оцепенеть, застыть, замереть; далбааран олордулар они сидели оцепенев.

сов. 1. (потерять чувствительность) өлүгүр, тугу да билбэт буол, өл; 2. перен. (оцепенеть) дөйөн хаал; омертветь от страха кутталгыттан дөйөн хаал.

туохт.
1. Улугурбут, өлбөөрбүт көрүҥнэн. ☉ Стать тусклым, безжизненным (о лице)
Сирэйэ-хараҕа адьас уларыйан, өлүктүйбүт. С. Курилов (тылб.)
2. Туохтан эрэ соһуйан, уолуйан таалбыт курдук буол. ☉ Остолбенеть, оцепенеть, замереть на месте
Мин санаам самнан, атаҕым сиргэ тоһоҕоломмут курдук, харыс хамсаабакка өлүктүйэн турбутум. Софр. Данилов

туохт.
1. Ыалдьан, уолуйан эбэтэр наһаа долгуйан, хамсаабат, саҥарбат буола туймаар, дөйбүт курдук буол. ☉ Оцепенеть, застыть от чрезмерного волнения, растерянности; терять сознание (вследствие болезни)
Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Сиидэрэп уолуйан, далбааран көрөн турда. Күндэ
[Кыыс] мэктиэтигэр далбаара таалан, алдьархайдаах ыарыыттан түөһүн харбанаат, уҥан налыс гынна. Д. Апросимов
Үсүһүн агдабар таптаран, Далбааран, кумахха суулбутум. С. Васильев
[Ийэм] моонньубуттан ыга тардан кууспута, санныбар хам сыстыбыта уонна далбааран турбута. «ХС»
2. көсп. Аа-дьуо устар курдук көт, наҕыллык уһун. ☉ Лететь, плыть неторопливо, плавно
[Тэмэлдьигэннэр] хайдах эрэ билиҥҥи лайнердар курдук улуутук, дарханнык далбаара дайаллар. «Кыым»
3. көсп. Им-дьим буол, чуумпур (айылҕа туһунан). ☉ Затихнуть, замереть (о природе)
От-мас барыта тугу эрэ кэтэспит, иһиллээбит курдук далбаарбыт. Н. Якутскай
Айылҕа күнүс үөрбүтэ-көппүтэ мөлтөөн, нухарыйбыттыы далбаарда. Кэпсээннэр

туохт.
1. Охсуллан, доргуллан быстах кэмҥэ өйгүн сүтэр. ☉ Временно потерять сознание от сильного удара по голове
Кукушкин дөйөн сыттаҕына кэлгийэн бараннар илдьэ барбыттар. Амма Аччыгыйа
Өстөөх миинэлэрэ өрүскэ түспүттэриттэн дөйөн тахсыбыт балыктар уу үрдүгэр сыталлар. Т. Сметанин
Биэстэ бааһырбытым, хаста да дөйбүтүм, буомба эстиитигэр буор анныгар көмнөрбүтүм. «ХС»
2. Туох эмэ соһумар суолтан тугу да гынаргын билбэт буолан хаал. ☉ Терять способность делать что-л. от душевного потрясения, остолбенеть
Тогойкин хараҕын кыайан араарбакка, тугу гыныан билбэккэ, дөйөн олордо. Амма Аччыгыйа
Кини дьолуттан дөйөн, аҥаарыйбыт курдук турар. Н. Якутскай
Баанньа эмискэ итии уунан саба ыстарбыт курдук, сирэйэ дьэс кытаран дөйөн олорбута. Н. Кондаков
3. Аһара улахан тыастан быстах кэмҥэ истибэт буолан хаал. ☉ Временно утратить способность слышать от сильного шума, быть оглушенным, оглохнуть
Түүлээх Уллуҥах киһи кулгааҕа дөйөрүнэн, тыа баһа айманарынан, хаһыытаан хайа барбыта. Суорун Омоллоон
Кини ыллаан бардаҕына, киһи дөйөн хаалар. А. Сыромятникова
Күн уота хараҕын саатырдар, Көр, ырыа кулгааҕын дөйүтэр. П. Тулааһынап
4. көсп. Хамсаабакка, им-дьим иһийэн тур (хол., айылҕа көстүүтүн туһунан). ☉ Замереть, оцепенеть (о чем-л.)
