нареч. 1) зря, напрасно; без толку; дьүгээр эрэйдэнэр он зря мучается; дьүгээр кэлбэтэх он приходил не зря; 2) в сочет. с отриц. ф. гл. и отриц. оборотах означает добром, по-хорошему; сүгүн дьүгээр араҕыа суоҕа он добром не отстанет.

нареч. спокойно; тихо; смирно; сүгүн олор = сидеть спокойно; сүгүн сырыт = вести себя смирно; сүрэхтээх киһи сугүн олорбот погов. трудолюбивый человек зря не сидит.

уст. выезжать из родительского дома к жениху (о невесте); сүктэр кыыс девушка, выезжающая из родительского дома.

1. сыһ. Мээнэ, таах (тугу да оҥорбокко - үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Зря, напрасно, без толку (обычно употр. в отриц. ф.)
   Дьүгээр сылдьар киһи. ПЭК СЯЯ
   Ол [иччитэх] дьиэ иччитэ, абааһыта сүрдээх, кэлэри-барары сүгүн дьүгээр аһарбат, сорох ардыгар айан дьонун кутуруга суох кугас ынах буолан, эһэ буолан, эккирэтэн хаалар үһү. В. Чиряев
   Тыала суохха мас хамсаабат диэн дьүгээргэ этиллибэт. СГФ СКТ
2. даҕ. суолт. Туох эмэ итэҕэстээх, куһаҕаннаах. ☉ С изъяном, пороком, с недостатками
   Дьүгээрэ суох киһи (үөнэ суох, үчүгэй киһи). ПЭК СЯЯ
   ♦ Си дьүгээр сылдьыбат (буолбат) - хайаан да кыра да буоллар тугу эмэ туһалааҕы оҥорор. ☉ Даром времени не теряет, что-л. полезное обязательно сделает. Тыаҕа таҕыстаҕына си дьүгээр сылдьыбат, хайаан да илии тутуурдаах, өттүк харалаах киирэр
   п.-монг. дьүгэр

I
туохт.
1. Тугу эмэ санныгар уурун, тугу эмэ көхсүгэр быраҕын. ☉ Взваливать что-л. себе на плечи, на спину
Дарайбыт улахан уҥуохтаах киһи, бобо тардыллыбыт угуулаах куулу сиртэн өрө тэлээрдэн таһааран көхсүгэр сүгүннэ. Амма Аччыгыйа
Өлөксөй киэҥ «Мүрү» эбэтин Киэркэйбит тумулун үрдүттэн, Сүүс үгүс мончуугу сүгүнэн, Сүүрүүнэн сүргүллэн түһүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тэриллэн, төрөппүт дьоҥҥуттан кэргэн тахсар киһиҥ дьиэтигэр көс (эргэ тахсар кыыс туһунан). ☉ Переезжать в дом жениха
Халыым аахтылар, Сулуу куттардылар …… Сүктэр тэриир сүпсүгэ сүрдэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыһа сүктэн барар таҥаһын икки улахан сундуукка тобус-толору симтэ. И. Гоголев
Анньыыһыйа Дьөгүөссэ диэн көннөрү сэниэ олохтоох, уонтан тахса сүөһүлээх огдообо киһиэхэ эргэ тахсан, манна сүктэн кэлбитэ. А. Бродников
II
сыһ.
1. Туохха да мэһэйдэппэккэ, туохтан да долгуйбакка, нус бааччы, холкутук (олор, тугу эмэ оҥор). ☉ Спокойно, тихо, свободно (жить, что-л. делать)
Ыстапаан уута олох көттө, онуоха эбии ол-бу өттүн кулахы быһыта ытыран сүгүн сытыарбата. А. Софронов
Оннук улуу ойууннар өлөн да бараннар сүгүн сыппаттар диэн буолар. И. Гоголев
Бөлүүн бэрт да куһаҕаннык түһээтим, бука сүгүн олорумаары гынныбыт дуу, ханнык эрэ. Эрилик Эристиин
△ Баар бэрээдэги кэспэккэ, көрсүөтүк. ☉ По-хорошему, смирно, толком
Маппыр реальнай училищеҕа сүгүн үөрэммэккэ, батан сылдьыбакка, үүрүллүбүтэ. Л. Попов
Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгылаах, наһаа кырыктаах, аны үгэтэ-хоһооно, эҕэтэ суох сүгүн кэпсэппэт. Н. Лугинов
Муннугун ыйаама, муннуҥ син уһуо суоҕа. Сүгүн үөрэн. Н. Габышев
2. Туох да хардата, утарылаһыыта суох, улгумнук, түргэнник. ☉ Послушно, покорно, без сопротивления (с отриц. ф. глагола), быстро
«Куһаҕаннык саҥата суох хааллым. Бэйи аны көрүстэрбин эрэ сүгүн арахсыам суоҕа», — дии санаата Сэмэнчик. Н. Неустроев
Мин кинилэр [бандьыыттар] иккиһин кэллэхтэринэ сүгүн төннүбэттэрин өйдөөбүтүм. А. Кондратьев
Кэскиллээх саҥа дьыала, үүнэн эрэр оҕо сүгүн охтон биэрбэтин курдук, уостубатын бэйэҥ да билэриҥ буолуоҕа. ДФС КК
ср. ДТС сүк ‘тихо, спокойно; неподвижно’
III
саҥа алл. Кими эмэ буойары, дьарыйары көрдөрөр. ☉ Выражает требование прекратить что-л., призыв к порядку
«Чэ, сүгүн!» — диэтэ аҕалара тобуктаан туран. Амма Аччыгыйа
— Сүгүн эрэ, нохоо! Күннүк Уурастыырап
ср. ДТС сүк тур ‘успокойся!’

