аат., итэҕ. Ороһуоспаттан кириһиэнньэҕэ диэри тиийэр таҥара бырааһынньыгын күннэрэ. ☉ У христиан: праздничное время от Рождества до Крещения, святки
Сибээккэ түүннэри ыыппыппыт, көрүн-нарын, көҕүн көрүө-истиэ этигит! Бу кириһиэнньэ тымныытын үгэннээҕи, сүллүүкүн тахсыытын саҕанааҕы көр-нар. Н. Заболоцкай

таабыллаах күн эргэр. — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Арассыыйаҕа бэлиэтэнэр таҥара бырааһынньыгын күнэ. ☉ В дореволюционной России: день церковного праздника
Сургунуох онон Ороһуоспаҕа, Киристиэпкэ, бэйэтин аатыгар сааскы Ньукуолаҕа, атын да таабыллаах күннэргэ: «Айыы тойон, мин айыыбын-буруйбун бырастыы гын», — диэн, ким да истибэтинэн таҥараттан көрдөһөрө. Күннүк Уурастыырап

аат. Сынньанар, үлэлээбэт күн. ☉ Нерабочий, выходной день, воскресенье
«Сарсыҥҥы өрөбүлгэ ханна бараҕын?» — диэн Петров, саҥата суох эрэ олорумаары ыйытта. Амма Аччыгыйа
Өрөбүл күҥҥэ сынньанар кэмэ суох сүүрүллэрэ. С. Васильев
◊ Уһун өрөбүл — үөрэх тэрилтэлэригэр биир, икки нэдиэлэлээх (кыһыҥҥы, сааскы) уонна сайын устатыгар сынньанар күннэр. ☉ Каникулы (школьные)
Кыһыҥҥы уһун өрөбүлгэ Мэлдьэхсигэ Шариннаахха тахсыбыта. В. Протодьяконов
Саҥа дьыл үөрүүтүн-көтүүтүн кытары бииргэ саҕаланар уопсай үөрэх оскуолаларын үөрэнээччилэрин кыһыҥҥы уһун өрөбүллэрэ саҕаланна. «Кыым». Ороһуоспа (ороһуостуба) өрөбүлэ эргэр. — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи оскуола кыһыҥҥы уһун өрөбүлэ. ☉ Рождественские каникулы в дореволюционных школах
Ороһуостуба өрөбүлүгэр Дьөгүөрдээн оҕустаах кэлэн Микиитэни суорҕаҥҥа суулаан дьиэтигэр тиэйэн барда. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Хаартынан таһааран таайан көр, сылыктаан быһаар. ☉ Гадать, ворожить (на картах)
Маарыйа, элбэх тыллаах дьахтар, хаартынан сэрэбиэйдиир. Пьесалар-1956. Таро хаартыта олох атын истииллээх хаарты, таронан хаһан да сэрэбиэйдээбэппин. ТТ
— Хаартынан сэрэбиэйдиириҥ таһынан өссө тугунан дьарыктанаргын ордороҕун? «ХС»
2. Билгэлээ, таайан көр (хол., уруккуну-хойуккуну, инникини, сүнньүнэн, туох эрэ биллибэти, хол., таҥха кэмигэр). ☉ Гадать, предсказывать с помощью разных приёмов будущее, открывать прошлое
Ороһуоспа түүн хайдах сэрэбиэйдиир, таҥхалыыр туһунан сүбэлэһии, сипсиһии бөҕө буоллулар. И. Гоголев
Сүөкүлэ иккистээн сэрэбиэйдээри эмиэ иҥиир утахтары хатаары оҥостор. Н. Якутскай
Сэрэбиэйдиир киһи, бу дьыала мээнэ оонньуу буолбатаҕын умнуо суохтаах, сиэритуому тутуһуохтаах. «Кыым»

туохт.
