кутур диэнтэн дьаһ
туһ. Ким эмит эмискэ таарымталанан ыарыйдаҕына …… ойууну ыҥыран аҕалан кыырдараллар, ичээни аҕалан кутурдаллар. Н. Якутскай

убахтаа диэнтэн атын
туһ. [Кыыс] Эмискэ «таарымталанан», бэргээн, Иһин-быарын убахтатан, Оронтон турбатаҕа, Уот аттыгар кэлбэтэҕэ, Уонча хонно. С. Васильев
Баҕар, мин истэрин убахтаппыт дьону сормуҥ бөҕөнөн күһэйэн сүүрдэн үтүөрдүтэлээбиппин көрбүтүҥ буолаарай? С. Курилов (тылб.)

I
туохт., эргэр. Кэ миттэн кэмигэр тииһиктэнэн, ииригирэн кэл (ыллыыр, кутурар икки ардынан). ☉ Биться в нервном припадке, бесноваться
Өксүүнньэ субу-субу таарымталана-таарымталана, мэнэрийэ-мэнэрийэ бэрт өр ыа л дь а сы п п ыт. Күн дэ. Кыһалҕа [киһи аата] утуйаары сытан, мэнэрийэн ыһыллан турбута, бэйэтигэр тиийинэ сатаабыта. И. Гоголев
Уҥа ула хан дьиэҕэ икки дьахтар мэнэрийэн, кутуран бараары гыммыт курдук олорор. А. Сыромятникова
ср. монг. мэнэрэх ‘отупеть, поглупеть, терять чувствительность’
II
туохт. Ааһа быһыытый, уҕарый (үксүгэр ыарыы туһунан). ☉ Стихать, успокаиваться, ослабевать (о б о ли)
Томмот ыарыыта кырдьык мэнэрийэн барбыта. Софр. Данилов
Тумат ыарыыта мэнэрийэн барда. «ХС»

прил. 1. таарымталаах, таарымта; 2. в знач. сущ. м. разг. таарымталанан ыалдьааччы.

аат., эргэр. Былыргы саха өйдүүрүнэн: көннөрү дьон көрбөтүн-истибэтин көрөр-истэр киһи (хол., абааһы саҥатын, көтөр-сүүрэр кэпсэтиитин эҥин), ардыгар инники туох буоларын эмиэ билиэн сөп. ☉ По представлениям древних якутов, человек, распознающий, понимающий то, что недоступно обычным людям (напр., способный слышать голос злого духа, понимать голоса животных и т. д.); провидец
Инникини этэр Ичээн буолбатахпын, Тустаабычча туойар Туруорбах дьоллоохпун. А. Софронов
Кини дьукааҕа ичээн киһи үһү. И. Гоголев
Ким эмэт эмискэ таарымталанан ыарыйдаҕына, ойуун абааһытыгар, өлбүт киһи үөрүгэр күтүрүүллэрэ. Ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаллара, ичээни аҕалан кутурдаллара. Н. Якутскай
- Өрүүсэ, мин сэрэйбитим. Эн кэлиэх тустаах этиҥ! - Ээйиис, аны Сүөкүччэбит ичээн эбит дии! - Миша күлэн иэрийдэ. А. Сыромятникова. Тэҥн. көрбүөччү

сыһ.
1.
көр арыый. Өндөрөй оҕонньордоох дьыалалара табыллан, арыый да сэргэхсийэн олороллор. П. Ойуунускай
Дьэ дуу, биһиги үрэхпит кыра үрэх буоллаҕа, онон арыый да атыннык уларытан быһыт оҥорор сөп этэ. М. Доҕордуурап
Мин арыый да холкутуйдум, дьоммун кытары хайдах эрэ бодоруспут курдук буоллум. А. Бэрияк
2. Нэһиилэ, бэрт эрэйинэн, аат харата. ☉ Едва, насилу, кое-как; еле. Мин сылайан уонна утуктаан дьиэбэр арыый да тиийдим
□ Тыый! Улаханнык саҥарыма, аны дьон истэн алдьархай буолуоҕа
Онто суох арыый да олорор буолбаппыт дуо? П. Ойуунускай
◊ Арыый да буолла көр ама. Киэһэнэн ыарыһах арыый да буолла
□ Арай оҕом Даайыс, таарымталанан улаханнык ыалдьан баран, арыый да буолан сытар. А. Софронов
Ньургуһун Лоокуут сылдьыаҕыттан мутукча көҕөрөрүнүү арыый да буолан, тилиннэртиллэн барбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап

