэ эргийтэлээтэ, сүрэҕэ өлөхсүйүөх курдук буолла. Амма Аччыгыйа

сэлибирээ диэн курдук
Онтон өрүһүспүттүү аһаан-сиэн сэлибирэттилэр, кэпсэтиилэрэ дьиэ эргиннээҕи бытархай солуннарга иэҕилиннэ. Болот Боотур
Муоча …… саамай суолталааҕа буолаарай диэбиттии быһыта тардан сэһэргээн сэлибирэттэ. «ХС»
«Тукаам, Ыраайа, эдэр киһи аттыгар олоруоххун», — инньэ диэн сүһүөҕэ суохтук, түргэнник сэлибирэтээт, Ньукулай атыыһыт кыыһын ойоҕоско аста. «ХС»

аат. Сырдык бороҥ субалаах, хатыҥҥа маарынныыр сэбирдэхтээх мас. ☉ Осина
Баараҕай тиит таһыгар кырдалга тэтиҥ илибирии турарын көрдө. А. Софронов
Сэлибирии мөхсөр сэбирдэхтээх тэтиҥ мастар халыҥ балаһаларын уҥуордаата. Амма Аччыгыйа
Тэтиҥнэр сэбирдэхтэрин сиккиэрэ Кыһыллаайы сабыта охсор, аһаҕас уолугун сөрүүнүнэн даҕайар. Л. Попов
◊ Тэтиҥ тэллэйэ кэпс. — тэтиҥнээх сиргэ үүнэр араҕас эбэтэр кыһыл дьүһүннээх сиэнэр тэллэй. ☉ Подосиновик. Тэтиҥ тэллэйэ бөҕө үүммүт
□ Хатыҥ тэллэйин кэнниттэн арыылаах тэллэйдэр, тэтиҥ тэллэйдэрэ, сиик тэллэйдэрэ үүнэллэр. КВА Б

1. аат.
2. Туохха эмэ ыйанан эйэҥэлии сылдьар киэргэл. ☉ Небольшое подвесное украшение, подвеска
   Онтон былыргы тыллаах дьахтар ытарҕатын илбиргэһин курдук сэлибирии мөхсөр сэбирдэхтээх тэтиҥ мастар халыҥ балаһаларын уҥуордаата. Амма Аччыгыйа
   Иирэлэр сэбирдэхтэрэ илбиргэс курдук тэлибирэһэн көһүннүлэр. Эрилик Эристиин
   Маша иэдэһигэр кыһыл көмүс ытарҕатын илбиргэстэрэ дьиримнэһэ оонньоотулар. М. Доҕордуурап
3. көсп. Мас-от тыллан мутукчата, үнүгэһэ хойуутук сарбынньахтанан тахсыыта. ☉ Лес с яркой густой молодой порослью; сережки (соцветия мелких цветков) на деревьях
   Эҥэр хара тыабыт Илбиргэһин иилиннэ. Саха нар. ыр. II
   Кэрии тыа хара сарбынньах илбиргэһин быыһынан, отоҥҥо ытыллыбыт күөрчэх курдук, күдээригэс былыт быыһынан сайыҥҥы күн кытара киирэн эрэрэ көстөр. Күндэ
   Бу тумул барахсан ойуура сайын, илбиргэһин иилинэн киэргэннэҕинэ, үчүгэй да буолуоҕа. М. Доҕордуурап
4. даҕ. суолт.
5. Эйэҥэлии, тэлибирии турар (туох эмэ - үксүгэр сэбирдэх туһунан). ☉ Раскачивающийся быстро и легко, колышущийся; дрожащий (о листьях)
   Илинтэн тыалырда. Илбиргэс сэбирдэх Имиллэн сиккирии наскыйда. Күннүк Уурастыырап
6. Хойуу сарбынньах ойуулаах. ☉ Разукрашенный густым, зубчатым узором
   Таһырдьа туох барыйан турар барыта илбиргэс сэбирдэхтээх муус кырыанан чоҥкуччу кырыарбыт. В. Яковлев

