сэһигирээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. Өлөксөөндүрэ эмээхсин үөрэн, күлэн сэһигирээмэхтээтэ. Н. Босиков

сыһ. Биир кэмник сэһигириир гына, сэһигирэтэн (күл). ☉ Низковатым голосом, заливисто (смеяться)
Урукку курдук сэһигирэччи буолбакка, хайдах эрэ ис түгэхтээхтик, кэхтэрэ соҕус күлэр буолла. Н. Босиков
«Туох санаата баттаабыт үһү, билигин кини чыычаах оҕото», — Дуугун кийиитин элэктээн сэһигирэччи күллэ. М. Доҕордуурап

сэһигирээ диэн курдук
Эр киһи субу-субу, үөһүн тартаран эрэрдии, күлэн сэһигирэтэрэ. Н. Босиков
«Холкуос барахсан маҕыньыыттаах курдук, тарда турааччы», — диидии оҕонньор күлэн сэһигирэппитигэр аллараа бытыга ибигирээмэхтээн ылла. М. Доҕордуурап
«Оскуолалар барахсаттар умнубаттар, тиийдэхпинэ хайа эрэ улахан тойон дуу, туох дуу кэлбитин курдук ытыс үрдүгэр түһэрэллэр», — Михаил Иванович күлэн сэһигирэтэр. И. Петров

I
даҕ., кэпс.
1. Иэйиитэкуойуута эбэтэр ууһа-урана суох, тоҥуйтоҥкуруун эбэтэр салаҥ. ☉ Недушевный, грубый, неизящный, топорный
Бу дойдуга үчүгэй иһитчит суох эбит — ыаллар кытыйалара-хамыйахтара соҕооннор, халы-мааргылар. Болот Боотур
[Эдэр суруйааччыларга] тылы чочуйарга кыһаммат, норуот үчүгэй, минньигэс тылларын туттубат быһыылар [тахсаллар]. Онтон суруйар тыл сыппыыр, соҕоон буолар. Н. Заболоцкай
Никон тимир көлө оннугар соҕоон оҥоһуулаах соҕотох сүгэ угун бас билэн сырыттаҕа бу. «ХС»
△ Итийэн-кутуйан үлэлээбэт, ис көҕө суох, көһүүн-көнтөрүк. ☉ Пассивный, безынициативный
Ити чыыбыгыраабытын, сэһигирээбитин көрүмэ, үлэҕэ ыар, соҕоон киһи. Н. Босиков
2. Киһи эбэтэр сүөһү минньигэһиргээбэт, сымсах. ☉ Невкусный, непитательный
Сиргэ-тыаҕа сылдьан, дьиэ-уот олоҕор холоотоххо, быдан соҕоон аһылыкка киһи түргэнник үөрэнэр. Я. Семёнов
Үрэх, өрүс ото соҕоон, сахсархай, сүөһүнү дьүдьэтэр. КНЗ СПДьНь
Араас от үүммүт мэччирэҥэр таба үчүгэйин эрэ талан сиир, соҕоон, хатыылаах өттүн хаалларан кэбиһэр. СНН ТМТ
II
аат., түөлбэ. Намыһах сииктээх толооҥҥо үүнэр туораахтаах от, сөкү. ☉ Вейник Лангсдорфа
Хонуу отуттан кулун кутуругар маарынныыр соҕоон диэн от баар эбит. Н. Заболоцкай
Туундара зонатыгар …… ходуһа метлигын, кулун кутуругун уонна соҕоон оту …… ыһыахха сөп. САС
ср. тюрк. соҕан ‘лук’, хак. ноҕон ‘зелень, овощи’

