и. д. от сүһүр= заражение, воспаление (напр. раны) # хаан сүһүрүүтэ заражение крови.

заражаться, воспаляться (напр. о ране) # сүһүрдэр веществолар а) отравляющие вещества; б) вещества, поражающие кожу, тело.

аат.
1. Киһи, сүөһү этэ, тириитэ, ис уоргана иһэн, кытаран, ириҥэрэн барар ыарыыта. ☉ Заражение, воспаление, сопровождающееся припухлостью, краснотой поражённого участка и нагноением
Төһө да халыҥ таҥастааҕын иннигэр, тымныы суойан, оһолломмут атаҕар хаан туруута, устунан сүһүрүү бардаҕына көҥүлэ. У. Нуолур
Гастрит диэн, үксүгэр аалан ыарытыннарар, куртах ис салыҥнаах бүрүөтэ сүһүрүүтүн ааттыыллар. АВТ ГСЭ
Сүрэх ревматизмыгар сүһүрүү процеһа сүрэххэ бэйэтигэр барар. АВД РОХ
2. Сүлүһүннээх (дьааттаах) бэссэстибэ дьайыытыттан эт-сиин алдьаныыта, өлүүтэ. ☉ Отравление организма
Никотин организмҥа бытархай дозанан киирэр буолан, улахан сүһүрүү тахсыбат. АВГ ТТБТ
Үгүс дьон хортуоппуй дьааттаах астарын — күөх отоннорун — сиэн боруобалаабыттара. Онтон ыарахан сүһүрүүлэр буолуталыыллара. КВА Б
◊ Сүһүрүү баас — тирии эбэтэр салыҥнаах бүрүө ириҥэрбит эбэтэр тымныйан бааһырбыт сирэ. ☉ Нагноившаяся рана, язва. Хаан сүһүрүүтэ — ким, туох эмэ организмыгар хаан буорту буолуута. ☉ Заражение крови
Сержант икки атаҕын бааһыттан хаана сүһүрүүтүттэн өлбүтэ. П. Аввакумов

туохт.
1. Туохтан эмэ (хол., дьааттан, араас ыарыыттан, эчэйииттэн) кытаран, иһэн таҕыс (киһи, сүөһү этин, тириитин, хайа эмэ уорганын туһунан). ☉ Покраснеть, опухнуть (напр., от яда, разных болезней, ушибов — о коже человека, животного, внутренних органах)
1938 сыллаахха, гражданскай сэрии саҕана [Эрилик Эристиин] хараҕын дэҥнэппитэ сүһүрэн, икки хараҕынан көрбөт буолбута. Н. Тобуруокап
Аҕата кыайыы кэнниттэн биэс эрэ сыл уһаабыта, баастара сүһүрэн өлбүтэ. СЮ ЫБ
Кыыл оҕолорун эмнэрэр кэмигэр аһылыгар туус наһаа элбэх буоллаҕына, организма сүһүрэр. КИиКСА
Рожа — тирии сүһүрэр, иһэр ыарыыта. Бу ыарыыны микроб тарҕатар, сыстыганнаах ыарыы. ДьСИи
2. Туох эмэ дьааттааҕы, доруобуйаҕа буортулааҕы сиэн мөлтөө, ыарый, өл. ☉ Съев что-л. ядовитое, опасное для здоровья, заболеть или умереть, отравиться
Сиэммэт, дьааттаах тэллэйдэр эмиэ баар буолаллар. Кинилэр аһылыкка түбэстэхтэринэ, киһи сүһүрүөн сөп. КЗА АҮө
Арыгыны күн ахсын, бэл диэтэр нэдиэлэ хайа эмэ күнүгэр эрэ иһэр да киһи мэйиитэ арыгы дьаатыттан мэлдьи сүһүрэр. ЛЛА АКДС
3. көсп. Өссө дириҥээн, түгэхтэнэн ис (хол., дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыана, араас иирсээн). ☉ Усугубляться, осложняться (напр., о конфликте)
«Мин манна хааллахпына биһиги иирсээммит өссө ордук сүһүрүөҕэ», — диэн хоруйдуур кыыс уолга. «ХС»
ср. монг. сүйд ‘беда, несчастье; катастрофа; вред, ущерб’