сыһ. Хойуутук, дэлэйдик (таммалаа — ханнык эмэ убаҕаһы этэргэ). ☉ Часто, густо, обильно (капать — о какой-л. жидкости)
Биһи дьон тиэрэҥнээбит сирбитигэр Чөркөй кус сымыытын курдук Үрүҥ сүлүйгэни чөллүргэччи Түһэрэ тур! Саха нар. ыр. II
[Ардах түстэҕинэ Гагра] уулуссалара үрүҥ илгэнэн чөллүргэччи таммалаан тохто турар оттоох-мастаах олоҥхо дойдутун санатара. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥ сөлөгөй чөллүргэччи таммалаан, Бу мас барахсан Тула өртө тула Сүөгэй арыыта Хараҥа далайдардаах эбит. П. Ядрихинскай

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын ханнык эрэ предметтэр ыккардыларыгар, быыстарыгар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется для обозначения предметов, между которыми совершается действие (среди, между)
Иирэ талах анныгар, Илгэ симэх арды-гар Күөгэлдьийэ нусхайар Сүүмэх солко налыйар. А. Абаҕыыныскай
Дьааҥы хайа ардыгар Дьарбааннаабыт бандьыыттар Хаардаах ойуур быыһыгар Хаххаланан сылдьаллар. И. Чаҕылҕан
2. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын ханнык эмэ предметтэр ыккардыларыгар, быыстарынан тарҕанарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предметов, между которыми, среди которых распространяется действие
Ити икки киһи ардынан аас. ПЭК СЯЯ
Үрэх, өнньүөс сүнньүнэн Үрүҥ сөлөгөй үллүөҕэ, Арыы тыабыт ардынан Араҕас далбар аллыаҕа! Суорун Омоллоон

даҕ.
1. Сырдык саһархай. ☉ Светло-желтый
Биэрэккэ үксэ оҕо, дьахтар, үрүҥ былааттар, күөх, кыһыл, араҕас, үрүҥ ырбаахылар муһуннулар. Бэс Дьарааһын
[Ваня] тутум халыҥ кыһыл, араҕас тастаах кинигэлэри куруук кыбына сылдьар буолар. Амма Аччыгыйа
Тииттэргэ снаряд оскуолката тоҕута көппүт баастарыттан, симэһиннээх харах уутун курдук, араҕас сымала бычалыйа түстэ. Т. Сметанин
2. Кутуруга, сиэлэ сырдаан көстөр, онтон атына кыһыллыҥы саһархай (сылгы өҥүн туһунан); кугас (ынах сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Хвост, грива — светлые, остальное — красновато-желтое (о масти лошади); рыжая (о масти коровы)
Алла-булла кутуруктаах араҕас атын миинэн баран көтөн тахсыбыт, үөһээ дайдыга. Саха фольк. Лариса, ойон туран түннүккэ тиийэн, сарайга ыҥыырдыын баайыллан турар ураанньыктаах араҕас дьүһүннээх орловскай боруода ат, көрөн-истэн дьэргэлдьийэ турарын көрдө. Эрилик Эристиин
тюрк. сарыг
◊ Алтан араҕас (сылгы) көр алтан. Араҕас илгэ — былыргы өйдөбүлүнэн үөһээ таҥаралартан (айыылартан) бэриллэн үрүҥ ас-үөл, үүт-арыы дэлэйиитэ. ☉ По старинному поверью, изобилие молочных продуктов, ниспосланное добрыми духами
Айыыһыт Хатын, Биһиги алтахтаабыт сирбитигэр Арылыас кус сымыытын курдук Араҕас илгэни биллиргэччи Таммалата тур! Оҕоло-о-ор! Саха нар. ыр. II. Дьэ, ынаҕын үүтүн Ыан таһааран, Араҕас илгэни Астатыам диэн, Аҕаарыччы кутан Оҥкучаҕар ууран кэбистэ. Саха фольк. Тэҥн. сөлөгөй. Араҕас тэллэй — намыһах, муохтаах сиргэ үүнэр, араҕастыҥы кыһыл сэлээппэлээх, сабырыйан бүүрэ тардыллыбыт кытыылаах сиэнэр тэллэй. ☉ Рыжик (съедобный гриб). Араҕас хааннаах — кытархайдыҥы сырдык сирэйдээх. ☉ С красновато-светлым лицом
[Эмээхсин] ханайбыт, хантайбыт быһыылаах, күскэм курдук эттээх, кэтит сирэйдээх, араҕас хааннаах, аҕамсыйан эрэр дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Василий Иванович Холмогоров орто үөрэхтээх, күлбүтүнэн сылдьар эйэҕэс харахтаах, араҕас хааннаах эдэркээн киһи. М. Доҕордуурап. Тэҥн. арыы саһыл хааннаах. Араҕас хопто — саһархай өҥнөөх, «тэкэт, тэкэт» диэн саҥалаах, сэдэхтик көстөр кыра хопто. ☉ Розовая чайка. Далан араҕас (сылгы)— кутуруга, сиэлэ, өрөҕөтүн түүтэ хаан кыһыл уһаты дьураалаах (сылгы). ☉ Масть лошади: с полоской кроваво-красного цвета на гриве, брюшке и хвосте. Куба араҕас (сылгы) — кутуруга, сиэлэ, самыыта, уорҕата араҕас, ньилбэктэрэ уонна түөһэ сырдык араҕас (сылгы). ☉ Масть лошади: грива, круп и спина желтого цвета, колени и грудь — соловые. Тэҥн. сырдык буулур. Күдэн араҕас (сылгы) — сырдык кугас. ☉ Масть лошади: светло-рыжая. Сырдык араҕас (сылгы) — үрүҥ сиэллээх, кутуруктаах араҕастыҥы (сылгы). ☉ Масть лошади: соловая. Үрүҥ араҕас (сылгы) — сырдык сиэллээх кугас (сылгы). ☉ Масть лошади: игреневая со светлой гривой. Ыыс араҕас — ап-араҕас. ☉ Изжелта-желтый, предельно желтый
Кырдал бүтүннүү үүт-үкчү кыһыл көмүһү мөлбөччү куппут курдук, ыыс араҕас от! Суорун Омоллоон
Харыалап улахан сыҥаахтаах, тобук сүүстээх, үргэммит анды түөһүн курдук, ыыс араҕас сирэйдээх. Л. Попов
Сотору Кеша маҥан ырбаахылаах, өтүүктээх сиэрэй бүрүүкэлээх, ыыс араҕас сандалеттаах ымайбытынан тахсан кэллэ. Н. Габышев

1. даҕ.
2. Хаар курдук дьүһүннээх, маҥан. ☉ Цвета снега, белый
   Күөх, кыһыл, хара, үрүҥ эриэн таҥастаах дьон синньигэс уулуссаларынан хардары-таары аалсыһан элэҥнэһэллэрэ. А. Софронов
   Чүөмпэ үрүҥ туманынан бүрүллэн турара, онно киирэн суунан таҕыстым. М. Доҕордуурап
   Таҥара дьиэтиттэн үрүҥ былааҕы туппут сүүрбэ биир ньиэмэс тахсан билиэн бэриннэ. Ф. Софронов
3. Бары өттүнэн тупсаҕай, үчүгэй, мааны (хол., дьиэ). ☉ Парадный, главный, передний (напр., о входе, доме). Добротный, доброкачественный. Үрүҥ аан. Үрүҥ дьиэ
   □ Хара дьиэҕэ Биһээл уола Мэхээлэ хоно сытара, үрүҥ дьиэҕэ атын хоноһо баара. Күннүк Уурастыырап
   Кинээс үрүҥ дьиэтин иннинээҕи туруорбах балаҕаҥҥа мустубут дьон, олоруохтааҕар, ону-маны кэпсэтэн ыаһахтаһаллар. Н. Якутскай
4. поэт. Ыраас, сырдык, кэрэ. ☉ Светлый, чистый
   Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук (өс хоһ.). Үөрэнэн үрүҥ күн сырдыгын көрөргө бу үтэ булаары сордоно турабын. П. Ойуунускай
   Үрүҥ күммүт, үөһэ ыттан, Үрдүк халлаан уорҕатыттан, Сарпа кыырпах саһарҕатын Сандаарыччы саккыратта. Күннүк Уурастыырап
5. аат суолт.
