несов. хатыылан, хатыр.

несов. 1. (о животных) түүгүн адаарыт, арҕаһыҥ түүтүн туруор; 2. разг. (о шерсти, щетине) адаарый, тур; 3. перен. (сердиться) хатыылан (кыыһыр, абатый).

туохт. Саркаахтан, алдьанардыы хатыылан. ☉ Стать шершавым (о грубо выстроганной поверхности дерева, деревянных предметов)
Саҥа уларытыммыт хайыһара ис кырыытынан хайыы-үйэ саркааҕыран эрэр эбит. Амма Аччыгыйа

туохт. Ханан эмэ таскынан сааһыҥ алдьанан хатыылан, кылааккайа суох сирдэн (устуруустаах маһы этэргэ). ☉ Быть, стать шершавым, с зазубриной (о выстроганной поверхности дерева, деревянных предметов)
Хабырыыс …… чараас хаптаһыны устуруустуу турда. Хаптаһын сырыы аайы туой ханан эмэ саркаахтанан, дьиэктэнэн иһэр. И. Алексеев

даҕ. Тас өттүнэн сааһа алдьанан хатыыламмыт, хатыылаах, кылааккайа суох (маһы этэргэ). ☉ Шершавый, щербатый (о деревянных предметах). Маспыт биир сиринэн саркаахтаах
□ Дьүһүнэ көстүбэт гына киртийбит саркаахтаах муоста үрдүгэр бөх-сыыс ыһылла сытар. Эрилик Эристиин

тумустаа диэнтэн бэй., атын
туһ. [Иһэ-таһа биллибэт киһи] Харахтыын хатыыланар, Хааһа кыһыл кытыыланар, Муҥар, муннулуун тумустанар, Уостуун уһуктанар. С. Тимофеев
Тумустаах саары этэрбэс эрэ барыта тумустаммат, тумус анньыытын бэрт мындыр эрэ иистэнньэҥ сатыыр үһү. НБФ-МУу СОБ

1. биилээ диэнтэн бэй. туһ. Сүгэтин биилэнэр. Быһах биилэннэ
2. Кылдьыыланан, кэҥээ (харах туһунан). ☉ Иметь ободки над глазами, становиться широкими (о глазах)
   Маша биилэммит харахтарынан аҕабыыты өрө көрөн таһаарда. М. Доҕордуурап
   Ньургуһун хараҕа биилэнэн, имин хаана кууран, хагдарыйар уһугар тиийбит. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. көсп. Кыыһыран өһүөннээхтик көр; кыыһырбыттыы тутун. ☉ Смотреть гневным, злобным взглядом
   Айах атан ордук-хоһу саҥарбытын истибит суох да, көрөрө-истэрэ хатыыламмыт, биилэммит. Софр. Данилов

аат. Устуруустаах, кыһыылаах мас тас өттүнэн сааһа алдьанан хатыыламмыта эбэтэр мас тостубут сиригэр тахсыбыт уһуктаах чарпалар. ☉ Шершавость (на выстроганной поверхности деревянных предметов), щербина (на изломе дерева)
Хайыһар иэҕиилээх күөнүн төрдүнэн булгу баран бөрө тииһин курдук уһуктаах бөдөҥ саркаахтарынан ардьарыттан тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Күүлэ халҕанын тырыта барбыт саркаахтара Маайа сирэйин хайыта көтөн аһыттылар. Эрилик Эристиин
[Маһы] биир да саркааҕа суох буолуор диэри кыладыйаллар. Н. Босиков
ср. каракалп. жарык ‘расщелина, трещина’