аат.
1. Киһи курданарынан синньиир өттө, киһи ортотунан синньиир сирэ, курданара. ☉ Талия (часть туловища человека)
Тогойкин тоҥмут биилин ититтэҕэ аатыран, чохчоҥноомохтоон, хойуоллаҥнаамахтаан ылла. Амма Аччыгыйа
2. иис. Киһи курданара баар сиринэн былаачыйа эбэтэр сон ордук синньиир миэстэтэ, өттө. ☉ Талия (часть одежды). Сон биилэ.—Бииллээх соннооххо билиспэтэх, оноолоох соннооххо орооспотох (өс ном.)
тюрк. бил
◊ Биил аҥаардас көр хоннох аҥаардас
Накыйбах дабыкычыйан тиийэн, биил аҥаардаһан тустардыы, сыста түһэн, иккитэ-үстэ быраҕан көрбүтэ, оҕонньор ибир да гымматах. Күннүк Уурастыырап. Биил бааччыта – иһи, биили баанан тымныыттан харыстанар таҥас. ☉ Набрюшник. Оҕонньор биил бааччытын уһулла. Синньигэс биил – киһи курданарынан синньиир өттө. ☉ Талия (часть туловища человека)
Синньигэс биилин ааһа түспүт уһун хара суһуоҕун [Маша] икки салаа гына өрөр үгэстээх. М. Доҕордуурап
Айан абааһыта синньигэс биилгэ быһа кымньыылаан таарымталаммыт. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Өйгүн сүтэр, эмискэ өйгүн сүтэрэҥҥин охтон түс, туймаар. ☉ Падать в обморок, внезапно терять сознание
Ийэтин көрдөҕүнэ уҥан хаалар үһү (тааб.: туус). Саша аһара сылайан, тыына тиийбэккэ, уҥмут этэ. П. Аввакумов
2. Тыыҥҥын кыайан ылбат буол, көбүөхтээн хаал (үксүгэр түргэнник сүүрэн эбэтэр аһара хамсанан). ☉ Выбиваться из сил, задыхаться (обычно от быстрого бега, перенапряжения)
Чүөчээски балай эмэ сиэлэн, сүүрэн баран, уҥа быһыытыйан тохтуу биэрдэ. Суорун Омоллоон
Тыыным хаайтаран уҥан охторум чугаһаабытын кэннэ, сыарҕам, таһаҕаһын уйумуна, үлтү түһэн өрүһүммүтүм. М. Доҕордуурап
♦ Күлэн уҥа сытар көр күл I
Өлөксөйүм суорҕанын анныгар адьас күлэн уҥа сытар. Э. Соколов. Уҥа-уҥа тилин — 1) улаханнык ыалдьан баран өрүтүн (ыарыһаҕы этэргэ). ☉ Поправляться после кризиса (о больном). Оҕо уҥа-уҥа тиллэн дьонун улаханнык куттаата; 2) өлө сыс. ☉ соотв. быть на волоске от смерти. Сэрии толоонугар саллааттар хаста уҥа-уҥа тиллэн тыыннаах ордоллорун ким билиэй... Уҥмат быардаах көр быар. Уҥмат быардаах сүүрүк
◊ Уҥан түс көр түс I
Сүөдэр хараҕыттан уот ыһылла түһэргэ дылы гынар уонна уҥан түһэр. Н. Якутскай
Кыыс буоллаҕына көрөөт, сирэн уҥан түспүт. Эрилик Эристиин. Уҥан уту- йуу — уһуктубакка уһуннук утуйуу. ☉ Летаргический сон. Уҥан ыарый — өйгүн сүтэрэн, таарымталанан ыарый, аналаа. ☉ Болеть эпилепсией
Ньургуһун [кыыс аата] сорох ардыгар уҥан ыалдьан дьонун куттуур буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап. Уҥар ыарыы эмт. — өйү сүтэрэн ыалдьыы, ана, таарымта. ☉ Падучая, эпилепсия
Тимэх отунан сорох сирдэргэ төбө ыарыытын уонна уҥар ыарыыны эмтииллэр. МАА ССЭҮү. Уҥмат тыыннаах (тыҥа- лаах) — сылайбакка, тохтообокко уһуннук сүүрэр, сүүрүк (киһи, ат). ☉ Резвый, выносливый, неутомимый, не знающий устали (о бегуне, скакуне на длинные дистанции). Гаврил Нохтунскай — уҥмат тыыннаах сүүрүк
□ [Хабырыыс] Уҥмат тыыннаах, хаҥыл ата Уйуһуйа быыппастара. Күннүк Уурастыырап
Уҥмат тыҥалаах дьөһөгөй оҕолоро сиэллэрэ бурҕайа, кутуруктара субуруйа …… суолларын икки өттүнэн илин-кэлин түһэллэр. КДьА
ср. бур. унаха ‘упасть’