I
сэлибирээ диэнтэн холб. туһ.
II
даҕ.
1. Тэлибириир, илигириир. ☉ Трепещущий, дрожащий
Силлиэттэн силлибит Сэлибирэс сибэкки Сиэмэтэ тилиннэ. Эллэй
Мин Ленини аан-маҥнай дьэ көрсүбүтүм. Бу мүнүүтэни күүтэн да биэрбитим, сүрэҕим биир кэм сэлибирэс этэ. ФЛА ВИЛО
2. Олус ыксаабыт, өрүһүспүт курдук түргэн (саҥа, айах хамсаныыта). ☉ Очень быстрый, торопливый (напр., о речи, движениях губ)
«Луу, чаанньык наада буолуо», — сэлибирэс саҥа хабан ылла. Н. Габышев
«Чэ, түргэнник бүтэ охсуоҕуҥ. Ким тугу этэрдээҕий?» — сэлибирэс түргэн саҥа сураста. «ХС»
3. көсп. Чэпчэки майгылаах, дьоһуна суох. ☉ Легкомысленный, легковесный, несерьёзный
Оттон мин эр киһи ити дириэктэр курдук чиҥ-чаҥ, волялаах буолуохтаах дии саныы испитим. Сэлибирэс эр киһи диэн! Далан
[Табалаан:] Һы-һы-һы, тыал курдук тылыбырас, сэбирдэх курдук сэлибирэс эрэйдээх быһыылаах. Пьесалар-1954.