сыһ. Утарылаһыыта суох, улгумнук; мэһэйэ суох, холкутук (туохт. буолб. ф. кытта). ☉ Без сопротивления, беспрепятственно; легко, свободно (с отриц. ф. гл.)
Оҕонньору көмө бараллар диэтэҕиҥ дуу! Кини көмүс уҥуоҕун биһиэхэ сүгүн дьүгээр көтөхтөрбөт дьон буолуо ээ?! Л. Попов
Өстөөх сүгүн дьүгээр чугуйбат, кыырыктаах кыргыһыыга турунар. И. Петров
Мэгдэги диэн алааска иччитэх дьиэ баара. Ол дьиэ иччитэ, абааһыта сүрдээх, кэлэри-барары сүгүн дьүгээр аһарбат. В. Чиряев

сыһ., кэпс.
1. Туга да суох көннөрү, олох мээнэ, кураанах (сүнньүнэн туохт. буолб. ф.-тын кытта ситимнэһэн, төттөрү суолтаҕа тут-лар). ☉ Бесполезно, безрезультатно, совершенно зря, напрасно (обычно, сочетаясь с отриц. ф. гл., употр. в обратном знач.). Си-дьүгээр сылдьыбатыбыт
□ Астахов боппуруос си-дьүгээр бэриллибэтэҕин, туох эрэ үктэтиилээх буолуохтааҕын өйдүү охсон сэрэнэн хоруйдаабыта. Далан
Сэмэн кинини оскуолаттан си-дьүгээр ыытыа суохтарын өйдөөтө. Н. Якутскай
Наһаа си-дьүгээр хотторуо суоҕа. Ньургун улахан күрэхтэһиигэ бүдүрүйбүтэ суох ээ. Н. Лугинов
[Сэмэн чаччыына:] Хайаан да Ыстаарыһын кулуба бэйэтинэн сидьүгээр кэлбэтэҕэ буолуо. Эрилик Эристиин
2. Тугу да гыммакка, оҥорбокко, хам бааччы (сүнньүнэн туохт. буолб. ф. кытта ситимнэһэн төттөрү суолтаҕа тут-лар). ☉ Ничего не делая, без дела (напр., сидеть, находиться; обычно, сочетаясь с отриц. ф. гл., употр. в обратном знач.)
Манна эмиэ си-дьүгээр сыппаппын, туой ону-маны бэлиэтэммитэ буола сылдьабын. Н. Заболоцкай
Эмээхсин билигин да си-дьүгээр олорбот. Аны хос сиэнин көрө Табаҕалаабыта. «Кыым»
Кырдьаҕас киһи биэнсийэҕэ тахсыбыта ырааппыт, ол эрээри дьиэтигэр си-дьүгээр олорбот эбит …… кирээдэҕэ дьэдьэн олорпут, тигээйи уйатыттан мүөт хостообут. «ХС»
Сидьүгээр сылдьыахтааҕар хотон үлэһиттэригэр илии-атах буолабын. «Кыым»

сыһ.
1. Тугу да кистээбэккэ, барытын аһаҕастык, көнөтүнэн; олохтоохтук, сиһилии (кэпсээ, саҥар). ☉ Без утайки, открыто, прямо; основательно, подробно (рассказывать, говорить — с отриц. ф. глагола)
Арааһа, оҕонньордоох атаҕастаабыттар дуу, атыны тугу эмэ оҥороору сананна дуу быһыылаах, сүгүн-саҕын кэпсээбэт. Болот Боотур
Ыйыталаһан көрөбүт да, сүгүн-саҕын тугу да эппэттэр, улахан бөҕө байыаннай кистэлэҥнээх курдук ньимиликээн буолбуттар. П. Егоров
Мин дьээбэ дьон сылдьалларын сэрэйэммин, сүгүн-саҕын хоруйдаабатаҕым. В. Гаврильева
2. Туох да улахан утарылаһыыта суох, улгумнук (тугу эмэ оҥор). ☉ Без сопротивления, безропотно, послушно (делать что-л. — с отриц. ф. глагола)
Илиэһэй бииһин Илэ бэрдэ Сүгүн-саҕын Сүнньүн үүттэппэт Сүдү киһи буолуоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити ыт аны тайахпытын сүгүн-саҕын биэрбэтэ буолуо. Ону хайдах ылабыт? Р. Кулаковскай
Тимофей Егорович бу кэпсэтии устатыгар төһө да итиигэ-тымныыга кииртэлээн ыллар, сүгүн-саҕын бэринэн биэрбэт быһыылаах. Н. Заболоцкай
△ Буолуохтааҕын курдук; санаа хоту (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Как положено, как принято; по душе, по нраву
Таба, тыа устун көччүйэ, аһыы үөрэнэн хаалбыт сүөһү, эйиэхэ биир да чаас сүгүн-саҕын хам бааччы турара кэлиэ дуо? Н. Заболоцкай
Аны күһүөрү күнүс даҕаны салгын сиигэ элбээн, сөрүүдүйэн от сүгүн-саҕын куурбат. ПАЕ УуАХО
Аһылыкпыт наһаа быстар. Уубут сүгүн-саҕын кэлбэт. «Кыым»