1) высокий гористый берег; 2) гористая местность, возвышенность.

селезёнка таала кырыыланар он очень недоволен кем-л.; он сердится на кого-л. (букв. у него селезёнка выступает ребром).

замереть, обмереть (напр. от испуга, неожиданности); уол соһуччута бэрдиттэн таалан турда от неожиданности парень обмер.

аат.
1. Кытаанах сирдээх кураанах дэхси киэҥ хонуу. ☉ Равнина с твёрдой сухой поверхностью
Таала хонууга икки таҥара булгунньахтара үүммүттэр үһү (тааб.: дьахтар эмиийдэрэ). Таатта хонуутуттан ордук Талбаархай таала мааны хонуулаах Үрэх баарын Өйдөөн-дьүүллээн көрбөтөҕүм. Саха фольк. Табалар бөлөх-бөлөх үөрдүһэн тулалыы хайа хайыҥнаах тааланы биир гына тарҕанан нус-хас аһыы сылдьаллар. А. Кривошапкин (тылб.)
2. түөлбэ. Күөл, үрэх суулла турар эмпэрэ сыыра, хайа быара. ☉ Крутой обрывистый берег озера, речки, склон горы
Уоллаах кыыс ханна да барар сирдэрэ суох буолан ыксаан, өрүһү өҥөйөн турар биир таала үрдүгэр тахсаллар. Далан
Хаҥас өттүбүтүттэн харааран олорор тааланы аттынан быһа охсон ааһан ыттар сыыры таҥнары көтүөлээн күөдэллэһэн киирдилэр. Н. Заболоцкай
Күөл хотугу өттө быстар хара сыыр, бу дойдуну [хотугулуу] — таала дииллэр, оттон соҕуруу өттө намыһах, сырыынньа. Н. Габышев
Үрэхтэр, өрүстэр сүүрүктэрэ охсон эбэтэр муора долгуна суурайан, айа чаачарын курдук кэдэрийбит үрдүк сыырдары хоту оройуоннар олохтоохторо таалалар диэн ааттыыллар. ГКН МҮАа
ср. тюрк.-монг. тала, дала ‘степь’, эвенк. тала ‘узкая долина с соляными источниками’