I
туохт.
1. Туох эмэ үчүгэйигэр таттаран астынан, манньыйан, налыйан хамсаабакка тур (олор, сыт — үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ Замереть, обмереть от удовольствия (обычно употр. в форме деепр.)
Уол кыыһы бэйэтигэр сыһыары тарта. Сылаас уоһунан сыһынна. Таалан турдулар. М. Попов
Дьулустаан ханна да ыксаабат үлэлээх-хамнастаах киһи быһыытынан, сылаас суорҕанын анныгар таалан сыппахтаата. Э. Соколов
Бөлүүн түһэн ааспыт ичигэс ардахтан от-мас сымныы таалбыт. В. Титов
2. Туох эмэ соһуччутуттан тугу гыныаххын булбакка, алааран оннугар туран (олорон) хаал. ☉ Замереть, оцепенеть от неожиданности
[Оһох кэнниттэн намчы илии быган, күөстэриттэн кырбас эти ылбытыттан] бары олус соһуйан, саҥата суох таалан олорбуттара. Далан
[Уйбаан Дууһа утары эппититтэн] дьон бары ортолоругар этиҥ түспүтүнүү, таалан, туох өлүүтэй диэххэ айылаах олороллор. Эрилик Эристиин
Гура улаханнык соһуйбута, балачча саҥата суох таалан, дьону кэриччи көрөн олорбохтообута. В. Яковлев
3. Өйгүн сүтэрэн, туймааран тугу да билбэт буол. ☉ Потеряв сознание, находиться в забытьи
Баҕа түөһэ нарайан, Түөрт мүһэтэ адаарыйан, …… Таралыйа түспүтэ, Таалан, дөйөн сыппыта. С. Данилов
Сүүрэн маҕыйан иһэммин, аан модьоҕотуттан иҥнэммин, умса баран түстүм, быарым доргуйан, өр таалан сыттым. Р. Баҕатаайыскай
Хачыгыр сирэйинэн умса баран, уҥа иэдэһин бүтэйдик ибили түһэн, өр таалан сытта. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк., тюрк. тал ‘падать в обморок, лишаться чувств’
II
аат., анат. Киһи-сүөһү быччархайдыҥы көрүҥнээх, уһун ньолбуһах быһыылаах ис уоргана, хааны оҥорууга кыттыһар, микробтары, сүһүрдэр бэссэстибэлэри эттэн-хаантан ыраастыырга көмөлөһөр. ☉ Селезёнка
Оҕонньор бу иһэн аны таала аста, уоскутаары, кини ойоҕоһун хам тутта сатаата. Н. Заболоцкай
[Маайаны хотуна үөттүрэҕинэн кырбаабытыттан] хаҥас бүлгүнүн үрдүттэн тоҕоноҕор тиийэ, ынах таалын сыһыары баайбыт курдук, биир кэлимсэ күөх баламах буолбут. Эрилик Эристиин
[Титириир ыарыыттан] тииһиктэрэ хатылана тураллар, ыарыһах күүһэ-уоҕа мөлтүүр, дьүдьэйэр, кубарыйар, быара, таала улаатар. КАМ ТЫаТТБ
♦ Таала кырыыланар көр кырыылан
Иван Николаевич кэллэ кэлээт, кини бастыҥ дьиэтин былдьаан ылбытыттан Соппуруон баай олус абаккарар, учууталга таала кырыыланар, өстүйэр. Н. Якутскай
Партком сэкэрэтээрэ биир мунньахха Сэпсиирэп уоракөстө арыгы булан иһэрин ахтан ааспыта, онтон ыла кини сэкэрэтээргэ таала кырыыланан, туохха тутан түбэһиннэрэрин булар муҥар түспүтэ. П. Аввакумов. Таал муҥуругар тии- йэр — хайдах да гынан быыһаммат ыар суолугар түбэһэр, муҥур уһугар тиийэр, ыксыыр. ☉ Попасть в безвыходное положение, прийти в отчаяние
[Чыычаах] ыксаан таал муҥуругар тиийэн кини [күтэргэ]: «Дьукааҕым, мин эйиэхэ аһым үчүгэйин таһан биэрэрим. Эн буоллаххына миэхэ аһыҥ куһаҕанын талан биэрэҕин. Эһиил мин эйигиттэн арахсыам», — диэхтээбит. Суорун Омоллоон. Таала хатыыланар — кыыһырар, тымтар. ☉ Сердиться, гневаться
Туоххун быһа үктэтэн, Миэхэ таалыҥ хатыыланна? Үөйбэтэх суолбун үөтэн, Сулуйдуҥ сыппах быһаҕынан! Баал Хабырыыс
Ямлиха уолчааныгар кыратык таала хатыыланан олорор. Тылыгар киирбэккэ уола кинини кыыһырта. Агидель к. Таалын таптарар — кырдьыгын, чахчытын таба этиттэрэр (үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ соотв. правда глаза колет
«Ийэ-ээ! — таалын таптаран, Аркадий сымнаата. — Кырдьык даҕаны, сүбэ-ама биэрдилэр». Р. Баҕатаайыскай
◊ Таал от бот. — өрүстэр, үрэхтэр сииктээх, бадарааннаах кытылларыгар, күлүктээх дириҥ аппаларга, бытархай таастар, сиҥнибит хайалар тэллэхтэригэр үүнэр намыһах нарын от. ☉ Селезёночник
Түөрт тычинкалаах таал от. ОВРЯ
др.-тюрк., тюрк. тал