1. аат.
2. Тугунан эмэ уратыланан саҕаланан барар сир (хол., туундара). ☉ Географическая зона (напр., тундра)
   [ССРС] хоту диэки өттүгэр ойуур тыата суох, муохтарынан, лабыкталарынан бүрүллүбүт уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. ИИФ ИДЫК
   Монголия территориятынан ирбэт тоҥ балаһата ааһар. «ХС»
   Орто Азияҕа, Кавказка, Хара буордаах балаһаҕа, Казахстаҥҥа эҥин хайа чыпчаалын, өрүстэр, үрэхтэр бастарын «баш» диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   △ Биир күдьүс наарданан көстөр кэрискэлэр (хол., хайалар, тыалар кэккэлэрэ). ☉ Отдельный протяженный участок чего-л. (напр., лесов, гор)
   Тыа балаһалара үүнэн улаатан барбыттарын кэнниттэн Иван бөһүөлэги көҕөрдүүгэ ылсыспыта. «Кыым»
   Онтон былыргы тыллаах дьахтар ытарҕатын илбиргэһин курдук сэлибирии мөхсөр сэбирдэхтээх тэтиҥ мастар халыҥ балаһаларын уҥуордаата. Амма Аччыгыйа
   Уолбас алаас барахсан Баһан ылар үүнүүлээх Манчаарыта, өлөҥө – Балаһанан долгулдьуйан, Баарыстана сыппыта. Күннүк Уурастыырап
   Биллэ хараҥаран барда, арҕаа саҕахха эрэ бэрт синньигэс балаһа быһах биитин курдук кытарымтыйа ырдьайан көстөр. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ намырыы-намырыы күрүс-күрүс күүһүрэн кэлиитэ (хол., тыал). ☉ Периодическое, кратковременное усиление чего-л. (напр., ветра)
   Сиккиэр тыал балаһата сирдьигинэччи үрэн ааспыта. И. Федосеев
   Чэбдик салгын балаһата өрө тарааммыт хара баттахпын үрэллэҥнэтэн ааһар. П. Аввакумов
   Буруо былыт суола өһөҕүрэ устара. Тыал оҕустаҕына быыл былаастаах ип-итии ол буруо балаһата үрдүлэринэн ааһара. Д. Кустуров
4. көсп. Туох эмэ уратылаах бэлиэ кэм. ☉ Промежуток времени, отличающийся чем-л. значительным
   Петербурга буолбут стачкалар Россия историятыгар саҥа балаһаны – народнай революция бэлэмнэниитин балаһатын аспыттара. «Ленин с.». Биһиги иннибитигэр олох ордук үрдүк дьулуурдаах, киэҥ далааһыннаах саҥа балаһата арыллан эрэр! А. Бэрияк
5. авиа. Сөмөлүөт түһэригэр, көтөрүгэр анал оҥоһуулаах площадка. ☉ Полоса взлета и посадки на аэродроме
   Сайын устата уопуттаах бульдозеристар сөмөлүөтү көтүтэр-түһэрэр саҥа балаһаны астардылар, дэхсилээтилэр. «ХС»
   Бэкээ оҕонньор түннүгүнэн кыыһа тахсан сөмөлүөт түһэр балаһатын диэки сүүрэрин сайыһа көрөн хаалла. «ХС»
6. полигр. Бэчээттэммит биир страница. ☉ Страница в печатном издании, полоса
   Хаһыат биир нүөмэрэ оҥоһулларыгар аҕыс сүүс тыһыынча буукубаны талыахха наада. Олор наардаһан устуруокалар, холуоҥкалар, балаһалар буолан дыргыһаллар. «Кыым»
   Биирдэ кини миэхэ фестиваль күннэригэр тахсыбыт «Узбекистан комсомолеһа» хаһыат төрдүс балаһатын ыйан көрдөрбүтэ. И. Федосеев
   Кэнники кэмҥэ хаһыат тыа сирин маяктара бэртээхэй бачыымнарын көрдөрүүгэ бүтүн балаһалары биэрдэ. «Кыым»
7. даҕ. суолт. Биир күдьүс, кэлим. ☉ Полосной, сплошной
   Бу нэлэһийэр киэҥ куйаар мууһа-хаара Хотугу Муус Кудулу Байҕалга устуоҕа, оччоҕо манна дорҕоонноох долгуннар кэтит балаһа халҕаһалара будулла оргуйуо. «ХС»
   Муус будулҕан байҕал Анныттан аймаһыйда, Хаан балаһа бааллара Таас хайа чампарыгар Таһымнаан таҕыстылар. П. Ядрихинскай
   Бүлүү өрүс долгуннурбут. Балаһа алкыырдар кытыл кумаҕын өрүкүппэхтээн ыардык кырбыыллар. И. Гоголев
   Сарсын-сарсын сарсыарда Маҥан сарыал күннэрбит Балаһа Сибиир үрдүнэн Банаарданан көстүүтэ, Маайбыт күнэ үүнээхтээн Бастыҥ үөрүү барҕарыа. Е. Иванова
   ◊ Балаһа долгун – күрүс-күрүс биэрэккэ охсуллар күүстээх, кэтит долгун. ☉ Бьющие о берег сильные, большие волны
   Соһуччу биир улахан балаһа долгун тыыны ойоҕоско охсон кибилиннэрдэ. И. Гоголев
   Үргүбүт үөр сылгылыы Үрэллэ, аймана сырсар Үллэр балаһа долгуннаах Үлүскэннээх долгун сүүрүктээх Үс үөстээх Өлүөхүмэлиир эбэккэм! С. Васильев
   Балаһа долгун борохуоту баарсаҕа сыҕайар, баарса түү мээчиктии тэйээт, борохуот ойоҕоһугар охсуллар. Н. Абыйчанин. Балаһа тимир – металл (ылтаһын) эллэммит кэрчигэ. ☉ Пластинка кованого железа
   Баабый тутуулаахтар Балаһа тимир күрдьэҕинэн Бугул-бугул саҕа Буору күрдьэн муспуттар. С. Васильев
   Барҕа баһыыба, эйиэхэ, Балаһа тимир куйахтаах, Бастыҥ-мааны метро! С. Васильев. Балаһа тыал – кылгас кэмҥэ олус күүһүрэн ылар тыал. ☉ Кратковременный порыв сильного ветра, шквал
   Привалов төлөпүөнүнэн генералы кытта кэпсэтэ олордоҕуна күүстээх балаһа тыал түһэр. Н. Якутскай
   Арҕааттан күрүскүрүс балаһа тыал үрэр. «Кыым»
   Күүстээх балаһа тыал түһэн дэриэбинэ уулуссаларын буорун-сыыһын өрүкүтэр. «ХС». Балаһа уот – күүстээх сэриини (хол., олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһууларын) ойуулааһын. ☉ Шквал огня в сражениях (напр., в олонхо между богатырями)
   Бараҥҥын, баараҕай охсуһуу Балаһа уотугар киирбитиҥ, Баринов генерал сэриитин Бастыҥнаах саллаата буолбутуҥ. Күннүк Уурастыырап
   Онтон Улуу нуучча Уордаах орудиета Уулбут болгуонан уһуутаата, Балаһа уотунан тибииртээтэ. С. Васильев