Саҥа суох, ким да саҥарбат, хайалар дөйөн тураллар. И. Эртюков

туохт.
1. Сылайыыттан, уһуннук табыгаһа суохтук турууттан-олорууттан, тоҥон, бөҕүөрэн тугу да билбэт буолан хаал; көлөттүгэс буол (эт-сиин, көҕүс, илии-атах туһунан). ☉ Терять подвижность, неметь; затекать (о теле, конечностях, спине)
[Нүһэр Дархан:] Арҕахха кыстаабыт аарыма эһэ курдук, Этим-сииним барыта көһүйбүт. И. Гоголев
Күнү мэлдьи аһаабакка аччыктаабыт, олоро көһүйбүт дьон сулбухалбы таҥныбытынан бараллар. Күннүк Уурастыырап
Уһуннук олорон айаннаабыттарыттан атахтара көһүйбүт, сүһүөхтэрэ мастыйбыт этилэр. Н. Якутскай
Атахтара тоҥон, сүһүөхтэрэ көһүйэн бардылар. Н. Заболоцкай
△ Тымныйан, мастыйан хаал (үксүгэр өлбүт киһини, сүөһүнү этэргэ). ☉ Коченеть, деревенеть (обычно о трупе)
Көһүйбүт доҕорун кууһан ылан атын самыытыгар туора бырахта. И. Гоголев. Чугаһаан кэлбитэ, тииккэ былыр үйэҕэ көһүйэн хаалбыт табалар ыйанан тураллар. Эвен фольк.
2. көсп. Тымныыга тоҥон дөйүөрэн хаал, өлбүт курдук буол (от-мас, сир туһунан). ☉ Стать неподвижным, оцепенеть от холода (обычно о деревьях, земле)
Тымныы туманын быыһынан Манчаары ата быыраттар, Туйахтарын чуор тыаһыттан Көһүйбүт дойдум уһуктар. С. Данилов
Валентин билигин аҕай үрдүнэн үктээн ааспыт хомураҕын оргууй таарыйбытыгар болбукта көһүйбүт лабаалара өндөйбүтүнэн бардылар. Сэмээр Баһылай
3. көсп. Үмүрү тардар, сааллар курдук ыарый (хол., быар, таал, өрөһө туһунан). ☉ Чувствовать боли, колики в животе, боку (напр., от безудержного смеха; ср. смеяться до колик)
Уолаттар өрөһөлөрө көһүйүөр диэри күлүстүлэр. Амма Аччыгыйа
♦ Көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ (кэтэһэрбэр кэтэҕим ыарыйда) — «олус уһуннук туһата суох күүттүм» диэн этэр формула. ☉ От ожидания спина онемела (заждался — затылок заболел; о долгом бесплодном ожидании)
Көхсүм көһүйүөр диэри Көһүппүтүм ордугун, Куттанарбыттан даҕаны Кутум-сүрүм тохтууһу. П. Ойуунускай
Күтүөт кэлиэ диэммин, көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ, кэтэһэрбэр кэтэҕим ыарыйда. Н. Туобулаахап
ср. монг. хөши ‘коченеть, застывать’

туохт.
1. Таас курдук кытаатан хаал (хол., суол, чигди). ☉ Отвердеть как камень (напр., о дороге, дворе)
Аны хотону сааҕынан сыбыыр үйэ ааһан эрэр. Барыта устукатуурка. Сиигирдэҕин аайы эбии таастыйан бөҕөргөөн иһиэхтээх. Э. Соколов
Аат эрэ харата сиэллэрэн таастыйбыт чигди арҕаһыгар дуу, туундара быыһа таалаҕа дуу тахсан кэллилэр. С. Курилов (тылб.)