туохт.
1. Өлөн баран иккистээн тыыннанан уруккуҥ курдук баар буол. ☉ Оживать, воскресать. Өлбүт тиллибитин курдук санаатыбыт. Таҥара [Христос] тиллибит күнэ
△ Уҥан баран тыынна киллэр. ☉ Приходить в сознание (напр., после обморока)
Биирдэ хайыһарынан хайаттан түһэн иһэн болбуктаҕа …… быарбын быһа түһэн уһуннук уҥан баран тиллибитим. С. Данилов
Хачыгыр урут хотун ыҥырыытын уһаттаҕына хаста да уҥан тиллэрэ. Эрилик Эристиин
△ Ыалдьан баран үтүөр. ☉ Поправляться после болезни
Биир ый иһигэр оҕобут тиллээ ини. А. Софронов
Сөдүөччүйэ …… Маайа кыыһын төрөтөн баран, ситэ тиллибэккэ муҥнаммыта ый кэриҥэ буолла. Амма Аччыгыйа
Быыкаанныыр, тиллэн эрэр киһи быһыытынан, сып-сап аһаан кэбистэ. Н. Павлов
2. көсп. Кыһыҥҥы иһийииттэн, утуйууттан уһугун (харамайы, үүнээйини этэргэ). ☉ Оживать, пробуждаться после зимней спячки (о растениях, живых существах)
Айылҕа уһуктан тиллэрэ, Айылгы силигэ ситэрэ. Күннүк Уурастыырап
Сотору бырдах түһэр, тигээйи тиллэр. Н. Якутскай
Сайын кэлиэ: эмиэ от-мас тиллэн, Көҕөрүө үрэхпит, алааспыт. Дьуон Дьаҥылы
Балык кыһын ууну кытта муус быыһыгар тоҥон хаалар, оттон саас буоллаҕына муус уулуннаҕына ирэн, тиллэн кэлэр. ДьДьДь
3. көсп. Хат чөлгөр түс, уруккуҥ курдук буол (хол., эргэ тиэхиньикэ). ☉ Быть восстановленным (напр., о технике), оживиться (напр., о производстве)
Быраҕыллыбыт эргэ карьер тиллибит, уһуктубут курдук буолбута. В. Яковлев
Уум мотуора иккиһин тиллибититтэн Саабаҕа муҥура суох махталбын тириэрпитим. МАП ЧУу
Ааспыт үйэлэргэ умнуллубут былыргы култуура иккиһин тиллибит курдук буолбута. Ол иһин саҥа култуура үөскээбит кэмэ Возрождение диэн ааттаммыта. АЕВ ОҮИ
4. көсп. Киһи санаатыгар саҥалыы көбөн кэл. ☉ Вновь приходить на ум, всплывать, возникать, оживать в сознании (о мыслях, воспоминаниях)
Мин санаабар тиллэллэр Оччотооҕу дьулаан күннэр, Төһө даҕаны өллөллөр, Бэриммэтэх дьоруой дьоннор. С. Данилов
Халыма хомунаардара сэһэммитигэр өссө тиллиэхтэрэ. Н. Габышев
5. көсп. Туох эмэ туһалаах, төлөбүрдээх буол (хол., киһи үлэтин, эрэйин этэргэ). ☉ Быть оплаченным, вознаграждённым (о труде, усилиях и т. д.), воздаться
Мин сааһым тухары тохпут хара көлөһүнүм дьэ тиллээрэй. Амма Аччыгыйа
Ханнык да үлэ эрэйэ тиллэр буоллаҕына үчүгэй куолута. С. Ефремов
Оҕуруот аһын олордууга төгүрүк сыллаах кыһамньыгыт тиллэн, өлгөм үүнүүлэниҥ. ЕАМ ББКП
6. көсп., кэпс. Туохха эмэ (хол., дьээбэҕэ) ордук көхтөн, актыыбыр. ☉ Быть падким на проделки, проказы
Максим диэн итинник. Ким да буоллун, аҥаар кырыы ухаживайдаан иһэр. Көннөрүгэ дук-дах бэйэтэ, онно тиллэр. Н. Лугинов
Роман Иванович эмиэ дьээбэҕэ тиллэн «һэ-һэ-һэ» дии-дии күлэн сэһигириир. Л. Попов
Арай кини хаадьыга тиллэн, харахтыын үөрэн, мичээрдээн кэлээччи. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. тирил ‘жить; оживать, воскресать’, тирилмэк ‘оживать, воскресать; пробуждаться’, каракалп. тирилиу ‘ожить’