1. Таҥха кэмигэр сэрэбиэйдэн. ☉ Гадать на святках
Ороһуоспа түүн хайдах сэрэбиэйдиир, таҥхалыыр туһунан сүбэлэһии-сипсиһии бөҕө буоллулар. И. Гоголев
Былыр дьон таҥхалыыбыт диэн сүллүүкүн иһиллии ойбоҥҥо, иччитэх дьиэлэргэ баар буолаллара. В. Кондаков
2. кэпс. Туох эмэ буолуохтааҕы бүтэйдии таайан эт, билгэлээ. ☉ Предсказывать, предвещать что-л. «Быйыл ардахтаах дьыл буолара буолуо, кус түөһүн уҥуоҕа хааннаах», — кус атыылааччы саха таах туруохтааҕар күнү-дьылы таҥхалыыр. И. Гоголев
«Сарсын куобаҕы арай “пөс” гына тэптэххэ эрэ турара буолуо, барбах, хараҕын быһыта симмэхтии-симмэхтии сытар күнэ иһэр», — диэн таҥхалааммыт, …… сарсыарда эрдэттэн куобахтыы барарга болдьостубут. Р. Кулаковскай

аат., итэҕ. Ороһуоспаттан кириһиэнньэҕэ диэри кэмҥэ ким эмэ дьылҕатын Таҥха (Дьылҕа) Хаан Тойон туох диэн билгэлиирин иһиллээн сэрэбиэйдэнии. ☉ Якутские святочные гадания в период от Рождества до Крещения, когда люди гадали на судьбу, подслушивая предсказания божества рока и судьбы Таҥха (Дьылҕа) Хан Тойона
Сорох, таҥха иһиллиир аатыран, ойбон хайыҥын, киһи уҥуоҕун таһыгар тиийэн нэк суорҕаны бүрүнэн олорон, тоҥон, тары сиэбит ыт курдук титириирэ. Сэмээр Баһылай
«Таҥхата иһиллиэҕиҥ, ойбоҥҥо киирэн», — диэтэ Сүөдэр, арыый улахаммыт. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүллүүкүттэр тахсар кэмнэригэр биэс-сэттэ киһи суорҕаны бүрүнэн эргэ өтөхтөргө эбэтэр киһи уҥуоҕар таҥха иһиллииллэр эбит. ФАС ӨОо
ср. тюрк. таны ‘знать, узнать’

аат., эргэр. Былыргы саха өйдөбүлүнэн, уу анныгар дойдулаах, кыһыҥҥы улахан тымныы эрэ саҕана (Ороһуоспа буолар түүнүттэн Кириһиэнньэҕэ диэри) ууттан үөһэ тахса сылдьан баран төннөр иччилэр. ☉ По якутскому поверью: обитатель (дух) глубоких вод, выходящий на землю в зимние холода от Рождества Христова до Крещения, шиликун, водяной дух, водяной
Сүллүүкүттэр, хаайтаран хаалан, төннөн атын ыал ойбонунан киириэхтэрэ диэммит, ойбоммутун алларан сүүрдээтибит. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сүллүүкүн тахсыытын саҕанааҕы өр күүтүүлээх, дьиэҕэ ордук итии, таһырдьа ордук тымныы күннэр кэлбиттэрэ. Н. Заболоцкай
[Уйбаан:] Бүгүн сүллүүкүттэр айгыстан тахсар түүннэрэ үһү. Л. Габышев
◊ Сүллүүкүн иһиллээһин — былыргы саха өйдөбүлүнэн, ойбон аттыгар, өтөх түннүгүн анныгар олорон сүллүүкүттэр тугу кэпсэтэллэрин иһиллээһин (итэҕэл этэринэн, сүллүүкүттэр кэлэр өттүгэр туох буоларын билгэлииллэр). ☉ В старину: обычай тайком подслушивать водяных около проруби или под окном заброшенных жилищ (согласно якутским поверьям, они способны предсказывать будущее). Былыр эһэм аах сүллүүкүн иһиллииллэрэ эбитэ үһү
ср. русск. шиликун, шулюкун ‘ряженый; нечистый дух’, коми шилейкин ‘водяной’, тат. диал. шүлген ‘злой дух’, якут. уу-луо-хаан, кит. шуй-луҥ-хуан ‘великий владыка — дракон вод’

1. хаамп диэнтэн хай. аата. Кинилэр хаамыыларын улам бытаардан, хамначчыттар дьиэлэригэр чугаһаатылар. М. Доҕордуурап