6. Үүт аһылык, үүттэн оҥоһуллубут астар (сүөгэй, чөчөгөй, күөрчэх, суорат о. д. а.). ☉ Молочные продукты
   Пиэрмэттэн холбуур үүт эбинэн суораттыыллар. Онон, бары да үрүҥү сиир-аһыыр кыахтаммыппыт. П. Аввакумов
   Сүөһүнү дэлэйдик туталлар, үрүҥү да быспакка сииллэр. СҮТТ
   Үүтү, эти да оҥордоллор үрүҥэ суох чэйи иһэ олороннор, үҥсэргээбэт, муҥатыспат этилэр. «Кыым»
7. ист. Гражданскай сэриигэ Сэбиэскэй былааһы утары турбут үрүҥ аармыйа саллаата. ☉ Во время Гражданской войны — солдат белой армии, белогвардеец
   [Дьаамнаах:] Сорохтор үрүҥнэрбит дииллэр, сорохтор кыһылларбыт дииллэр. Арай, мин көрдөхпүнэ, бары саалаахха дылылар. С. Ефремов
   Үрүҥнэр үөрэкөтө бырааганы истилэр, сорохторо холуочуйа сыстылар. С. Васильев
   Никон үрүҥнэр тобохторо билигин да онноманна баалларын билэрэ. А. Бэрияк
8. саахымат. Саахымакка, дуобакка үрүҥ өҥнөөх фигураларынан оонньооччулар (элбэх ахс. тут-лар). ☉ Человек, играющий белыми фигурами в шахматы и шашки (употр. во мн
   ч. — белые). Түмүкпүтүгэр, үһүс, төрдүс ойууларга бэриллибит балаһыанньаларга үрүҥнэр хайдах кыайыахтарын сөбүн бэйэҕит суоттаан көрүҥ, эрчиллиҥ. «ББ»
   ♦ Үрүҥ илии калька. — хара үлэҕэ үөрүйэҕэ суох киһи. ☉ Человек, избегающий тяжёлой и грязной работы, белоручка (букв. белые руки)
   Оттон билигин дьиҥнээх муора аргыарын тулуйбат тоҥуй эбиппин. Үрүҥ илии эбиппин. Т. Сметанин
   Тыа сирин ыччатыгар ыарахан үлэттэн куотунар үрүҥ илиилэр сыл аайы элбээн иһэллэр. «Кыым». Үрүҥ илиитигэр биэр (туттар) — тугу эмэ киһиэхэ бэйэтигэр биэр, туттар. ☉ Вручать что-л. лично в руки (букв. в его белые руки отдать). <Үрүҥ> көмүс хатырыктаах — балык. ☉ Рыба (букв. с серебряной чешуёй)
   Халыма көтөрүнэн-сүүрэринэн эрэ баай буолбатах. Ону тэҥэ дириҥ далай түгэҕэр саһан сылдьар үрүҥ көмүс хатырыктааҕынан эмиэ аатырар. «Кыым»
   Үрүҥ (ойор) күн көр күн. Үөмэх былыт үөһэ устар Үрүҥ күнү күлүктээтэ. Күннүк Уурастыырап
   Күлүм-чаҕыл утахтаах, сандаарыйан ойор күммүт, Күөрэйээхтиир күннэрэ. «ХС». Үрүҥ күн сырдыга баҕалаах — өссө да бу олоххо олоро түспүт киһи диэн суолт. тут-лар. ☉ Хотелось бы ещё пожить на этом белом свете (букв. свет подсолнечного мира желанен). Үрүҥ күнтэн араҕыс (мат) — күн сириттэн өлөн туораа, өл. ☉ соотв. покидать белый свет
   Үрүҥ күнтэн арахсан, Өлөр чааһа кэллэҕинэ, Үбүн-баайын бүтүннүү Үстүүнүгэр аныах буолар. Күннүк Уурастыырап
   Андаҕайаҕын дуо, …… Үрүҥ күнтэн матарга, Өтөхтүүн сүтэргэ. С. Васильев
   [Сүөкүлэ:] Тоҕо кинилэр Киириги сиэтилэр, тоҕо кини бачча эрдэ үрүҥ күнтэн матта. С. Ефремов. Үрүҥ күнтэн сүтэр — кими эмэ өлөр, өлөрөн кэбис, сайылаа. ☉ соотв. отправить на тот свет, сжить со света кого-л., кончать кого-л.
   Үрүҥ күммүттэн сүтэримэ! Ынах хараҕын саҕа хара тааскын биэриэм, улахан кыыспын ойох биэриэм, ол кэннэ бэйэм оннубар ыраахтааҕы гыныам! Саха фольк. Дьэ эрэ, …… бэйэҕит талан биһигиттэн эрдэ булан ылыҥ! Ону булбат буоллаххытына, сибилигин үрүҥ күнтэн сүтэрдибит. Эрилик Эристиин
   Хомуньуустар, ол-бу өрөпкүөмнэринэн сирэйдэнэннэр, баайы-дуолу эстилэр, үтүө дьону үрүҥ күнтэн сүтэрдилэр. «ХС». Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ — өлөрө буолла, ыксаата. ☉ соотв. быть, находиться на краю гибели, быть на волоске от смерти (букв. белое его солнце потускнело)
   Тимирэтимирэ күөрэйдэ. Үрүҥ күнэ өлбөөдүйбүтүн кэннэ оҥочолоох уолаттар киирэн быыһаатылар. НАГ ЯРФС II. Үрүҥ күүгэнэ баранна — эстэн хаалла, сэниэтэ эһиннэ. ☉ соотв. выбиться из сил, валиться с ног. Үрүҥ сүнньүнэн истибэт кэпс. — ким эмэ тугу эмэ этэрин истибэт, истэ да сатаабат, барытыгар утарылаһар (бөппүрүөк, хадаар киһини этэргэ). ☉ соотв. всё воспринимает в штыки
   Оттон мин эһигини куоттарбыппын дии. Халлаан дьоно үлэҕэ үрүҥ сүнньүлэринэн истэн кэлбэккэлэр. Илларион анаммыт сирин диэки кичэллээхтик көрдө. М. Доҕордуурап. Үрүҥ сүнньэ быста илигинэ — тыыннаах эрдэҕинэ, өлүөн иннинэ (сөбүлэниэ, буолунуо суоҕа диэн суолт. тут-лар). ☉ Пока теплится жизнь (ни за что не согласится на что-л. — букв. пока не порвётся его спинной мозг)
   Куоласка кыаттаран баран, биһигиттэн хайабыт да эһиги бөһүөлэккитигэр, үрүҥ сүнньэ быста илигинэ, көһөн барыа суоҕа диэн андаҕайбыт сурахтаахтара. Н. Апросимов
   Күлүүс тылын үрүҥ сүнньүм быста илигинэ биэриэм суоҕа. «ХС». Үрүҥ сүүрүк — сылгы үөрэ. ☉ Табуны лошадей (букв. белый поток)
   Үрүҥ сүүрүктэрим үлтү хаамсан, Үрэхүрэх баһыттан Үөрдэрин булсуһар буолан бардылар. Саха фольк. Олоҥхоһут курдук омуннаахтык эттэххэ, хара ыарҕа дуу диэн көрбүтүҥ — хара сүүрүгэ буолла, үрүҥ ыарҕа дуу диэн санаабытыҥ — үрүҥ сүүрүгэ буолла. П. Ойуунускай. Тэҥн. сыспай сиэллээх. Үрүҥ тыынын өллөйдөө (өрүһүй) фольк. — кими эмэ туохтан эмэ быыһаа, абыраа. ☉ Оберегать, спасать кого-л. от чего-л.
