просвечиваться, виднеться (сквозь что-л.); сэндэлэс тыа уҥуор киэҥ сыһыы ыйдаҥаран көһүннэ сквозь редкий лес просвечивает широкая поляна.

даҕ. Туох эмэ атын, туора булкаастаах. ☉ Смешанный с чем-л.
Куулатыгар хомустаах күөллээх, үрдүк сыырдаах Быһыттаах диэн кыракый алаас халдьаайытыгар, хаа-дьаа хатыҥ мас быыстарайдаах, уот сиэбит сэндэлэс ойууругар Кылар [киһи аата] үлэлиир. Күннүк Уурастыырап
Кэриэччи буспут сыа быыстарайдаах үтэһэлээх эттэн хас да куһуогу сыыйа тардан ылан сиэтэ. «ХС»

туохт. Тугу эмэ төгүрүччү, тула үүн, баар буол. ☉ Произрастать вокруг чего-л., обрамлять, окаймлять что-л. Арҕаа диэкинэн бөлкөй талахтарынан сэлэлэммит үрүйэ иэҕиллэн кэлэн ол үрэххэ түһэр. М. Ефимов
Көҕөрөн көстөр мыраанынан сэлэлэнэн, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон. Алаас тулата сэндэлэс хахыйахтарынан сэлэлэммит, кытыыта кытыан угунан кырааскаламмыт. А. Пахомов

тыаһы үт. туохт. Тэтимнээхтик талыгыраан тыаһаа. ☉ Сильно стучать (напр., о крышке чайника)
Чууркаларынан оҥоһуллубут суолга тэлиэгэ талыгырайда, өтөрүнэн оҕунуохтамматах көлөһөлөр кыычыгырастылар. Е. Неймохов
Чаанньык хаппаҕа өрө талыгырайа түстэ, тумса үпүрүҥ паарынан өрө чуһуурда. Н. Заболоцкай
Мин киһим кэнниттэн бокуойа суох талыгырайан иһэбин. И. Федосеев
Сэндэлэс ойуур иһиттэн эрдэҕэс улар өрө көтөн талыгырайан таҕыста. М. Тимофеев

I
аат.
1. Арыы тыа; сыһыыга үүммүт бөлөх мас. ☉ Лесок на открытом месте, роща
Никсиктээх аппалар, кистэлэҥнээх алардар, иччитэх маардар кэннибэр хаалыталаабыттара. Софр. Данилов
Бээбэкээн хас да алардары ааһан, өрүс эниэтигэр өҥөс гына түстэ. М. Попов
Сир ийэм — мин ийэм, Нуктаабыт сиккиэрим уһуктан, Сыһыыны, алары кэрийдэ, Отууну курдаттыы илгийдэ. Р. Баҕатаайыскай
2. Өрүс хочотугар үүммүт, быста-быста салҕанан барар сэндэлэс ойуур (үксүгэр бэс чагда, хатыҥ чараҥ). ☉ Редкий лес в долине реки (обычно березовый, сосновый, чаще всего молодой)
Киэҥ аларга — күөрэгэйдэр, Кэтэх тыаҕа — кэҕэлэр Кукууктууллар, күөрэйэллэр, Күнү туойан эрэллэр. «ХС»
Туората көстүбэт киэҥ кэрэ алартан Туйаарар чыычааҕым күөрэйэ көрүлүүр. И. Эртюков
Күөх мыраан күлүгэ аларга түһүүтэ Өлүөнэ чэлгийэр биэрэгэр, Холкуостаах хочоҕо, бу дьоллоох дойдуга Өрүүтүн биир ырыа дьиэрэйэр. С. Данилов
II
аат., эргэр. Оҕус сыарҕатын ураҕаһа. ☉ Оглобли бычьих саней
Оҕус сыарҕа аларын тосту көтөн кэбистэ. АаНА СТОТ