   Хотуурдаах Тайыыла барахсан түргэн хаамыынан дэгэлдьийэн, алааһы ортотунан хайа тэлэн тахсара адьас субу баарга дылы эбээт! А. Бэрияк
2. Киһи биир хардыытыгар тэҥнэһэр уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная одному шагу
   Чанчыгар соҕотох кураайы тииттээх үрдүк тумулу сүүсчэкэ хаамыы уҥа өттүнэн халты таҕыста. Амма Аччыгыйа
   Хобороос Кыһалҕаттан аҕыйах хаамыыны тэйэ хаамта уонна күөмэйин оҥостордуу сөтөллүмэхтээтэ. И. Гоголев
   Сүүсчэкэ атыл хаамыыны барарбын кытта, арай иннибэр ыарҕа быыһыгар хаар үрдэ толбоннуран көһүннэ. Болот Боотур
   Слепцов кылыйан ити туоһу биир хаамыы кэриҥинэн аһара түспүтэ. СВГ СБ
3. көсп. Туох эмэ төһө түргэнник баран иһиитэ, тиэмпэтэ. ☉ Ход, процесс чего-л., темп
   Холкуос бэрэссэдээтэлэ от хомуурун хаамыытын туһунан Ананийы кытта киирэн сүбэлэһэн тахсар. М. Доҕордуурап
   Кэлиҥҥи кэмҥэ олох хаамыыта түргэтээн, элбэх уларыйыылар буолуталаатылар. «Кыым»
   Бары билэбит ээ, күн-дьыл хаамыыта хойутаабат уонна уларыйбат, урукку кэмигэр хатыланан иһэр. ЯВВ КЭКТ
4. саахымат., дуобат. Саахымат фигуратын, ньыкааны атын хонууга сыҕарытыы, көһөрүү. ☉ Ход (в шахматах, шашках)
   Дуобаттан илиигин араардаххына эрэ хаамыы ааҕыллар. КМЕ ДХА
   ♦ Атыыр оҕус алтаҕа, хат дьахтар хаамыыта көр алтах
   Атыыр оҕус алтаҕа, Хат дьахтар хаамыыта Ханнык бөрүкү буолуой? Хааһахтыы үҥкүрүйэн истэ, Баҕарахтыы сыылан истэ. А-ИМН ОЫЭБЫ. Быт хаамыыта көр быт. Бадараана бэрт буолан быт хаамыытынан айаннаан, киэһэ нэһиилэ дьиэлэрин булбуттара. Кутуйах хаамыытынан — кыһыҥҥы күн сыыйа бытааннык уһуурун бэлиэтиир кээмэй (быһа холоон, кыһын күн уонна түүн тэҥнэһэр кэмэ бүтүөҕүттэн Ороһуоспаҕа диэри кэм). ☉ Мера времени, равная незначительному отрезку, на который ежедневно удлиняется световой день (приблизительно от дня зимнего равноденствия до Рождества Христова — букв. мышиным шагом)
   Тохсунньу чугаһыгар күн кутуйах хаамыытынан уһуур, Ороһуоспаҕа оһох төрдө сырдыыр диэн буолар. КНЗ ОО
   Күнэ-дьыла тохтообукка дылы буолла, күнүһэ син ааһар, түүнэ кутуйах хаамыытынан сыҕарыйар. «ХС»
   Хаас хаамыыта көр хаас I. Эһиги «хаас хаамыыта» диэн тугун билбэккит буолуо, ол — эписиэр саллааты накаастыыр биир ньымата. «ХС»
   ◊ Кэтэһэр хаамыы көр кэтэс. Саахымат оонньуурга кэтэһэр хаамыы диэн баар буолар. Сиик хаамыыта — иистэнэргэ сиик барар, оҥоһуллуохтаах сирэ. ☉ Линия шва
   Сиик хаамыыта, охторуута биир тэҥ буоларын ситиһэ сатаан, иннэ суолун бастаан бүргэһинэн үүттээн бэриллиэхтээх. «ХС»
   Сиик хаамыытын, төгүрүк оһуор сурааһынын туоска бэлиэтииргэ икки атаҕар иннэлээх циркуль туттуллар. ГПП ТО
   Хаалыктаах хаамыы көр хаалык. Майа сэлиэнньэтигэр хаалыктаах хаамыы кулуубун чилиэннэрэ Герой Ф.Г. Попов сквериттэн Кыайыы монуменыгар диэри эрчимнээхтик хаамтылар. «Эркээйи». Билигин хаалыктаах хаамыы өрөспүүбүлүкэбитигэр киэҥник тарҕанна. «Саха с.». Хаамыы эһэтэ кэпс. — арҕаҕар киирбэккэ сылдьар, торҕоннообут эһэ. ☉ Медведь-шатун
   Ити кэнниттэн кэпсэтии хаамыы эһэтин тула эргийбэхтээн ааста. Н. Заболоцкай

аат.