   Дьэ билигин кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. Эрилик Эристиин
   Ол уол [Айанньыытап] Люда Светлованы өлөр өлүүттэн мүччү туттарбыта — үрүҥ тыынын өрүһүйбүтэ. С. Никифоров
   Оҕонньор сэрии аччык, сут сылларыгар булт, кыыл этинэн бүтүн бөһүөлэк дьонун аһатан-сиэтэн үрүҥ тыыннарын өллөйдөөбүтэ, араҥаччылаабыта. Кэпсээннэр. Үрүҥү көрбөтөх үрүмэччигэ дылы (үрүмэччи курдук) түөлбэ. — бииртэн бииргэ көтүөккэлиир, саҥаттан саҥаҕа түһэр, сонумсах (киһи). ☉ Легко увлекающийся, непостоянный в своей привязанности (о человеке, набрасывающемся на всякую новинку — букв. как летучая мышь, бросающаяся из темноты на светлое)
   Үрүҥүнэн-харанан көрдө — хараҕын үрүҥүнэн (өҥүргэһинэн) көрдө диэн курдук (көр харах). Мин сиргэ түстүм. Бөрөм хараҕын үрүҥүнэн-харанан көрөн баран охтон түстэ. Т. Сметанин
   «Туох даа!», — Лука соһуйбуттуу хараҕын үрүҥүнэн-харанан тиэрэ көрдө. М. Доҕордуурап
   Бомуоһунньук ачыкытын үрдүнэн үрүҥүнэн-харанан көрө-көрө, суруйбут кумааҕыларын хааһаҕар угаттыыр. «ХС». Үрүҥү-хараны көрбүт киһи кэпс. — олоҕор үгүс эрэйибуруйу көрсүбүт киһи. ☉ Переживший много горя, натерпевшийся, многое испытавший на своей шкуре
   Иван Терентьевич сэрии уотун ааспыт, сэрии кэннинээҕи ыар сыллары харытын күүһүнэн туораабыт, быһата, үрүҥү-хараны көрбүт киһи. «Кыым». Тэҥн. мунна тыырыллыбыт киһи; мунна (мунна-уоһа) кэрдиллибит киһи. Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт — 1) куруук баттабылга-атаҕастабылга сырыт, олор. ☉ соотв. света белого не видеть (от унижения, притеснения)
   Киһи алҕаһын, итэҕэһин да көрдөххө, ону сирэйигэр малтаччы саҥарар диэн — акаары быһыы. Оннук акаарытыйар буоллаххына, үйэҥ тухары үрүҥ хараххын өрө көрбөккө, наар үүрүүгэ-үтүргэҥҥэ сылдьыаҥ. Софр. Данилов
   Уон ый тухары немецкэй-фашисткай талабырдьыттар хааннаах батталларыгар үрүҥ хараххын өрө көрбөккө олордоххуна, о, бу Ийэ дойдуҥ долгутуулаах, эрэннэриилээх куолаһын истибитиҥ күндүтүн, үөрүүтүн эбитин! Суорун Омоллоон; 2) тохтоло суох үлэҕэ баттатан сырыт. ☉ Вертеться как белка в колесе
   Холкуос үлэтигэр үрүҥ хараҕын өрө көрбөккө кэллэ. НАГ ЯРФС II
   Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
   Тооронойу тойон туттан, Тылын истэр уруккуттан, Үрүҥ хараҕын өрө көрбөт, Үлэттэн сиһэ көммөт. «ХС». <Үрүҥ> хараҕын өрө көрдө — дьэ үөһэ тыынна (хол., туох эмэ батталтан, кыһалҕаттан босхолонон). ☉ Вздохнул свободно (напр., освободившись от гнёта, забот)
   Кыра-хара дьон, Кыһалҕаттан тахсан, Үрүҥ харахпытын Өрө көрбүппүт. Саха нар. ыр. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт — 1) кими эмэ баттабылга-атаҕастабылга илдьэ сылдьар, бокуой биэрбэккэ, тохтоло суох үлэлэтэр. ☉ Обременять кого-л. непосильной работой, не давать покоя, угнетать
   Ону ити мин эрим, [уолу] үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар сорукболлур оҥосто сылдьар, киһиэхэ да аахпат быһыылаах. Болот Боотур
   Ол аата, мин кинини, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө, наар саба баттыы сылдьыбыт курдукпар тахсабын дии эн быһаарыыгынан. П. Аввакумов
   Онтон ыла үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөккө үнтү кырбыы-кырбыы, хамначчыт курдук тутан олороллор. Р. Кулаковскай; 2) утары олох саҥарпат, саба баттаан саҥара сылдьар. ☉ соотв. не давать кому-л. пикнуть
   Хотуна киниэхэ биир тылы саҥардыбат, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт. НАГ ЯРФС II
   Лукаа кэргэнин үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө таптаабытынан дьаһайа сылдьар. «ХС». Үрүҥ-хара тылын этит — кими эмэ бэркэ муҥнаан, туохха эмэ билинэр тылын этит. ☉ Заставлять кого-л. признаться в своих грехах или поклясться в чём-л. (букв. заставить кого-л. сказать свои белые-чёрные слова). Тэҥн. ээҕин этит
   ◊ Үрүҥ аан — дьиэ кэтэҕэр буолбакка, иннигэр баар улахан киирэр аан. ☉ Передняя, парадная дверь в дом
   Хатанан турар үрүҥ ааны киһи эрчимнээхтик тардан лик гыннарда. Амма Аччыгыйа
   Үрдүк ампаар дьиэ үрүҥ ааныттан Хотуна Чалыыма тахсан, чарапчыланан көрдө. С. Васильев. Үрүҥ айыы <тойон> миф. — саха былыргы итэҕэлинэн, үөһээ халлааҥҥа олорор үтүө санаалаах саамай үрдүкү айыы. ☉ По старинному поверью якутов: верховное существо, добрый дух, божество, живущее на небесах. Эллэй Боотур тимир, мас ууһа алгыстаах, бары Үрүҥ Айыылары алҕааччы
   Саха фольк. Үрүҥ Айыы Тойон иккис уола Дьөһөгөй Айыы диэн ааттаах. Күн Дьирибинэ
   Ол курдук Айыҥат хаантан аналлаах алгыс санаам салыйбатын, Үрүҥ Айыыттан төрүттээх Үтүө тылым өлбөтүн. С. Зверев. Үрүҥ арыгы — үрүҥ (дьэҥкир) дьүһүннээх кытаанах арыгы. ☉ Водка
   [Иван Иванович:] Николай Петрович, хайатын иһэҕин, кыһылы дуу, үрүҥ арыгыны дуу? С. Ефремов
   Үрүҥ ас көр ас III. Ол улуу тунах диэн сайыҥҥы үрүҥ ас тахсар кэмэ буолар. Эрилик Эристиин
   Ынахтар уоланнар Үрүҥ ас — үүт, суорат малыйбыт. Күннүк Уурастыырап
   [Татьяна Ивановна:] Дойдубар тахсан үрүҥ аһы аһаан, дьэ, абыранным. С. Ефремов
   Үрүҥ балык көр балык. Саха сирин сыаналаах үрүҥ балыктарын саппааһын үксэтиигэ кэскиллээх үлэ саҕаланна. Айылҕаны х. Өрүскэ балыксыттар муҥха тардан, үрүҥ балык үтүөтүн хотороллор. «ББ». Үрүҥ буор — туой сырдык үрүҥ өҥнөөх көрүҥэ. ☉ Белая глина
   Туой биир көрүҥүн, үрүҥ буору, сахалар тириини кырааскалыырга тутталлар диэбит Э.К. Пекарскай. Багдарыын Сүлбэ. Үрүҥ бурдук — олус мээккэтик тартарыллыбыт сэлиэһинэй бурдуга. ☉ Пшеничная мука лучшего помола