I
туохт.
1. Туох эмэ үчүгэйигэр таттаран астынан, манньыйан, налыйан хамсаабакка тур (олор, сыт — үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ Замереть, обмереть от удовольствия (обычно употр. в форме деепр.)
Уол кыыһы бэйэтигэр сыһыары тарта. Сылаас уоһунан сыһынна. Таалан турдулар. М. Попов
Дьулустаан ханна да ыксаабат үлэлээх-хамнастаах киһи быһыытынан, сылаас суорҕанын анныгар таалан сыппахтаата. Э. Соколов
Бөлүүн түһэн ааспыт ичигэс ардахтан от-мас сымныы таалбыт. В. Титов
2. Туох эмэ соһуччутуттан тугу гыныаххын булбакка, алааран оннугар туран (олорон) хаал. ☉ Замереть, оцепенеть от неожиданности
[Оһох кэнниттэн намчы илии быган, күөстэриттэн кырбас эти ылбытыттан] бары олус соһуйан, саҥата суох таалан олорбуттара. Далан
[Уйбаан Дууһа утары эппититтэн] дьон бары ортолоругар этиҥ түспүтүнүү, таалан, туох өлүүтэй диэххэ айылаах олороллор. Эрилик Эристиин
Гура улаханнык соһуйбута, балачча саҥата суох таалан, дьону кэриччи көрөн олорбохтообута. В. Яковлев
3. Өйгүн сүтэрэн, туймааран тугу да билбэт буол. ☉ Потеряв сознание, находиться в забытьи
Баҕа түөһэ нарайан, Түөрт мүһэтэ адаарыйан, …… Таралыйа түспүтэ, Таалан, дөйөн сыппыта. С. Данилов
Сүүрэн маҕыйан иһэммин, аан модьоҕотуттан иҥнэммин, умса баран түстүм, быарым доргуйан, өр таалан сыттым. Р. Баҕатаайыскай
Хачыгыр сирэйинэн умса баран, уҥа иэдэһин бүтэйдик ибили түһэн, өр таалан сытта. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк., тюрк. тал ‘падать в обморок, лишаться чувств’
II
аат., анат. Киһи-сүөһү быччархайдыҥы көрүҥнээх, уһун ньолбуһах быһыылаах ис уоргана, хааны оҥорууга кыттыһар, микробтары, сүһүрдэр бэссэстибэлэри эттэн-хаантан ыраастыырга көмөлөһөр. ☉ Селезёнка
Оҕонньор бу иһэн аны таала аста, уоскутаары, кини ойоҕоһун хам тутта сатаата. Н. Заболоцкай
[Маайаны хотуна үөттүрэҕинэн кырбаабытыттан] хаҥас бүлгүнүн үрдүттэн тоҕоноҕор тиийэ, ынах таалын сыһыары баайбыт курдук, биир кэлимсэ күөх баламах буолбут. Эрилик Эристиин
[Титириир ыарыыттан] тииһиктэрэ хатылана тураллар, ыарыһах күүһэ-уоҕа мөлтүүр, дьүдьэйэр, кубарыйар, быара, таала улаатар. КАМ ТЫаТТБ
♦ Таала кырыыланар көр кырыылан
Иван Николаевич кэллэ кэлээт, кини бастыҥ дьиэтин былдьаан ылбытыттан Соппуруон баай олус абаккарар, учууталга таала кырыыланар, өстүйэр. Н. Якутскай
Партком сэкэрэтээрэ биир мунньахха Сэпсиирэп уоракөстө арыгы булан иһэрин ахтан ааспыта, онтон ыла кини сэкэрэтээргэ таала кырыыланан, туохха тутан түбэһиннэрэрин булар муҥар түспүтэ. П. Аввакумов. Таал муҥуругар тии- йэр — хайдах да гынан быыһаммат ыар суолугар түбэһэр, муҥур уһугар тиийэр, ыксыыр. ☉ Попасть в безвыходное положение, прийти в отчаяние
[Чыычаах] ыксаан таал муҥуругар тиийэн кини [күтэргэ]: «Дьукааҕым, мин эйиэхэ аһым үчүгэйин таһан биэрэрим. Эн буоллаххына миэхэ аһыҥ куһаҕанын талан биэрэҕин. Эһиил мин эйигиттэн арахсыам», — диэхтээбит. Суорун Омоллоон. Таала хатыыланар — кыыһырар, тымтар. ☉ Сердиться, гневаться
Туоххун быһа үктэтэн, Миэхэ таалыҥ хатыыланна? Үөйбэтэх суолбун үөтэн, Сулуйдуҥ сыппах быһаҕынан! Баал Хабырыыс
Ямлиха уолчааныгар кыратык таала хатыыланан олорор. Тылыгар киирбэккэ уола кинини кыыһырта. Агидель к. Таалын таптарар — кырдьыгын, чахчытын таба этиттэрэр (үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ соотв. правда глаза колет
«Ийэ-ээ! — таалын таптаран, Аркадий сымнаата. — Кырдьык даҕаны, сүбэ-ама биэрдилэр». Р. Баҕатаайыскай
◊ Таал от бот. — өрүстэр, үрэхтэр сииктээх, бадарааннаах кытылларыгар, күлүктээх дириҥ аппаларга, бытархай таастар, сиҥнибит хайалар тэллэхтэригэр үүнэр намыһах нарын от. ☉ Селезёночник
Түөрт тычинкалаах таал от. ОВРЯ
др.-тюрк., тюрк. тал

сыһ. Олус күүскэ, уҥа сыһыаххар диэри (хол., таптаа, күл). ☉ Очень сильно, до обморочного состояния, до потери сознания (напр., любить, смеяться)
Уҥа-таала таптаабыт Ураанайым оҕото. И. Чаҕылҕан
Ыстапаана уҥа-таала күлэ олорбута. А. Сыромятникова
Биһиги Милабыт Бориһы уҥа-таала сөбүлүүр. Т. Находкина
♦ Уҥа-таала барар — иэрийэ-иэрийэ, олус күүскэ күлэр эбэтэр ытыыр. ☉ Разражаться смехом или слезами
Русланнаах Миитээ уҥа-таала бардылар. Э. Соколов
Иттэннэри түһэ-түһэ иэрийдэ, умсаннары түһэ-түһэ уҥатаала барда. И. Данилов
Кинилэр күлсэн уҥа-таала бардылар. ИИА К

v. to be petrified