сов. разг. буруйу оҥор, буруйдан, буруйдан-сэмэлэн.

ж. буруйа суох хаалыы; буруйдаммата, сэмэлэммэтэ; безнаказанность проступка буруй сэмэлэммэтэ.

сыһ. Холустук, тоҥуйдук, куруубайдык (хол., кэпсэт). ☉ Резко, холодно, грубо (напр., разговаривать)
[Кини] бэйэтэ чучурааннык быһыытыйбытын сэмэлэнэ санаабыта. «ХС»

с. бэйэни сэмэлэнии, бэйэни кэнийии.

сиилээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Бэйэм да сатамматах сырыыбын сэмэлэнэн, сиилэнэн, буруйбунайыыбын барытын баарынан сиһилии билинэн …… олоробун. Н. Борисов
Сүүрэр-көтөр, ыллыыр-туойар буоланнар сиилэнэллэр. С. Окоёмов

сов. что сөптөөҕү оҥор, тоҕоостооҕу оҥор, үлэнэн ситис; тоҕоос, түбэс; заслужить награду наҕараадаҕа тоҕоостооҕу оҥор; заслужить упрёк сэмэҕэ тоҕоос, сэмэлэн; он это заслужил 1) (напр. работой) кини итини үлэтинэн ситистэ; 2) (так ему и надо) тоһун ыллаҕа.

туохт. Дэлби мөҕүлүн-этилин, буруйдан-сэмэлэн. ☉ Быть отчитанным, обруганным, раскритикованным за провинность, плохую работу, учебу
Уол үөрэх аанньа сыстыбакка, мөҕүллэнэтиллэн, кирдиэлэнэн да биэрдэ. Н. Лугинов
Былааны тоҕоммут күнүн аайы кирдиэлэнэрбит кэлээ ини. В. Протодьяконов

сутаа диэнтэн дьаһ
туһ. Холкуоһу куорҕаллаан, холкуос үбүн ыһан, дьон бөҕөнү сэрии саҕана сутаппыт киһи. Далан
Сүөһүнү сутатан өлөрбүт уокуруктар, улуустар улаханнык сэмэлэнэллэр. Болот Боотур
Ити курдук дьаһана олордохпутуна, сэрии уһаатаҕына дьоммут-сэргэбит аҥаарын да сутатан өлөрүүһүбүт быһыылаах. И. Сысолятин

ыалдьыт- таа 1 диэнтэн хай
аата. Клара ыалдьыттааһынтан чахчы астыммыт, дуоһуйбут көрүҥнээҕэ. Тумарча
Үгүс өйдөнөр көрсүһүүлэр да, кэлии-барыы, ыалдьыттааһын эҥин соччо суоҕа. В. Гаврильева
Ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн

прил. буруйа суох хаалбыт; буруйдаммат, сэмэлэммэт; такое преступление не может остаться безнаказанным маннык буруй сэмэлэммэккэ хаалыан сатаммат.