   Остуоллар үрдүлэригэр тэриэлкэҕэ краковскай, московскай халбаһылар, эмис ветчиналар, үрүҥ бурдуктан араастаан оҥоһуллубут астар. Эрилик Эристиин
   Ичээнэп оҕонньор кыракый хобордооҕор үрүҥ бурдугунан алаадьылаабыта. А. Кривошапкин (тылб.). Үрүҥ дьиэ эргэр. — былыр баайдар бэйэлэрэ олорор үчүгэй дьиэлэрэ. ☉ Дом, в котором жили богатые хозяева, парадный, главный дом (в отличие от жилища батраков)
   Үрүҥ дьиэҕэ атын хоноһо баара. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ дьиэҕэ салгыы тутуллубут буор сыбахтаах туруорбах дьиэ — харааран ньалбайан көстөр. И. Никифоров
   Болот саҥардыы өндөйөн туран эрдэҕинэ, үрүҥ дьиэ аана эмискэ тэлэллэ түстэ. Н. Заболоцкай
   Үрүҥ илгэ көр илгэ I. «Үрүҥ илгэни астыыр үтүө чабычах буолла», — диэтэ. Саха фольк. Дьэ, хайдах ыал буолаллар тугу аһаан үрүҥ илгэ астарыгар тиийэллэр. Болот Боотур
   Үрүҥ илгэни үксэтээччилэр ааспыт түмүктэрин, инники соруктарын дьүүллэстилэр. «Кыым». Үрүҥ ки- лиэп — үрүҥ бурдугунан астаммыт килиэп. ☉ Белая булка. Үрүҥ килиэп хаҕа. Үрүҥ көлөһүн — туһалаах, түмүктээх үлэ. ☉ Полезный труд, труд, приносящий плоды
   Үрдүк сууттар Үлэ дьонун Үрүҥ көлөһүннэрин Үмүрүтэн түммүт Үлүскэн үптэрэ үрэллэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Лоҥкууда үрэх, үрүлүйбүт үрүҥ көлөһүммүтүн тириэрэн үүнэн ыһырыктыйда. М. Доҕордуурап
   Үрүҥ көмүс көр көмүс II. [Кулуба:] Эмээхсиэн, били үрүҥ көмүс мэтээлим ханнаный? Н. Неустроев
   Үрүҥ көмүс ыҥыырдаах үүт маҥан ат сылгы. Үөҥэс тиити кытары өрө туста хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ көмүс бастыҥа, илин-кэлин кэбиһэр, халадаайдаах былааччыйа, хаарыс харсыат кэппиттэр. С. Данилов. Үрүҥ күүлэ эргэр. — улахан дьиэҕэ маанылар, тойоттор эрэ сылдьар күүлэлэрэ. ☉ Сени у парадного входа
   Икки ааннаах, биир аана үрүҥ күүлэҕэ тахсар. А. Софронов
   [Куорат кыргыттара] өтөр-өтөр үрүҥ күүлэҕэ сөрүүкүү диэн сүүрдүлэр, утаакы-утаакы муорс утаҕы оҕустуу уулаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Үрүҥ ойуун итэҕ. — алгыстаах ойуун, үрүҥ айыылары алгыыр, үрүҥ айыылартан көрдөһөр ойуун. ☉ Белый шаман (по религиозным представлениям якутов, посредник между людьми и добрыми божествами, заклинатель добрых божеств — айыы)
   Аан бастаан алгыһы ийэ, аҕа ууһун баһылыктара, кырдьаҕастара туттубуттара. Ол ону биһиэхэ үрүҥ ойууттар көрүҥнэрэ, сэбэрэлэрэ, биитэр үрүҥ ыһыахха саамай ытык кырдьаҕас алгыс алгыыр үгэһэ туоһулуур. Саха фольк. Үрүҥ саар көр саар II. Өйдүүбүт …… Үүһүнэн, кииһинэн өлбүгэ түһүүнү, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй. Үрүҥ сөлөгөй фольк. — үрүҥ ас бастыҥ, үчүгэй өттө (сүөгэй, чөчөгөй, о. д. а.). ☉ Лучшие сорта молочных продуктов (сметана, сливки и т. д.)
   Үрэҕим саҕатыгар үүтээни туттаарыбын баҕана үүтүн хаһан маҕыйарым, үрүҥ сөлөгөйгө үрүт туруоран үссэнээрибин иин хаһан имиллэрим. С. Васильев
   Бэс ыйын бастакы күннэринээҕи өҥүрүк куйаас түстэ. Үрүҥ сөлөгөй үлүннэ, үчүгэй бөҕө буолла. М. Доҕордуурап. Үрүҥ талах көр талах. Үрүҥ талах үнүгэстэрэ ыраахтан туртайан көстөр буолбуттар. Үрүҥ таман — маҥхайан көстөр үрүҥ түүлэрдээх (кылааннаах түүлээх тириитин этэргэ). ☉ Проседь (в мехе)
   Аан маҥнай кыталык үҥкүүлээбит, кылааккай кырыстаах күндү түүлээх үрүҥ таманыгар маарынныыр кылбаҕар кырдалыгар бастакы булуугу мин соспутум. М. Доҕордуурап. Үрүҥ тараһа көр тараһа. Ол аппын күһүнү быһа бүөбэйдии сатаан баран, нэһиилэ үрүҥ тараһалаабытым уонна сиэбитим. Н. Никифоров. Үрүҥ тумус — собо оҕото, бырыкы. ☉ Карасёнок. Үрүҥ тунах (толох) — үүт, үрүҥ ас дэлэгэйэ (сайыҥҥы кэм). ☉ Изобилие молочных продуктов (с наступлением лета)
   Үөр хабдьы курдук үрүҥ тунах үллүбүтүнэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үрүҥ тунах илгэ үллэ-балла сүүрбүт саҥа дьоллоох кэммит сайа тыынан кэлбит. Күннүк Уурастыырап. Үрүҥ туой — иһити оҥорууга, тутууга туттуллар үрүҥ дьүһүннээх туой буор. ☉ Белая глина, используемая в качестве сырья для гончарных и строительных работ
   Уолаттарынаан үрүҥ туойу булан эллээн, симэн тимир уһаарар оһоҕу туппута. «ХС». Үрүҥ түү- лээх — сылгы сүөһү. ☉ Лошади
   Үрүҥ түүлээҕи үөрдүү турдун диэммит, үөгүлүөҕүҥ, оҕо-ло-о-ор! Саха фольк. Үрэх, алаас ыаллара үрүҥ түүлээхтэрин үмүөрдүлэр. С. Васильев. Үрүҥ түүн — сайын түүнүн хараҥарбат сырдык кэмэ. ☉ Белые ночи
   Үлэ дьонун сынньатар үрүҥ түүн сирдьитэ, сүөгэй астыы дьэгдьитэр сөрүүн киэһэ эргийдэ. Күн Дьирибинэ
   Сөп-сөрүүн үрүҥ түүннэргэ айылҕа күнүскү түбүгүттэн уоскуйар. И. Гоголев
   Саха сирин дьиктилээхэй, кэрэ үрүҥ түүнэ. И. Данилов. Үрүҥ тэллэй — үрүҥ өҥнөөх сиэниллэр тэллэй. ☉ Белый, съедобный гриб
   Урут ахсаана биллибэт элбэх ынах сүөһүлэрин хонор даллара үрүҥ тэллэйинэн саба үүнэллэрэ. Н. Якутскай
   Эрэдээктэр идэлээҕим, өстөөҕүм да, эйэлээҕим да үрүҥ тэллэй кэриэтэ үксээн испитэ. М. Тимофеев
   △ Эмэҕирэн эрэр маска тахсар үрүҥ өҥнөөх тэллэй. ☉ Гриб трутовик
   Уот сырдыгар кыһайан көрдөххө, балаҕан үрүҥ тэллэй буолбут истиэнэлэрэ бу саба түһүөх, хам баттыах курдук атыгыраан тураллар. С. Никифоров. Үрүҥ үлэ — сурук үлэтэ, өй, хонтуора үлэтэ. ☉ Умственный труд
   Онуһу бүтэрбит оҕолор төрөппүттэрэ киэһээ аайы «үчүгэй оҕолор» үрдүк үөрэхтэммиттэрин, «үрүҥ» үлэҕэ тиксибиттэрин туһунан ньаҥсайаллара. И. Аргунов. Үрүҥ үлэһит — үрүҥ үлэҕэ сылдьар, үрүҥ үлэни үлэлиир киһи. ☉ Человек умственного труда
