сэргэҥнээ диэнтэн хай
аата. Нина сүүрбэ сааһын туолар күнэ үһү. Дьэ сэргэҥнээһин, үөрүү, сүпсүһүү буолла. Н. Габышев
Бу сийиэскэ [суруйааччылар иккис сийиэстэригэр] бэлэмнэнии, сэргэҥнээһин сүрдээх этэ. Софр. Данилов

гл,сов
сэргэҥнээтэ, сэрэннэ

дьиппиний диэнтэн холб. туһ. Бары чуумпура, дьиппиниһэ, сэргэҥнэһэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Сорохторо, түҥ хараҥаҕа оһох кыыма кылам гынан баран, сүтэн хааларын курдук, ханна эрэ ыраах эрэмньи кылах гыммытын саба баттаан дьиппиниһэн кэбистилэр. Р. Кулаковскай

сүпсүс диэнтэн хай
аата. Нина сүүрбэ сааһын туолар күнэ үһү. Дьэ сэргэҥнээһин, үөрүү, сүпсүһүү буолла. Н. Габышев
Сайын сайылык аайы Сүпсүһүү мунньах бөҕө. Күө-дьаа, кэрэ баҕайы, Көтөҕүллэр дьон көҕө. Баал Хабырыыс

эгэ-дьаҕа буолар көр эҕэ-дьэҕэ
Эдэр киһи быһыытынан, эйэргэһэр санаанан, эгэ-дьаҕа буолан, ону-маны кэпсэтэн, оонньоон-күлэн бараары гыммытыгар дьахтар муннунан да, айаҕынан да тыыммата. Болот Боотур
«Дьэ, билигин ытык кырдьаҕаспыт Андрей Иванович кэпсиир», — диэтэ Сэмэнньэ, онуохаҕа бары сэргэҥнэһэ, эгэ-дьаҕа буола түстүбүт. Р. Кулаковскай

иһиллээ диэнтэн холб. туһ. Хайдах түбэспитин кэпсээн испитигэр Бурхалей бэркэ сэргэҥнээн урукку хаайыылаахтары кытта иһиллэһэ турда. Эрилик Эристиин
Кини ураҕаһын, көстүбэтин диэн, аргыый соһон, мааҕыҥҥы сиригэр кэлэн тохтоото, тыаһыууһу иһиллэстэ. Н. Заболоцкай
Оҕонньор оонньууну, көрү-нары таптыыр, Уйбаачаан аттыгар кэлэн олорон, хормуоска тыаһын иһиллэһэр. М. Доҕордуурап

көр сыаҕай
«Ийэм кыыл эбитэ буолуо», — соччо ырыаны-кэпсээни сэҥээрбэккэ, сылгы бэрбээкэйэ сыахайы таҥыннара олорбут Ылдьааныска сэргэҥнии түстэ. Болот Боотур
Ньырбачаан ойон туран, хайдах-хайдах баҕайыный диэбиттии, сыахай кыыһын көрбөхтөөн ылбыта. Далан
Саһарбыт хаартыскаҕа Эдэр киһи олороро. Ньилбэгэр сыахай саҕа Оччугуй оҕолооҕо. Д. Дыдаев

сэргэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Ньиргиэр-ньаргыар, муусука буолан оту-маһы сэргэҥнэтэн, кыһыл хаалтыстара тэтэрэн оҕолор хаамсан испиттэрэ. Суорун Омоллоон
Учуутал Антарктида кыылларын тустарынан хас да көрүдьүөс кэпсээннэри …… кэпсээн, оҕолору сэргэҥнэттэ. А. Бродников
Маайа ким-хайа иннинэ саҥарбыт хатан куолаһа дьүөгэлэрин сэргэҥнэттэ. «ХС»

туохт. Тугу эрэ болҕомтоҕо ыл, кимиэхэ-туохха эмэ суолта биэр (үксүгэр буолб. ф., мэлдьэх. этиигэ тутлар). ☉ Обращать внимание, придавать значение чему-л. (обычно употр. в отриц. ф. и в контексте отрицания)
[Мунньахха] дьалайбакка куоластааһын түмүгэр сыыһа-халты тахсар. Н. Лугинов
Оннук дьалайбакка оҥорбут сэбэсэбиргэлэ, аҕыйах хоноот, үрэллэн хаалааччы. Күннүк Уурастыырап
Сорох дьон ити хаһыыны дьалайан истибэккэ хаалбыттара, оттон истибит өттө бары соһуйан, сэргэҥнэһэ түспүттэрэ. Д. Таас
Төрөппүт дьалайбат, онно эрэ [оҕо көҥүл сылдьарыгар] кыһаллыбат буоллаҕына, бас баттах сылдьар уолаттар бириэмэлэрин үксүн уулуссаҕа …… атаараллар, онон куһаҕан сабыдыалга түргэнник тардыллаллар. «Кыым»

аат.
1. Киһи, сүөһү айаҕын икки өттүнэн үөһээ, аллараа уостара силбэһэр сирдэрэ. ☉ Угол рта
Бөрөм сыылан, улам чугаһаан истэ. Ырдьыгыныыр, икки дьабадьытынан аһыыта килэҥниир. Болот Боотур
Сүөдэр Бэһиэлэйэп аҥаардыы дьабадьытын ыртах гыннара-гыннара саҥаран дьабдьыгыратар. Амма Аччыгыйа
Отоойко икки дьабадьытынан ньалҕарыйбыт сыаны туора-мааны соттор, илиитин этэрбэһин оһугар ньыхханар. Л. Габышев
2. Туох эмэ аһаҕас икки ойоҕос өттө, ойоҕос кырыыта. ☉ Две противоположные стороны (какого-л. отверстия, прохода)
Дьабадьыта көтүллүбүт көмүлүөк, ол салгыытыгар ас астыыр оһох уонна атаҕа тостубут төгүрүк остуол кэм даҕаны дьиэ мала буолан тураллар. Д. Таас
[Үрүҥ эһэттэн куттанан] аан дьабадьытыгар биирдэспит сүгэлээх, биирдэспит быһахтаах турабыт, сүрэхпит айахпытыгар тахсыах курдук. И. Федосеев
Эмиэ аа-дьуо ойбонун сүүрдээтэ, куйуурун бэлэмнээтэ, түөрэйин ойбон дьабадьытыгар хам үктээтэ, маҥкытын күнү батыһыннара эргитэн куодьаҥныы-иэдьэҥнии турда. И. Никифоров
♦ Дьабадьыта ыпсыбат көр уоһа ыпсыбат
Ыллыыр дьону көрө-көрө Дьаакып дьабадьыта ыпсыбат. Эрилик Эристиин. Хаан (хааннаах) дьабадьы (дьабадьылаах) - хааҥҥа хараҥарар, өлөрөрөһөрөр саҥнаах. ☉ Жаждущий крови, кровожадный
Кини [киһи аймах] таҥнары дьалкыллыытын хараҥа чөҥөрөлөрүгэр Гитлер, Геббельс, Гиммлер курдук хаан дьабадьылаахтарынан, хара дьайдаахтарынан орҕостор кырыыстаах эбит буоллаҕа... Амма Аччыгыйа
Ээ, ыттар, хааннаах дьабадьылар, бу алдьархай тахсыбытыгар, хаан тохтубутугар үөрэн сэргэҥнэһэ олорор дьон, эһиги, күҥҥүт бүгүн эрэ, сарсын син бассабыык кыайыа. Эрилик Эристиин
п.-монг. дьабидьи