1. Бас тириитэ. ☉ Кожа головы
[Хотугу Хотой:] Киһи кырыйдаҕына куйахата куурар, куйахата куурдаҕына, баттаҕа туртайар, баттаҕа туртайдаҕына, мэйиитэ уостар. Амма Аччыгыйа
Ира уолчаан кыргыылаах, сыгынньах куйахатын сөмүйэтин төбөтүнэн …… ыарыылаах соҕустук тырыыппайдаан ылла. Н. Заболоцкай
Наводчик Вася …… куйахата улаханнык быстыбыт этэ. Н. Кондаков
2. Ас бэлэмнээри түүтүн кэриэрдэн, быһаҕынан кыһыйан ыраастаныллыбыт сүөһү төбөтө, атаҕа. ☉ Опаленные и очищенные от волосяного покрова голова и ноги забитого скота
Дьоллоох Сэмэн муннугар-уоһугар куйаха сыта, түү сыта, сыа сыта сабыта биэртэлиир. П. Ойуунускай
Сотору Ороһуоспа — куйаха, алаадьы сиир дьоро киэһэ чугаһаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Үүйэ …… куйаха оргуйан бидилийэ турар чугуунугар туус уонна луук кутта. Л. Попов
♦ Куйахата күүрэр (ытырбахтыыр, үмүрүтэ тутар) — өлөрдүү куттанар, олус күүскэ (уолуйа) куттанар. ☉ соотв. волосы становятся дыбом
Маайа, бу сэһэни истэ олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталыы сырытта. Н. Якутскай
«Киһи куйахата күүрүөх тылын этэргэ үчүгэйдик да куоһаммыт оҕо», — диэн баран Чымаан кинээс …… бара турда. Эрилик Эристиин
Буулдьалар киһи куйахатын күүрдэр сытыытык иһиирэн кэлэн буору тырыта-хайыта тэбэн бурҕачыҥнаппыттара. Д. Таас
Үрэх диэки өттө эмпэрэ: үрдүк уонна туруору баҕайы, өҥөйөн көрдөххө киһи куйахата күүрэр. И. Данилов
ср. монг. хуйиха, тув. куиха ‘кожа на голове человека’

туохт.
1. Ханна эмэ тугу эмэ (хол., суругу) илт, тиксэр. ☉ Доставить, передать кому-л. или куда-л. что-л. (напр., письмо)
[Иван Иванович:] Таня, доҕорум оҕото, бу суругу кэмбиэргэ уган баран, бырабылыанньаҕа тиэрдээр. С. Ефремов
Зельцер суругу Неустроевтан хаайыыга, хаайыыттан Неустроевка тиэрдэн испитэ. П. Филиппов
[Михаил:] Мин бакыаты хайаан даҕаны тиэрдиэхтээхпин. «ХС»
2. Кимиэхэ эмэ ханнык эмэ илдьити, сураҕы, сонуну о. д. а. эт, иһитиннэр. ☉ Передавать, сообщать кому-л. какую-л. новость, извещение, весть и т. д. Эҕэрдэтэ тиэрт. Илдьиттэ тиэрт
□ «Харбас баайга баһыыбата тиэрт», — диэтэ Күүстээх-күдэхтээх күн судаара. П. Ойуунускай
[Дуолан Хара:] Үөрүүлээх сураҕы тиэрдэргэ Атах да, тыл да сыыдамсыйаллар. И. Гоголев
[Маша] ардыгар сонуну истэн баран, Друзьяновтаахха тиэрдэрэ. М. Доҕордуурап
3. Тугу эмэ туохха эмэ таарыйардыы чугаһат, даҕай. ☉ Приближать, подносить что-л. близко к чему-л., едва коснувшись
Сорохтор эттэрин айахтарыгар тиэрдиэхчэ буолан иһэн, ситэ укпакка, тохтоон хаалаллар. Күннүк Уурастыырап