сыһ.
1. Биирдэ эмэ, хам-түм. ☉ Изредка, иногда
Хаа-дьаа күл анныттан чох уота кылапыс гынар. П. Ойуунускай
Пал Палыч биһигини хаа-дьаа хайҕааччы, оттон киниттэн биэһи ылар букатын кыаллыбат кэриэтэ. Далан
Хаа-дьаа Унаарыттаттан Мэхээс оҕонньортон сурук кэлитэлиирэ. Н. Босиков
2. Онон-манан, одоҥ-додоҥ. ☉ Местами, кое-где, изредка
Кылар [киһи аата] быһыттаах диэн кыракый алаас халдьаайытыгар хаа-дьаа хатыҥ мас быыстарайдаах, уот сиэбит сэндэлэс ойууругар үлэлиир. Күннүк Уурастыырап
Суол кытыыта, үрдүк сир уһун уктаах, бөдөҥ кыһыл төбөлөөх чэй отунан, хаа-дьаа бэттиэмэнэн, алтан отунан бүрүйэ үүммүттэр. Н. Заболоцкай
Хаа-дьаа, быһыта-орута дьиикэй тэбиэннэр, аттар уонна антилопалар суоллара көстөрө. Ж. Верн (тылб.)
ср. алт. каа-дьаа, бур. хаа-яа ‘иногда, изредка, кое-где’