   Оттон бэйэтэ ынахха чугаһыаҕын сиргэнэр. «Мин дьыалам буолбатах, Үрүҥ үлэһиппин», — дэнэр. С. Тимофеев. Үрүҥ хаас — үрүҥ өҥнөөх улахан туундара хааһа. ☉ Белый большой гусь, обитающий в тундре
   Үрүҥ хаас. Ааспыт үйэ ортотугар кини Дьааҥы уонна Халыма өрүстэр икки ардыларынааҕы туундара киэҥ эйгэтигэр баһаам элбэҕэ. Айылҕаны х. Үрүҥ хоһоон литер. — рифмата суох, ол гынан баран, ордук ритмичнэй, ордук күүстээх уонна чаҕылҕай уобарастаах хоһоон. ☉ Белый стих
   Нуучча поэта В. Луговской «Үйэ ортото» диэн биллэр поэматын үрүҥ хоһоонунан биэс олуктаан суруйбута. «ХС»
   А.С. Пушкин «Борис Годунову» уонна «Кыра трагедияларын» наар үрүҥ хоһоонунан суруйбута. ВГМ НСПТ
   Бу систиэмэҕэ арыт баар буолар рифмата суох хоһооннору үрүҥ хоһооннор диэн ааттыыллар. ВГМ НСПТ. Үрүҥ чаанньык — чэй көөнньөрөр кыра чаанньык. ☉ Чайник для заварки чая, заварной чайник
   Остуол аҥар муннугар үрүҥ чаанньыктаах сылабаар, тэриэлкэҕэ халаачык, биир чэй иһэр чааскы. А. Софронов
   Дьоммут иһэллэр быһыылаах. Ааныс Сылабаарын, үрүҥ чаанньыгын уокка уурар. Суорун Омоллоон. Үрүҥ чох — гидростанция турбиналарын хамсатар уу, уу күүһэ. ☉ Сила, мощь воды, приводящая в действие турбины гидростанций, белый уголь
   Уу үөһэттэн түһэн гидроэлектрическай ыстаансыйалар массыыналарын хамсатар күүһүн үрүҥ чох диэн ааттыыллар. КВА МГ. Үрүҥ ыраахтааҕы эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта. ☉ Русский царь, император (букв. Белый царь)
   Оттон биһиги үрүҥ ыраахтааҕыбыт дьону буускалатан турар дии, туох-туох буолан эрэрий? А. Сыромятникова
   Оннооҕор үрүҥ ыраахтааҕыны урусхаллаабыттара буолбаат! И. Никифоров. Үрүҥ эрбэһин бот. — үрүҥнүҥү өҥнөөх эрбэһин көрүҥэ. ☉ Валериана лекарственная
   Үрүҥ эрбэһин, ландыш уонна да атын эмтээх үүнээйилэр бааллара биллэр. КВА Б. Үрүҥэр таһаар (суруй) — уус-уран айымньыны, дьыала суругун уо. д. а. чочуйан, көннөрөн баран, бүтэһиктээхтик ырааһыгар таһааран суруй. ☉ Переписать набело (напр., художественное произведение, деловое письмо)
   «Кыһыл ойуун» маҥнайгы үрүҥүн суруйбутум Дьокуускайга кэлэн баран. П. Ойуунускай
   Ааҕан баран, үрүҥэр таһаараары, кумааҕы ылан эрдэҕинэ, табаарыһа Петя уол киирэн кэллэ. Суорун Омоллоон. Суруйуубун үрүҥэр таһааран баран, көрдөрүөм. Г. Сивцев. Үрүҥ эһэ — Хотугу Муустаах байҕал мууһугар, арыыларыгар үөскүүр үрүҥ өҥнөөх бөдөҥ эһэ. ☉ Белый или полярный медведь
   Зоологическай саадтарыгар үрүҥ эһэ, быыдара, тииҥ, кырынаас, саһыл, кустар, хаастар, кубалар, хотойдор бааллар. Н. Якутскай
   Дед-Мороз, ити тугуй? — дэстилэр үрүҥ эһэни уонна маҥан кырсаны көрөөрү кэтэһэ иһэр оҕолор. Н. Заболоцкай. Эдэрдээҕи үрүҥ суолгун тутус! алгыс. — өрүү уруккуҥ, эдэр эрдэҕинээҕин курдук үчүгэй буола турдун. ☉ Пусть будет всегда так хорошо, как было раньше в молодости (благопожелание)
   Сэттэ уоҥҥун да туолларгын, сэргэх чэбдик буолаҥҥын, эдэрдээҕи кэмнэриҥ үрүҥ суолун тутуһан, элбэх сылга истиихтэргин үлүһүйэн ай, уһан. Күннүк Уурастыырап. Утар. хара
   др.-тюрк. үрүҥ, йүрүҥ

I
1. аат.
1. миф. Былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүс-уох киллэрэр, уйгубыйаҥ төрдө буолар таҥара биэрэр аптаах сөлөгөйө (айыы бухатыыра абааһы бухатыырыныын охсуһан эстэн-быстан хааллаҕына, Үрүҥ Айыы Тойон удаҕанынан илгэни биэрэр, оччоҕо бухатыыр урукку күүһэ-уоҕа чөлүгэр түһэр). ☉ Дар богов, дающий силу и богатство; божественная благость, божественный сок (когда богатырь доброго племени айыы в борьбе с чудовищами абаасы теряет силу, Юрюнг Айыы Тойон (см. айыы I) через шаманку дает ему илгэ, что тотчас восстанавливает былую силу и ловкость богатыря). Тэҥн. араҕас илгэ, үрүҥ (тунах) илгэ
1. 2. Быйаҥ, уйгу, өҥ-тот. ☉ Плодородие, изобилие, достаток, благополучие
Киэҥ Лена хотун Ирбэт тоҥ буорун Илгэнэн тыыннаан, Эн күнүн тыгар. Күннүк Уурастыырап
Егоров курдук агроном Үгэһигэр үөрэнэн, Сир ийэм илгэтин Ситэн хомуйар сыралаах Үгүс кэрэ дьоннордоох. С. Зверев
Илгэтинэн ииппит Элиэнэ эбэккэйим Кырааска кумахтаах Кытыытыгар тураммын Дорообо туттардым. А. Софронов
[Интэлигиэнсийэ] билигин промышленноска уонна тыа хаһаайыстыбатыгар инженер, техник, агроном, зоотехник эҥин быһыытынан быһаччы кыттан, материальнай илгэни оҥорооччу буолла. МАЕ КТТС
3. көсп. Туох эмэ иэнэ, киэлитэ. ☉ Простор, широта; территория чего-л.
Үгүс дьону үүрэ сылдьан Үлэһит оҥостубут Идэмэрдээх баайы кытта Иирсэбин диэн Ийэ сир илгэтиттэн тэлэһийэргэ, Орто дойду дьолуттан мунарга Уураахтанным ээ, доҕоччугуом. С. Зверев
[Сайсары:] Өстөөх сүнньэ олуллан, эйэлээх, дьоллоох олох биһиги Ийэ сирбит илгэтигэр, сааскы намыын күн курдук, туругурарын иһин! Суорун Омоллоон
4. көсп., поэт. Көй салгын, хойуу салгын. ☉ Свежий, чистый воздух, ветерок
Ийэ дойдум, мин тиийбиппэр, Иэйэн аргыый тыалырда, Итииргээбит мин түөспэр Илгэтинэн аҥыйда. С. Данилов
Эйэ илгэтинэн тыынар, Күөх саас сыллара унаардылар... И. Эртюков
5. көсп. Олох; ким эмэ олоххо ылар балаһыанньата, олоҕун эйгэтэ. ☉ Жизнь; блага жизни (социальное положение кого-л.)
Батталлаах баһылыгы киэр гынан, Бар дьон баай илгэтин барҕардыаҕыҥ! П. Ойуунускай
Өскөтүн үлэлээн иитиллээччилэр …… тыыннаах буолар илгэлэриттэн маппыт буоллахтарына, хаппыталыыска хабалаҕа киирэргэ күһэллэллэр. ДИМ
2. даҕ. суолт.