Атын ким да тиэрдэ илигэ Уостарын мин итии иэдэспэр. П. Тобуруокап
[Чукчакыын] кумуччу туппут сутуругун муннун анныгар тиэрдэн, тарбахтарын сэгэтэн көрдө. С. Маисов
4. Кими эмэ ханна эмэ тиийэ илт, илдьэн тиксэр. ☉ Доводить, сопровождать кого-л. до какого-л. места
Куттаныма. Мин эйигин дьиэҕэр тиэрдиэм. Суорун Омоллоон
5. Тугу эмэ болдьохтоох кэмҥэ диэри бүппэккэ, бараммакка тиийэрин курдук дьаһан. ☉ Использовать что-л., рассчитав расходы так, чтобы хватило до какого-л. срока, дотягивать
Боппууда бурдуктарын үүнээйитин кэмчилээн-кэмчилээн ороһуоспаҕа эрэ тиэрдибиттэрэ. Амма Аччыгыйа
Ким тугу сатыырынан талбытынан күөстүөн сөп. Үс аһылыкка орочуоттаан тиэрдиэхтээх этэ. Н. Лугинов
[Дьэкиим:] Онтукатын Болтоһо толору биир сылга тиэрпэтэҕэ. «ХС»
6. көсп. Кими эмэ ханнык эмэ быһыыга-майгыга тиксэр. ☉ Приводить, заводить кого-л. до чего-л., втравить во что-л. [Бүөтүр:] Доҕоруом, куттаныма, мин эйигин хаһан даҕаны куһаҕаҥҥа тиэрдиэм суоҕа, мин тылбын ылын
Сөп дуо? А. Софронов
[Бүөччээн оҕонньор:] Хабырынар Хандьытаат, ханна тиэрдэҕин тиэрт, хаатыргаҕа да ыыт! П. Ойуунускай
Баай ханна тиэрдибэтэҕэй, туохха үктэннэрбэтэҕэй? А. Сыромятникова
7. көсп. Этэр санааны дьоҥҥо туох эмэ (хол., айымньы, уруһуй) нөҥүө биэр. ☉ Выражать, передавать свою мысль кому-л. посредством чего-л. (напр., через художественное произведение)
Хайа да суруйааччы, хоһоонньут ылыммыт баҕатын уус хоһоонунан, эгэлгэ эриэккэс кэпсээнинэн бар дьоҥҥо тиэрдэн астыннарыахтаах. Эрилик Эристиин
Алампа саха кыыһын, дьахтарын ураты айылгытын иэйии-хоһоон тылынан тиэрдибитэ. «Чолбон»
♦ Бэйэҕэр тиэрдимэ — кими эмэ сэнии санаа, бэйэҕэр холоомо, тэҥнээмэ. ☉ Проявлять высокомерие к кому-л., пренебрегать кем-л. как недостойным, не равным себе
Баай эмээхситтэр ону [Кэтириис сэниэ оҕонньорго кэргэн тахсыбытын] умнубаттар, бэйэлэригэр тиэрпэттэр. Амма Аччыгыйа. Төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) — ымпыгар-чымпыгар тиийэ тугу эмэ бил, ыйыталас, түөргүлэс. ☉ соотв. дойти до сути
Арааһа, оҕонньоттор-эмээхситтэр төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрдэ түөргүлэспиттэр быһыылаах. Кустук
Тылгын тиэрт көр тыл. Салайааччыгар тылгын тиэрт. Тылла тиэрт көр тыл. Ону бу оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ этэн, тылларын тиэрдэн, бу аан ийэ дойдуга …… бу уоллаах кыыһы үөһэттэн түһэриҥ. Ньургун Боотур
ср. др.-тюрк. тегүр ‘доводить; доставлять, приносить’