2. Таас буола кытаатан хаал (былыргы харамай бэйэтин, уҥуоҕун, үүнээйи туһунан). ☉ Окаменеть (о древних ископаемых, извлекаемых из недр земли)
Тыһыынчанан сылга ирбэт тоҥҥо тыыннаах курдук сүдү мааманнар дөйүөрэ, таастыйа сыталлар. И. Федосеев
[Хайа боруодаларыгар] ракушкалары уонна муора араас организмнарын таастыйбыт дьардьамаларын булаллар. МНА ФГ
3. Оҕото ситэ кыайан эмпэккэ, ыаныллыбакка кытаат, иһэн ыарый (сүөһү, кыыл синньин туһунан). ☉ Отвердевать, опухать от застоя молока (о вымени зверей и скота)
Сорох тыһылар синньилэрэ иһэн, таастыйан ыалдьааччылар. АВЛ ССКИи
Төрөөтүн кытта үчүгэйдик ыамматах, массаастамматах ынах сиринэ таастыйан хаалааччы. «ХС». Кыыл таастыйбыт синньин массаастыырга сороҕор улааппыт, тэтиэнэх кыыл оҕолорун тилийэллэр. АВЛ ССКИИ / / Аалларан ыарый (киһи уорганыгар туус мунньустуутуттан). ☉ Чувствовать боли во внутренних органах (напр., в почке из-за отложения солей)
Аҕыйах ууну иһэр киһи бүөрэ, кыайан сайҕамматах туус олорон хаалан, таастыйыаҕын сөп. Г. Угаров
4. көсп. Дөйүөрбүт курдук, кытаатан кыһаммат көрүҥнээх буол (киһи бэйэтин, сирэйин быһыытын туһунан). ☉ Принять отчуждённый вид, оцепенеть (о человеке, выражении его лица)
Альбина таастыйбыт курдук, хараҥа муннугу одууласпытынан олорон хаалла. Л. Толстой (тылб.)
Причалга бирикээсчик үөхсэр, кырыыр-таныйар саҥата иһиллэр, куруусчуттар бары таастыйа уоһуйан, саҥата суох олороллор. М. Прилежаева (тылб.)
△ Туохха да кыһаммат буола көһүй, өлүгүр (өлбүт киһи, кини хараҕын туһунан). ☉ Коченеть, остывать (о трупе); стекленеть (о глазах умершего)
Таастыйбыт харахтара сырдаан эрэр халлааны хомнообуттуу одуулаһаллар. Е. Неймохов
Бокуонньук билигин хайабытыгар да кыһаммат көрүҥнээх таастыйан сыттаҕа. П. Аввакумов
Аһын саҕатын диэкиттэн хаан таҥнары субуруйбут, саһархайдыҥы хараҕа хайыы-үйэ таастыйбыт этэ. «ХС»
△ Дьиппиний, ыараа, тымный (сүрэх туһунан). ☉ Черстветь, становиться бесчувственным, равнодушным (о сердце)
Киһи сылаас, сымнаҕас тылга наадыйар, суох буоллаҕына, киһи сүрэҕэ таастыйар, тыына тымныйар. Амма Аччыгыйа
Эмиэ санаам ыараан, эмиэ сүрэҕим таастыйан, мин уһугуннум. С. Гольдерова
Мин аһыыны көрөн таастыйан хаалбыт сүрэҕим сылаанньыйан сыламныыра (түүн оҕотун сыллаатаҕына). М. Шолохов (тылб.)

туохт.