1. Быйаҥнаах, уйгулаах. ☉ Плодородный, щедрый
Тимир аккыт күдэҕинэн Тиэрэ ууруҥ илгэ буору. Икки илии эрчиминэн, Бухатыырдар, дьоруой буолуҥ! Л. Попов
Симэһиннээх илгэ сиик түстэ, түүҥҥү салгын лаппа ырааһырда. Д. Таас
Саргылаах сааһы көрсө тыллыбыт сибэккилэр илгэ сайыҥҥа чэчирии үүммүттэрин кэриэтэ, эчи , үчүгэйкээн да ыччаттар эбит! Л. Габышев
2. Элбэх, дэлэгэй туохтаах эмэ; баай (үксүгэр поэз. тут-лар). ☉ Богатый, обильный, пышный (преим. в поэз.)
Ийэ буорун илгэ күөҕэ Силигилии ситиитэ, Итии, чуумпу сырдык түүҥҥэ Сииктээх оту оймуу кэһэн, Дьонун, дьиэтин дэлби ахтан, Дойдутугар кэллэ ити. Күннүк Уурастыырап
Иирэ талах анныгар, Илгэ симэх ардыгар Күөгэлдьийэ нусхайар Сүүмэх солко налыйар. А. Абаҕыыныскай
Эмиэ илгэ ыһыахтарга, Сынньанаахтыыр лааҕырдарга Ыччат күүһүн тэрийиэхпит! Дьуон Дьаҥылы
3. Аптаах; эмтээх. ☉ Волшебный; целебный, лечебный
Эстибити быыһыыр, Эчэйбити эмтиир Илгэ салгын сабыдыаллаах Ийэ сир эйгэтиттэн Өлөн эрэри өрүһүйэр Өйөбүллээх үрдүк көҥүл Өрөгөйдөөх үтүө күнэ Өрө үүнэн кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Тоҥмуккун даҕаны ычча, ычча, Иттиий, быраатыам, иттээхтээ. Иттэн бараҥҥын таптыыр Чурапчыҥ Илгэ уутуттан испэхтээ. И. Эртюков
Сытыы мүөттэй сымартан, Сылаас илгэ салгынтан Астынаахтаан абыранан, Сүрэхийбит сүөдүйэн …… Улуу дойдуну ыллаатыбыт. А. Абаҕыыныскай
4. көсп., үрд. Киһи дуоһуйар, уоскуйар гына, сүрэҕэр-быарыгар киирэрдии сайа биэрэр. ☉ Приятно обволакивающий (теплом, свежестью), доставляющий удовольствие, удовлетворение, чарующий (о теплом чувстве, воздухе и т. п.)
Мин эһигини этэр тылгыт Алгыстаах илгэ сылааһын, Иллээх көрүүгүт сырдыгын Сүрэхпэр илдьэ барабын. Эллэй
Төрөөн-үөскээн төлөһүйбүт Ийэ муорам илгэ тыына - Буурҕа буолан сирэлийэр, Тула көтөн күдээрийэр. А. Бэрияк
Куруҥ тиит курдук кылгас да кэмҥэ илгэ сылааһынан сырайан, күлүбүрэччи умайан бүппүт ордук. СТЫМ
◊ Араҕас илгэ - 1) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүс-уох киллэрэр, уйгу быйаҥ төрдө буолар таҥара биэрэр аптаах сөлөгөйө (араҕас дьүһүннээх уонна орулуос сымыытын саҕа буолар). ☉ Дар богов, дающий силу и богатство (по представлениям древних якутов, светло-желтого цвета и овальной формы, размером с яйцо утки-гоголя)
[Үөһэттэн түспүт дьахтар айыы бухатыырыгар] «Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым... Ону киһи буолуох киһи буоллаххына айаххар түһэр эрэ!» Кини [айыы бухатыыра] айаҕар лап гыннаран ылла, урукку бэйэтин курдук киһи буола түстэ, иҥиирин тыаһа лычыгырыы түстэ... Саха фольк. Орулуос кус сымыытын саҕа Айыыхаан аймаҕын Алгыстаах аһыттан Араҕас илгэтин Алҕаттаран аҕаллым. П. Ойуунускай
Мин этэр тылбын, биэбэкэм эрэ буолларгын, өйдүөн иһит! Айыы аймаҕын аһыттан аҕаллым, орулуос кус сымыытын саҕа араҕас илгэни бырахтым... Ньургун Боотур. Тэҥн. илгэ I.1.1; 2) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: Аал Луук Мастан таммалыы турар, араҕас өҥнөөх аптаах убаҕас, сөлөгөй. ☉ Желтая влага (по представлениям древних якутов, сок трав, превращающийся в масло); желтая божественная влага, сочащаяся со священного дерева
[Аар луук мас] Уоттаах харахтаахтар, уһуктаах тумустаахтар Араҕас илгэбэр Амтаһыйан бардахтарына …… Иэйэхсит ийэ хотуна Эргийэн кэлбэккэ, Эҕэрдэлээн көрбөккө, Төрөтөр оҕотун төлкөтө Төннүөх бэйэтэ буоллаҕа... П. Ойуунускай
Аҕыс салаалаах Аар кудук маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн! Ол алын эйгэтигэр Араҕас илгэ Алла сытыахтын. С. Зверев; 3) арыыны ойуулаан этии. ☉ Образное выражение со значением «сливочное масло»
Дьэ, ынаҕын үүтүн Ыан таһааран, Араҕас илгэни астатыам диэн, Аҕаарыччы кутан Оҥкучаҕар ууран кэбистэ. Саха фольк. Бардам тутуу, барылы кэскил, баай Барылаах, тойон эһэм! Араҕас илгэнэн айах тутабын, уохтаах табаҕынан омуркун ириэрэбин. Амма Аччыгыйа
Араҕас илгэнэн туолан Турдулар оһуордаах ыаҕастар. С. Данилов
Талахтаах чабычахха Араҕас илгэ диэн Арыы оҥорон Айхаллыы олоробут. Саха нар. ыр. II. Илгэ быйаҥ - 1) уйгу-байым, туох барыта дэлэгэй баара. ☉ Изобилие, полный достаток, благодать
Төрөөбүт дойдубут Төлкөтүн буллубут, Иитиллибит Ийэ дойдубут Илгэ быйаҥын элбэттибит. Нор. ырыаһ. Аан ийэ дойду дьоллоох ньуурун быртаҕыппатыннар, илгэ быйаҥын эмпэтиннэр, чэлгийэр күөҕүн суһуктаппатыннар кинилэр! Амма Аччыгыйа
Ийэ сайын илгэ быйаҥын сомсон ыларга соруммут ыччаттар сайылыкка тахсарга бэлэмнэнэллэр. С. Федотов; 2) өҥ-тот, уйгулаах. ☉ Плодородный, изобильный, благодатный
Илгэ быйаҥ сайыммыт Илин диэкиттэн эргийдэ. С. Васильев
Онон, сир-ийэ илгэ быйаҥ иэнигэр бурдук үүннэрэн, от оттоон, сүөһү иитэн эһигини иитиэмаһатыам. Н. Якутскай
Илгэ быйаҥ эҥэрдээх, Илин итии дойдуттан …… Элиэлиирэ кыылларбыт Эҥэр кэрэ тыалары Эргийээхтээн тэлээрэн, Элийээхтээн кэллэ. И. Эртюков. Олоҕун илгэтэ - ким эмэ олоххо балаһыанньата. ☉ Социальное положение
Ким баҕарар тугу да оҥороругар дьон дириҥ өйүгэр, үтүө үгэһигэр, олоҕун илгэтигэр тирэҕирэр. Н. Якутскай
Суут аһыллыбыта: судьуйа үҥсээччилэр уонна туоһулар ааттарын-суолларын, саастарын, олохторун илгэтин, тугу-ханныгы үлэлииллэрин ыйыталаата. А. Бэрияк