1. аат. Умнаһа туоһунан бүрүллүбүт, сайынын чээлэй күөх, сүрэхтиҥи быһыылаах килэбэчигэс сэбирдэхтэрдээх кэрэ көстүүлээх мас. ☉ Берёза
   Муус маҥан сотолоох лаглаҕар хатыҥнар хайыы-үйэ көҕөрбүт сэбирдэхтэринэн күлүмнэһэ тураллар. Л. Попов
   Уот сиэбит сиригэр, маһа кэрдиллибит ырааһыйаларга хатыҥ урут үүнэр. ГКН КК
   Хатыҥ — күндү мас. Бу мастан фанераны, миэбэли, хайыһары оҥороллор. КВА Б
2. даҕ. суолт. Хатыҥтан оҥоһуллубут; аҥаардас хатыҥ эрэ мастаах. ☉ Берёзовый
   Сэттэ түһүмэх хатыҥ чэчири саайтарда. С. Зверев
   Хаахыныы ыллаан сыылаҥхайдаабыт Хатыҥ сыарҕабыт хаалла. Күннүк Уурастыырап
   [Егор Монастырёв:] Гаврилга хатыҥ ук тулуйуо суох, [баһымньытыгар] тимир укта сакаастааҥ. М. Доҕордуурап
   ◊ Аар хатыҥ — улахан аарыма хатыҥ. ☉ Очень большая берёза
   Сэгэй тэтиҥ дьэҥкэрэр, Аар хатыҥ лаглайар. С. Зверев
   Аттар айаннаан сэгэйэллэр, Аар хатыҥнар сэлэллэн биэрэллэр. С. Васильев
   Алааһым иһигэр аар хатыҥ Аргыыйдык суугунаан айхаллыа. КДьА
   Арыы хатыҥ көр арыы I. Сирилэс сиккиэрдээх арыы хатыҥ таһыгар тойотторго туус маҥан балаакка туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
   Арыы хатыҥ кэнниттэн Ааттаах сайылык хонуута Арыллан нэлэһийдэ. С. Васильев. Хатыҥ алар — быста-быста салҕанан барар сэндэлэс, үксүгэр хахыйах хатыҥнардаах ойуур, тыа. ☉ Редкий берёзовый лес, чаще всего молодой
   Хатыҥ алар быыһынан Халлаан күөҕэ ымайда. Эллэй
   Кыһыҥҥы дьыбарга даҕаны Кырыыга, хатыҥ алардарга Ханаһан, халлааны одуулууллар Хара улардар, токутардар. П. Тобуруокап
   Хатыҥ арыы көр арыы I. Хатыҥ арыылара Солко долгуна суугуннаахтар, Ханна да суох нарын сибэкки кырдаллара... С. Данилов
   Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Сыромятникова. Хатыҥ кунааҕа — хатыҥ этигэр үөскүүр эмкэ-томко туттуллар хараҥа өҥнөөх тэллэйдиҥи ур, чаага. ☉ Грибной нарост на берёзе чёрного или чёрно-бурого цвета, используемый в народной медицине, берёзовый гриб, чага. Хатыҥ маҥан — хатыҥ субатын, туоһун курдук маҥан. ☉ Белый, как берёста
   Бөлүүн көрдүм — улаатан, бөһүөлэк устун Биэрэм Хатыҥ маҥан халааттаах ханалдьыйан иһэрин. Н. Рыкунов
   Хатыҥ мас — хатыҥ 1 диэн курдук. Хаарыаннаах үчүгэй хампалаах нуоҕайдаах, Хатыҥ мас лабаата наскыйда. Күннүк Уурастыырап
   Хатыҥ мас барахсан былыр да, аны да саха киһитин олоҕор-дьаһаҕар сүҥкэн суолталаах. АЭ СТМО
   Хатыҥ ойуур — хатыҥ чараҥ диэн курдук. [Куйаас Маарыйа] Хатыҥ ойуур быыһыгар киирэн Хатан тыллаах хамыһы Хаҥкыначчы охсон эйээртэ. С. Васильев
   Хатыҥ ойуурдары, син эмиэ тэтиҥ ойуурдар курдук, бытархай сэбирдэхтээх ойуурдар диэн ааттааччылар. КВА Б. Хатыҥ тэллэйэ — хатыҥ чараҥҥа үүнэр бороҥ сэлээппэлээх үрүҥ эттээх тэллэй. ☉ Гриб с бурой шляпкой и белой мякотью, растущий в берёзовых лесах, подберёзовик
   Бэс ыйын ортотугар, оруос куоластаныыта, хатыҥ тэллэйдэрэ үүнэллэр. КВА Б. Хатыҥ уута — саас силиһин баттааһыныттан ыгыллан тахсар хатыҥ умнаһын иһинээҕи уута (хатыҥ умнаһын хайытан эбэтэр салаатын тоһутан эмкэ-томко туттаары сүүрдэн ылаллар). ☉ Берёзовый сок
   Быйыл саас хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэ, онон быйыл улахан ардахтаах сайын буолуо. В. Протодьяконов. Хатыҥ үөһэ — хатыҥ сүмэһинэ мунньуллан хаппыта, чаакы, былыр үксүгэр чэй оҥостон иһэллэрэ. ☉ Засохший берёзовый сок на стволе берёзы, берёзовая сердцевина тёмно-коричневого цвета, которую якуты раньше употребляли в качестве чая
   Эмээхсин хатыҥ үөһэ бардарыылаах чэйин остуолга тарда-тарда тыл ыһыгынна. Н. Босиков
   Аас-туор дьылларга былыргы сахалар …… чэй оннугар хатыҥ үөһүн үлтү сынньан окко-маска булкуйан оргутан иһэллэрэ. АЭ ТЫС. Хатыҥ үрэх — барыта хатыҥ мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах хатыҥнаах үрэх хочото, сирэ. ☉ Долина ручья, состоящая из сплошного березняка или на которой растёт небольшое количество берёз
   Күһүн, түүҥҥү хараҥа Былыт саба халыйда Хатыҥ үрэх чараҥа Хараҥара барыйда. Дьуон Дьаҥылы. Хатыҥ чараҥ — аҥаардас хатыҥ эрэ мастаах тыа. ☉ Берёзовый лес, берёзовая роща, березняк
   Тиит тыалар, бэс чагдалар, хатыҥ чараҥнар, симилэх ойуурдар быыстарынан эҥин араас киэҥ-кыараҕас ыраастар, үрүйэлэр, дүөдэлэр ыһыллыбыттар. Амма Аччыгыйа
   Хотугулуу илин, хатыҥ чараҥ уобуллаҕаһын диэкинэн халлаан тэтэрэ кыыһан эрэр эбит. Софр. Данилов
   Сииктээх киэһэ хааман истим Хатыҥ чараҥ устун. С. Данилов
   Хахыйах хатыҥ көр хахыйах. Хахыйах хатыҥнары, Ханыылаан хамыйан, Үөрдүһүннэрэн үүннэрэн, Үҥкүүлэтэн көрдөрүөм. А. Софронов
   Төрдүгэр хахыйах хатыҥ иилээх, кытыыларыгар сэдэх бэс бүүрүктээх киэҥ үрүйэҕэ быһа туораан тахсан бара турда. Амма Аччыгыйа
   Хампалаах, киистэлээх Хахыйах хатыҥтан Кинигэҥ быыһыгар Сэбирдэх угуоҕум. Күннүк Уурастыырап
   др.-тюрк., тюрк. хадыҥ, кайыҥ