1. Туохха эмэ хараҕата оҥор, хараҕата ук. ☉ Вкладывать, вставлять во что-л. стержень, чеку ΄
Тугу барытын ууран-санаан, толкуйдаан, туллаҥнаабат гына тулааһыннаан, халбаҥнаабат гына хараҕалаан оҥороро. Н. Босиков
Эбэтэр тутаах маһы аллара чорбойор оҥорон баран хараҕалаан кэбиһиллэр. ГПП ТО
2. Тугу эмэ (хол., ааны) сыҕарыччы анньан олуур маһынан хатаа, бүөлээ. ☉ Закрыть на засов (напр., дверь). Ааны хараҕалаа
□ Аҕабыыт ыллаабытын кэннэ хоруобун хаппахтаан, хараҕалаан бэрт түргэнник, тиэтэйбит курдук, түһэрэн, буор кутан, көмөн киирэн бардылар. Н. Түгүнүүрэп
3. Кими, тугу эмэ өлөрөрдүү уһуктааҕынан (хол., үҥүүнэн, оҕунан) дьөлө ыт, саай. ☉ Пронзить кого-л. насквозь чем-л. острым (напр., штыком, стрелой)
Ону Өлбөт Бэргэн бэйэлэрин ытыалаата, иккиэннэрин хара быарга хараҕалаата. ПЭК ОНЛЯ I
Иккис убай, сырҕан эһэлии часкыйаат, тойон убайын сытыы кылыһынан көхсүтүнэн аньыылаах буорга умса хараҕалаабыта. Д. Апросимов
Клим, өйдөөн көрбүтэ, фашист көхсүн Снитко ыстыыгынан хараҕалаан кэбиспит. «ХС»
4. Туох эмэ уһуктаахха (хол., мас мутугар, иннэҕэ, бүргэскэ) тугу эмэ дьөлө ас, тис (хол., оҕуруону, шашлык этин, хатарар, хаһаанар аскын). ☉ Нанизывать что-л. на что-л. (напр., бисер на нитку, шашлык на шампуры)
Тииҥнэр мас мутугар хараҕалаан хаһааммыт тэллэйдэрэ түүрүллэ хатан тураллар. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Кимиэхэ эмэ барар-кэлэр кыаҕы биэрбэккэ, тугунан эмэ олуйан, хааччахтаа. ☉ Ставя в затруднительное положение, крепко привязать кого-л. к чему-л., ограничить кому-л. свободу передвижения
Оҕонон хааччахтаан, бачча эдэрчи сааспыттан хайдах дьиэ иһигэр хам хараҕалаан кэбиһиэҥий. В. Васильев
[Бардам Байбал] Кыра-хара норуоту бууттаах ыарахан сутуруганан сохсолоох ыар кытаанах үлэтин сүктэрэнкөтөхтөрөн хара көлөһүннэрин сүүрдүбүт, хааннаах хабалаҕа хараҕалаан хара кулут, хамначчыт оҥостубут. Н. Түгүнүүрэп
6. көсп. Кими эмэ олус соһутан, уолутан, долгутан, сатаан саҥарбат гына талбаарт. ☉ Заставить кого-л. застыть на месте, оцепенеть, пригвоздить кого-л. к чему-л. (от чрезмерного волнения, растерянности)
Ити тыллар миигин турар сирбэр хараҕалаан кэбиспит курдуктара. И. Федосеев
Кыыс мичилийэ көрбүт харахтара миигин биир сиргэ туруору хараҕалаан кэбиспиттэрэ. А. Фёдоров
«Федя!» — хаһаайка кэргэнин биир тылынан хам хараҕалаан кэбиһэр. П. Чуукаар

туохт.
1. Кынаккын даллатан аа-дьуо, наҕыллык тэлээрэ көт. ☉ Лететь неторопливо, плавно, распластав крылья
Собоһут кыылым арбайбыт уйатыттан көтөн тахсан, хара кынатыгар уйдаран талбаара көтөн, күөлгэ эргийэр. Н. Неустроев
Кый үрдүккэ көмүс кынаттара кылбаҥнаһа, талбаара көтөр хоптолору …… кэтэҕим көһүйүөр диэри өрө хантайан одуулаһабын. С. Тумат
[Элиэ] хараҥа толбонноох кынаттарын даллатан, аа-дьуо баҕайытык талбаара эргийэрин кэрэхсии көрөбүт. Хомус