Бу күннэргэ холкуоспут саҥа сопхуоска уларытыллан тэрилиннэ. Итини олохтоохтор, үлэһиттэр олохторун илгэтин салгыы тупсарыыга саҥа улахан кыһамньы быһыытынан сыаналыыбыт. «Кыым». Үрүҥ (тунах) илгэ - 1) миф. былыргы саха өйдөбүлүнэн: күүһү-уоҕу, дьолу-соргуну, баайы биэрэр аптаах утах. ☉ Божественная жидкость; божественный напиток, дающий человеку силу, богатство и счастье. Эрэйтэн быыһаабыт Сайаҕас салгыннаах, Салбанар минньигэс Үрүҥ илгэ түспүт Үтүө дойдута эбит... П. Ойуунускай
[Онуоха бухатыыр:] - «Ат-татай, оҕолор! Бу дойду аартыга үрүҥ илгэ сүдүрүннээх эбит дуу», - дии санаата да кыһаммата, көтүтэн куугунатан истэ. Ньургун Боотур. Уҥа хонноҕун анныттан Улдьаа хамыйаҕы ылан Үрдүк өрөгөр муостаах Үксүүр төлкөтө буоллун диэн Үрүҥ илгэ тунаҕы Өлүөнэ өрүс кытылын Үрдүнэн ыһан унаарытта. С. Васильев; 2) үүтү, үүт аһылыгы ойуулааһын. ☉ Изобилие молока и молочных продуктов
Хайҕаллаах үтүө үлэҕэр, «Дьаана кымыһа хаачыстыба знактаах инникитин өссө оҥоһуллан, өссө элбээн - сопхуос үрүҥ илгэтэ - уохтаах кымыһа буолан дэбилийдин!» - диэтэ кини. В. Протодьяконов
Пиэрмэҕэ үрүҥ илгэ өрүс буолан сүүрдэр. И. Данилов
Иван Дмитриев үрүҥ илгэни үксэтиигэ өрөспүүбүлүкэ ыччаттарын көҕүлээбит биир бастыҥ ыанньыксыт быһыытынан биллэр. «ЭК»; 3) өҥ-тот, уйгу-быйаҥ. ☉ Достаток, изобилие, благодать
Тоҕой сэлэ иһиттэн, Үрүҥ илгэ үрдүнэн, Үөмэрчүөмэр үктэнэн, Ойон-көтөн биэриэххэ, Оонньоон-күлэн иһиэххэ! П. Ойуунускай
Үлэ диэн үтүө киһи, Үйэлэргэ өлбөт мэҥэ; Үлэ диэн киһи чиэһэ, Өрөгөйдөөх үрүҥ илгэ. С. Данилов
Ханна дьоннор таһаарыылаахтык үлэлиир, культурнайдык сынньанар, дьаныардаахтык үөрэнэр сирдэригэр, онно үрүҥ илгэ үллэр, уйгу-быйаҥ угуттуур, дьоллоох олох туругурар. И. Данилов
II
аат., эргэр. Биир төрүттээх уус, уруу-аймах. ☉ Род, родня
Ийэбит-аҕабыт илгэтин, Иитиллэр ийэ буор сирбитин Өстөөхтөр тэпсээри кэллилэр, Өлөрө-өһөрө иһэллэр... П. Ойуунускай
Бар дьоммор мааным баранан, Матаамсык аатырбытым, Илгэм эстэн, Ийэ ууһугар Илээт аатырбытым. А. Софронов

аат. От аһылыктаах, хороҕор муостаах, үүтүн, этин иһин иитиллэр дьиэ сүөһүтэ. ☉ Крупное домашнее молочное животное отряда парнокопытных, самка быка, корова
Биир сарсыарда туран, биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин алаас сыһыыга ынаҕын сылгылыы барбыт үһү. Саха фольк. Ынахтар маҕыраһыылара, дьон саҥата ньамалаһыыта имик-самык соҕустук тыа баһынан охсуллан иһиллэр. Эрилик Эристиин
Биһиги биир ынахпытыгар салаа ото суох хааллыбыт. М. Доҕордуурап
♦ Бургунас <ынах> муоһа (муостара) булгу (булгурута) тоҥор (барар) тымныыта көр бургунас
Тохсунньу кыыдаан дьыбара чыҥкыныы турара, силлээбит сил сиргэ тиийбэккэ муус буолан тобугуруу тохторо. Бу буоллаҕа дии бии бургунас муоһа булгурута тоҥор тымныыта. П. Ойуунускай
Бургунас ынах муоһа булгу тоҥор тымныытыттан Букатын кыһаммакка Тэҥкэ харыйатын төбөтүгэр Лэкээрийэр буоларым! П. Тобуруокап
Бургунас (ынах) муоһун курдук (муоһунуу) көр бургунас. Бургунас ынах Муоһун курдук, Дьүөрэлэһэн үөскээбит Үөлээннээхэй дьүөгэлэриэм. НЫ. Бургунас ынах муоһун курдук Бур-бур буруо бурулуйан Өһөгөйдөөх өҕүргэни Өрө тэлэйэн [тахсар]. П. Ойуунускай. Сылгыта сылгы үрдүнэн барбыт, ынаҕа ынах үрдүнэн барбыт фольк. — сүөһүтэ олус элбээбит. ☉ Скот его сильно расплодился (букв. лошади его через лошадей пошли, коровы его через коров пошли)
Сытар ынаҕы туруорбат киһи көр сыт I. Аҕам эрэйдээх чугастааҕы дьонунуу-сэргэтинии, сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи этэ. Далан
Онно Дьаллааһын үрүйэтигэр олохтоох Хахаарар Иван диэн сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас, сүүрбэччэ сүөһүлээх, булчут киһи баара. М. Доҕордуурап
Өксүөн туох да дьиэгэ суох ыраас, сытар ынаҕы туруорбат көнө киһи дуо? У. Нуолур. Сытар ынах ханнын саҕа — сүүнэ улахан, көһөҥө, сымара. ☉ Большой, огромный как глыба (букв. с брюхо лежащей коровы)
Аҕыс тараах хайа таастарыттан Сытар ынах ханнын саҕа Хара таастар Лачыгырыы таҥнары саккыраатылар. Ньургун Боотур
Биир ынах ханнын саҕа хара сымара таас үрдүгэр олорон табахтаатылар. Болот Боотур
Ынах ханнын саҕа хара таастан тирэнээт, устан даллайан иһэр алаас аҥаарын саҕа муус үрдүгэр ыстанан кэбистэ. П. Филиппов
Тарбаабыт ынах курдук (кэриэтэ) көр тарбаа. Манна да ол элбэх, биһиги син биир тарбаабыт ынах курдукпут, муннубутун тоҕу саайдахтарына, саһан туран соттуохпут. А. Сыромятникова. Ынах маҥыраабат, ыт үрбэт буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр киһи I). Биһиги ынах маҥыраабат, ыт үрбэт дьоно буола кырыйдыбыт. Ынах муоһун курдук — иккиэ буолан биирдик, тэбистэҥҥэ, хайалара да чорбойбокко. ☉ Одинаково, в равных условиях (букв. как два рога коровы)
Сордоохтор, ынах муоһун курдук, сэргэстэһэн үөскээбиппит, биир суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыппыт. Суорун Омоллоон
[Сэмэн оҕонньор:] Мин ынах муоһун курдук, иккиэйэх үөскээбит, бэйэбиттэн сэттэ сыл балыс бырааттааҕым. «ХС». Ынаҕы ыҥыырдаабыкка дылы (ыҥыырдаабыт кэриэтэ) — олуона, сөп түбэспэт, дьүөрэтэ суох. ☉ соотв. как на корове седло (сидит)
Учуонай буолуох киһи төһө бэрт учуутал буолуой? Арааһа, ынаҕы ыҥыырдаабыт эбэтэр сүүрүк акка бурҕалдьы кэтэппит кэриэтэ буолуо. Н. Лугинов
Бэйэтигэр уурбут-туппут курдук сөп түбэһэр былаачыйаны, үрдүк хобулуктаах түүппүлэни кэппитэ аһара кэрэтитэр. Киниэхэ тэҥнии туттахха, икки дьүөгэлэрэ олох атын, ынаҕы ыҥыырдаабыт курдук быһыылаахтар, тутуулаахтар. Н. Босиков
◊ Киэһээҥҥи (киэһээ) ыам (ынах) көр киэһээҥҥи
Киэһээ ынах буолла. Суорун Омоллоон