аат.
1. Бииргэ төрөөбүт эбэтэр аймахтыы аҕа саастаах дьахтар, кыыс. ☉ Старшая сестра
Эн биһикки биир ийэттэн-аҕаттан айыллан үөскээн төрөөбүппүт этэ: Мин Айыы Умсуур удаҕан диэн эн аҕаһыҥ буолабын. Ньургун Боотур. Омоҕой Баай мааны кыыһа аҕаһыгар күнүүлээн, Эллэй Боотуру ойох ылбата диэн тахсан сүтэн хаалбыт
Саха фольк. Сурус аҕаһын туора дьонтон көҥүүрүн кэриэтэ, мин Джамиляны дьонтон көҥүүр этим. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Аҕанан, ийэнэн уруу аҕа саастаах дьахтар, кыыс. ☉ Тетя (сестра отца или матери)
Биһиги үтүө доҕотторбут, хаан-уруу аймахтарбыт уонна аҕастарбыт! Суорун Омоллоон. Айгырсилик лабаалаах Арыы чаллах хатыҥнаах Аҥаат-муҥаат алааска Аччыгыйдыыр эрдэхтэн Арыаллаһан үөскээбит Атас, дьүөгэ аҕастар! Саха ырыаһ
3. Аҕа саастаах дьахтар (үксүгэр ытыктабыл, үтүө сыһыан дэгэттээх). ☉ Старшая годами женщина (чаще с оттенком уважения, почитания)
Аҕас дьахтар эдэргэ кэпсээн биэрдэ. Н. Павлов
[Мэник Мэнигийээн — абааһы кыыһыгар:] «Аҕаас, хайдах тиэрэ сытар баҕайытай?» — диэн ыйытар. Суорун Омоллоон
4. Былыргы итэҕэлинэн, үөргэ, иччигэ, айыыларга сыһыаннаах дьахтары этэргэ туттуллар (дириҥ ытыктабыл, сүгүрүйүү бэлиэтигэр). ☉ Обращение в знак особого уважения, преклонения и почитания (обычно к душам покойниц, превратившихся в үөр, богиням, покровительствующим увеличению потомства, см. айыыһыт)
Кини өлөн баран үөр буолар. Чугас эргиннээҕи нэһилиэктэр, улуустар туой Болугур айыыта, хотуна, аҕаспыт, эдьиийбит — диэн ааттаан ытыктыыллар. Саха фольк. Эдьээн Иэйэхсит эдьиийбит, Илэ-бодо имэҥирбит эбит, Ахтар айыыһыт аҕаспыт Ала чахчы дьалыннаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Саамай аҕа, эдьиий, кырдьаҕас (сорох көстүүлэри ытыктаан, тыыннааҕымсытан этэргэ). ☉ Старшая, почитаемая (о нек-рых неодушевленных явлениях в знак особого почитания)
Аймах-билэ дьонум Абаралларыттан санаабакка Аҕастарым ааккытыгар Алдьанным аҕай ини [хаартыга]. Саха нар. ыр. II
Иитимньилээх ийэ үрэхтэр, Иҥиэттэн иэнигийэн, Халҕаһаланан хатыыланан, Ахсым ууларын Аҕас үрэхтэргэ аҕаллылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки мэндиэмэннээх эргэ мас дьиэ Саха сирин Сэбиэскэй оскуолаларын аҕастара — учуутал оскуолата. Амма Аччыгыйа
◊ Аҕас кылын көр кылын. Таай аҕас — ийэнэн уруулуу аҕа саастаах дьахтар. ☉ Старшая родственница по матери.