△ Аа-дьуо, наҕыллык дьаалаҕынан уһун. ☉ Плыть неторопливо, плавно, по течению
Төгүрүк алааһа — Дьэрэкээн ойуу. Устар талбаара От үрэх оргууй. М. Ефимов
Кубалар …… сүүрүккэ талбаара усталлар. С. Дадаскинов
Өрүс …… мөлбөһүйэ талбаарбыт. Н. Габышев
Тыытын эрдибэккэ эрэ, дьаалатынан сүүрүккэ оҕустаран талбааран испитэ. И. Никифоров
2. Өйгүн сүтэр, уҥан хаал. ☉ Потерять сознание, упасть в обморок
Аҥаарыйа талбаарбыт Сүллүкү ойууну Уолуктай өрө тардан туруорда уонна хонноҕун анныттан ыйыы тутан таһааран барда. Болот Боотур
Бастаан киирбит саалаах киһи саа луоһунан Маайаны түөскэ аспытыгар, Маайа эркиҥҥэ төбөтүнэн анньылла түһэн талбаара сытта. Эрилик Эристиин
3. Саҥарбат буола таалан тур, туймаарбыт курдук буол (ыалдьан, туохтан эмэ уолуйан, наһаа долгуйан). ☉ Оцепенеть, застыть (от резкой боли, чрезмерного волнения, растерянности)
Доҕоруом, саҥарбакка Талбааран тур аттыбар, Таптал бу талба чааска Дьоннору көрдөөн булар. И. Гоголев
Халдьаайы үрдүттэн саалаах дьон таҥнары сырсан киирэн эрэллэрэ, онтон кини кутталыгар талбаарбыт этэ. Эрилик Эристиин
Ыалдьар атаҕын туттубутунан, ах баран, талбааран олоро түстэ. Н. Заболоцкай
Бу маннык дэҥҥэ иһиллэр дьоллоох дуорааны көтүтэн, үргүтэн кэбиһиэм диэн сэрэммитим, тыынарын кылгатан …… дөйбүт курдук талбааран турда. Т. Сметанин
△ Кыайан хамсаабат буол, мөдөөтүрэн, бөҕүөрэн хаал (балык туһунан). ☉ Становиться вялым, малоподвижным, цепенеть, коченеть (о рыбе)
Ууну кытта күөл сааскы талбаарбыт балыга барыта оборуллан тахсан мууска тохтубут. Далан
Арай, биир улахан күөлтэн өрүскэ кыра сиикээн киирэригэр икки балык лабычааннарын хамсата, талбааран туралларын көрдө. Н. Габышев
Дьорохой балык уу кытыытыгар талбааран сытар. «ХС»
4. көсп. Им-дьим буол, чуумпур, иһий (айылҕа туһунан). ☉ Затихнуть, замереть (о природе)
Дэриэбинэ иннинээҕи быстах-быстах төгүрүк, ньолбуһах арыылар, хойуу күөх иирэ халыҥ көп суорҕанынан бүрүнэн талбаара нуктууллар. Н. Габышев
Кытыл талахтара хамсаабакка талбааран тураллара. С. Дадаскинов
Талбааран, таалан, иһийэн Таптыыр чараҥмыт өр күүппүт. Көрүүй, саҕахха куустуһан Тэтиҥнээх титирик үүммүт. НАГ АБС
5. поэт. Сүрэхтиин-быардыын ууллан, манньыйа дуоһуй. ☉ Наслаждаться, блаженствовать, нежиться
Кинини кууһаммын Талбааран сыттарбын!!! П. Ойуунускай
Тыыннаахтыы тырымныы сандааран Сарсыарда саҥа күн тахсыыта, Тапталга таттаран, талбааран, Эн миигин ахтарыҥ буолаарай? П. Тобуруокап
Тула үөрүү таһымныыр, Сүрэх түөскэ талбаарар — Дууһа сырдыы долгуйар Сарсыардата сандаарар. «ХС»
ср. кирг. далбаар ‘устать; выбиться из сил’

I
туохт.
1. Туох эмэ үчүгэйигэр таттаран астынан, манньыйан, налыйан хамсаабакка тур (олор, сыт — үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ Замереть, обмереть от удовольствия (обычно употр. в форме деепр.)