Көтөх ынах көр көтөх II. Көтөх ынах буоларга сөбүлэспит оҕолор муостаҕа эбэтэр сиргэ ойоҕосторунан сытан биэрэллэр. ОВЕ СОо
Ыччат өттө анньа-бөрдө, кулааһай кустаах кыырт, көтөх ынах, Ылдьаа-Дьаакып буола оонньоотулар. ИН ХБ
Күнүскү ыам (ынах) көр күнүскү. Күнүскү ынах күргүөмэ буолтугар Суоһалдьыйа Толбонноох Доҕор оҕолоро Мойуос обургу сүүһүнэн ынаҕын мөрүөрэн аҕалан Ыары сылдьар кэмнэригэр. С. Зверев
Оҕонньорбут киэһэ эрдэ соҕус саҕалаан баран, нөҥүө күнүгэр күнүскү ынах саҕана уурайда. П. Ойуунускай
Ол олордоҕуна, хойукку күнүскү ынах саҕана, горн ыҥырыыта «ту-туту» — диэн кээлтэ. Суорун Омоллоон. Саха ынаҕа — тыйыс тымныыны тулуйарынан, кыра аһылыктааҕынан, хойуу үүтүнэн, этин тахсыыта элбэҕинэн уонна минньигэһинэн уратылаах сахалар былырбылыргыттан иитэн кэлбит дьиэ сүөһүлэрин боруодата. ☉ Аборигенный якутский рогатый скот: порода, отличающаяся высокой приспособленностью к экстремальным условиям Крайнего Севера, а также высокой жирномолочностью, хорошими вкусовыми качествами мяса и молока, устойчивостью к болезням
Саха ынаҕын түүтэ хойуу, сылааһы тутарыгар аналлаах хойуу ньуолах түүлээх. Ол иһин тымныыны үчүгэйдик тулуйар. Саха ынаҕа. Түөртүүр ынах — киэһээҥҥи түөртүүр диэн курдук (көр түөртүүр). Күн түөртүүр ынах буолан эрэр эбит, алааска онно-манна сүөһүлэр мэччийэ сылдьаллар. Н. Неустроев
Күн түөртүүр ынах буолуута, муус көтөҕүллэн, бысталанан, устубутунан барар. Р. Кулаковскай
Түөртүүр ынах иннинэ аҕай Дьэбдьэкиэйэ балаҕанын ааныгар тахсан, хотуур сүгүүлээх икки киһи иһэрин чарапчыланан көрдө. А. Сыромятникова
Ыанар ынах көр ыанар. [Кымаах Байбал] билигин хаһаайыстыбатыгар сүүрбэттэн тахса сүөһүлээх, уон ыанар ынахтаах, икки көлүнэр оҕустаах, биэс биэлээх уонна биир аттаах. А. Бэрияк
Ыанар ынахтар уолан хаалбыттара. И. Данилов
[Даадалай Дабыыдабыс] сураҕа, бэркэ байан, үс-түөрт ыанар ынахтанан, оҕолоро улаата охсон, ньирбааччы олорор курдук кэпсииллэр. Кустук
Ыанньык ынах көр ыанньык. Сайылыкка ыанньык ынах үөрэ титииктэн тахсан мэччирэҥ диэки үүрүллэн эрэрэ. И. Никифоров
Быйыл ыанньык ынах тохсунньу, олунньу ыйдарга маассабайдык төрүүрэ күүтүллэр. «Кыым»
Үрүҥ сап курдук, өрүү сыыйан Өлгөм үүт-сөлөгөй чарылыыр, Тобуктаан олорон саха кыыһа Ыанньык ынаҕын ыксаан ыыр. П. Черных-Якутскай (тылб.)
Ынах арыыта көр арыы II. Аҕам ынах арыыта Амтанныйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап. Ынах барааҕа көр бараах. Ынах бараахтара нэс да көтөрдөр, олох куоппаттар ээ. Ынах бүөрэ түөлбэ. — сир оллура-боллура, оҥхойдоох сир. ☉ Неровная, бугристая, ухабистая местность
Ыарҕа былаастаах, куһаҕан оллороот-боллороот суоллаах ынах бүөрдээх сиринэн сэлии былаастаах хаамыынан анньан испитим. Н. Заболоцкай
Куобах оллороот-боллороот, ынах бүөрэ сирдэринэн эрийэ-буруйа сүүрэр, охтон сытар маһы, сылбаҕы үрдүнэн ойуоккалыыр. «ХС»
Ынах быата көр быа. Ынах быатын үктүү-үктүү, кэлбит сиринэн төттөрү кыдьыгылдьыйда. М. Доҕордуурап
Ынах кута көр кут II. Умуһахха сииктээх буолан ынах кута бөҕө ыспыт. Ынах омурда көр омурт II. Лоҥкууда үрэх халдьаайы хайаларын сирэйдэрэ харааран, ынах омурда тахсан, самаан сайын иһэрин санатар. М. Доҕордуурап
Ынах сүөһү көр сүөһү. Онон бу дьон сүөһүлэриттэн уон толуу сылгы, уон толуу ынах сүөһүнү үүрэн дойдулаабыттар. Эрилик Эристиин
Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап
Ынах сүөһү сахаҕа бастыҥ баайа, иитимньитэ буолара урут. А-ИМН ОЫЭБЫ
Ынах тыла көр тыл I. Суола үрэҕиттэн үс мундуну тутан аҕалбыттар. Кэнники чохулары, ынах тылларын иитэн көрбүттэр. «ББ»
Андрей кымырдаҕастар уонна ынах тыла, бэйэлэрин ыйааһыннарыгар тэҥнээтэххэ, ытыран баран элбэҕи көтөҕөллөрүн туһунан суруйтарбыта. «ХС»
Дубровскай буоллаҕына суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан хаалла: уезд лиэкэрэ ынах тылынан хаанныы оҕуста. А. Пушкин (тылб.)
Ынах хаана көр хаан I. Ынах хаанын сылгы хаанын курдук астыыллар. Сылгы субайынааҕар хараҥа дьүһүннээх буолар. КЕФ СТАҮө. Ынах чыычааҕа зоол. — уонча көрүҥҥэ арахсар барабыайдыҥылар этэрээттэригэр киирэр, уһун кутуруга куруук үөһэ-аллара хамсыы сылдьар, үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанан сүөһү далыттан арахпат кыра чыычаах: сорох көрүҥнэрэ өрүөстээх төбөлөөх, сорохторо саһархай түөстээх уо. д. а. буолааччылар. ☉ Птицы из отряда воробьиных разных видов с длинными, постоянно покачивающимися сверху вниз хвостами: с жёлтыми грудками — жёлтые трясогузки, с белым оперением на голове — белошапочные овсянки
Ол араҕас түөстээх ынах чыычааҕа этэ. Н. Заболоцкай
Үрдүлэринээҕи лабааҕа өрүөстээх төбөлөөх ынах чыычааҕа кэлэн түстэ. В. Титов
Талах быыһыгар хардьаҥ чыычаах саҥарар, үөт лабаатыгар ынах чыычааҕа араҕас түөһүн күҥҥэ тоһуйан олорор. И. Сосин. Ынах эмиийэ бот. — хатыҥ, тиит, бэс булкаастаах тыаҕа үүнэр, сырдык кыһыл өҥнөөх хааппыла курдук быһыылаах өлүүскэлэртэн турар отонноох, уон — уон биэс сэнтимиэтир уһуннаах умнастаах норуот медицинатыгар киэҥник туттуллар эмтээх үүнээйи. ☉ Встречающееся в смешанных лесах многолетнее травянистое растение, высотой в десять — пятнадцать сантиметров, с плодами из ярко-красных костянок, соединённых основаниями в ягоды, широко применяется в народной медицине при различных заболеваниях, костяника. Ынах эмиийин сэбирдэҕин, отонун оргутан битэмииннээх муорус, сироп оҥостон иһэр туһалаах
др.-тюрк., тюрк. инэк