Уол кыыһы бэйэтигэр сыһыары тарта. Сылаас уоһунан сыһынна. Таалан турдулар. М. Попов
Дьулустаан ханна да ыксаабат үлэлээх-хамнастаах киһи быһыытынан, сылаас суорҕанын анныгар таалан сыппахтаата. Э. Соколов
Бөлүүн түһэн ааспыт ичигэс ардахтан от-мас сымныы таалбыт. В. Титов
2. Туох эмэ соһуччутуттан тугу гыныаххын булбакка, алааран оннугар туран (олорон) хаал. ☉ Замереть, оцепенеть от неожиданности
[Оһох кэнниттэн намчы илии быган, күөстэриттэн кырбас эти ылбытыттан] бары олус соһуйан, саҥата суох таалан олорбуттара. Далан
[Уйбаан Дууһа утары эппититтэн] дьон бары ортолоругар этиҥ түспүтүнүү, таалан, туох өлүүтэй диэххэ айылаах олороллор. Эрилик Эристиин
Гура улаханнык соһуйбута, балачча саҥата суох таалан, дьону кэриччи көрөн олорбохтообута. В. Яковлев
3. Өйгүн сүтэрэн, туймааран тугу да билбэт буол. ☉ Потеряв сознание, находиться в забытьи
Баҕа түөһэ нарайан, Түөрт мүһэтэ адаарыйан, …… Таралыйа түспүтэ, Таалан, дөйөн сыппыта. С. Данилов
Сүүрэн маҕыйан иһэммин, аан модьоҕотуттан иҥнэммин, умса баран түстүм, быарым доргуйан, өр таалан сыттым. Р. Баҕатаайыскай
Хачыгыр сирэйинэн умса баран, уҥа иэдэһин бүтэйдик ибили түһэн, өр таалан сытта. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк., тюрк. тал ‘падать в обморок, лишаться чувств’
II
аат., анат. Киһи-сүөһү быччархайдыҥы көрүҥнээх, уһун ньолбуһах быһыылаах ис уоргана, хааны оҥорууга кыттыһар, микробтары, сүһүрдэр бэссэстибэлэри эттэн-хаантан ыраастыырга көмөлөһөр. ☉ Селезёнка
Оҕонньор бу иһэн аны таала аста, уоскутаары, кини ойоҕоһун хам тутта сатаата. Н. Заболоцкай
[Маайаны хотуна үөттүрэҕинэн кырбаабытыттан] хаҥас бүлгүнүн үрдүттэн тоҕоноҕор тиийэ, ынах таалын сыһыары баайбыт курдук, биир кэлимсэ күөх баламах буолбут. Эрилик Эристиин
[Титириир ыарыыттан] тииһиктэрэ хатылана тураллар, ыарыһах күүһэ-уоҕа мөлтүүр, дьүдьэйэр, кубарыйар, быара, таала улаатар. КАМ ТЫаТТБ
♦ Таала кырыыланар көр кырыылан
Иван Николаевич кэллэ кэлээт, кини бастыҥ дьиэтин былдьаан ылбытыттан Соппуруон баай олус абаккарар, учууталга таала кырыыланар, өстүйэр. Н. Якутскай
Партком сэкэрэтээрэ биир мунньахха Сэпсиирэп уоракөстө арыгы булан иһэрин ахтан ааспыта, онтон ыла кини сэкэрэтээргэ таала кырыыланан, туохха тутан түбэһиннэрэрин булар муҥар түспүтэ. П. Аввакумов. Таал муҥуругар тии- йэр — хайдах да гынан быыһаммат ыар суолугар түбэһэр, муҥур уһугар тиийэр, ыксыыр. ☉ Попасть в безвыходное положение, прийти в отчаяние
[Чыычаах] ыксаан таал муҥуругар тиийэн кини [күтэргэ]: «Дьукааҕым, мин эйиэхэ аһым үчүгэйин таһан биэрэрим. Эн буоллаххына миэхэ аһыҥ куһаҕанын талан биэрэҕин. Эһиил мин эйигиттэн арахсыам», — диэхтээбит. Суорун Омоллоон. Таала хатыыланар — кыыһырар, тымтар. ☉ Сердиться, гневаться
Туоххун быһа үктэтэн, Миэхэ таалыҥ хатыыланна? Үөйбэтэх суолбун үөтэн, Сулуйдуҥ сыппах быһаҕынан! Баал Хабырыыс
Ямлиха уолчааныгар кыратык таала хатыыланан олорор. Тылыгар киирбэккэ уола кинини кыыһырта. Агидель к. Таалын таптарар — кырдьыгын, чахчытын таба этиттэрэр (үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ соотв. правда глаза колет
«Ийэ-ээ! — таалын таптаран, Аркадий сымнаата. — Кырдьык даҕаны, сүбэ-ама биэрдилэр». Р. Баҕатаайыскай
◊ Таал от бот. — өрүстэр, үрэхтэр сииктээх, бадарааннаах кытылларыгар, күлүктээх дириҥ аппаларга, бытархай таастар, сиҥнибит хайалар тэллэхтэригэр үүнэр намыһах нарын от. ☉ Селезёночник
Түөрт тычинкалаах таал от. ОВРЯ
др.-тюрк., тюрк. тал