I
туохт.
1. Сыалгын табыма, таһынан, сыыһа ыт, бырах. ☉ Не попадать в цель, промахиваться (стреляя, бросая и т. п.)
Биир көҕөн көтөн тахсыбытын сыыһан кэбистим. Амма Аччыгыйа
[Куһу] таба оҕустаххына өлөрөҕүн, сыыстаххына туох кэлиэй. Т. Сметанин
2. көсп. Алҕаһаа, ханнык эмэ эндиэни, сыысхалы таһаар, сөбө суохтук быһыылан, быһаар. ☉ Ошибаться, совершать какую-л. оплошность, промах
Кини тахсан барарын кытта, «Ыты баара, тутан ылан сибииккэлээминэ сыыстыбыт ээ», — диэтэ Никифоров кинээс. М. Доҕордуурап
[Чокуурап:] Эн сыыһаҕын. Эн хайдах өйдөөбөккүн: МТС бэйэбит туһабытыгар аһылларын. С. Ефремов
Бэйбэрикээн [эһэ аата] бэйэтэ даҕаны сыыспыта. Эрдэ, оҕолоро уу ньулдьаҕай, тугу да билбэт-көрбөт эрдэхтэринэ, бу сири булларбыта. И. Федосеев
ср. ДТС йаз, кирг. жаз ‘ошибаться, допускать промах, промахиваться; грешить’
II
1. аат.
1. Ханна, туохха эмэ түспүт, хатаммыт эбэтэр булкуспут киһи быһаара барбакка үрдүттэн бөх, туора эттик эрэ курдук көрөр бытархай предметэ (хол., буор, бөх бытарыйбыта). ☉ Сор, соринка, пылинка
Остуолугар таммалаабыт сыыһы кичэл баҕайытык үрэн буһурҕатан ыраастаата. А. Софронов
Абырааҥ, быыһааҥ, атастар, Харахпар сыыс аалар. Т. Сметанин
Ол да турдар, кини тас көрүҥэр аймаммытын булуоҥ суоҕа, сонун эҥээригэр, сиэҕэр түспүт сыыһы биир-биир кымаахтаан ыла турда. А. Сыромятникова
2. Тугу эмэ (хол., дьиэни) хомуйбут бөх мунньуллубута. ☉ Сухой мусор
Ону истээт дьон тахсан, Тиэргэн сыыһын күртүлэр, «Күндү сааспыт барахсан, Ыалдьыттаарыый!» — диэтилэр. И. Гоголев
Сыкана эмээхсин Титиик далыгар Сыыһы чөмөхтүү Сылдьара көһүннэ. С. Васильев
△ Туох эмэ туһа буолбат тобоҕо. ☉ Остатки чего-л., остающиеся без пользы
Лэкиэс түргэн соҕустук хоруобун үгэххэ киллэрэр уонна тахсан мас сыыһын харбыыр. С. Ефремов
Куһун тостубут кынатын биир сэбирдэҕинэн суулаата, таһынан чараас мас сыыстарын тутта, ол таһынан таҥас кырадаһынынан бобо кэлгийдэ. Т. Сметанин
[Булчут сахалар] биир чаллах тииккэ арааһы барытын ыйыыллара: сиэли, таҥас сыыһын, туос оҥоһуктары, ньаалбаан кырадаһыгын, онтон да атыттары. И. Федосеев
2. сыһыан т. суолт. Тардыы сыһыарыылаах сорох тылы кытта холбостоҕуна аччатан көрдөрөр, атаахтатар, аһынар суолталанар. ☉ С притяжательным аффиксом в сочетании с некоторыми существительными приобретает ласкательноуменьшительное значение
[Ыстапаанньыйа] биһигиттэн Ньукулай оҕонньор үс арсыын сиидэс сыыһыгар соҕотох ыанар ынахпытын өлөртөрөн ылла дии. Күндэ
Оҕом сыыһа, утатаахтаабытыҥ буолуо, бу собо миинин иһээхтээн кэбис. И. Гоголев
Дьоҕус истипиэндьийэ сыыһыгар тэҥнээтэххэ, кини ылбыт гонорара бүтүн баайга тэҥнээҕэ. Н. Заболоцкай
Кини билигин туох эмэ кыра үлэ сыыһын булан аралдьытына түстэр. Н. Заболоцкай
♦ Сыыс (сыыска) түһэримэ — 1) тугу да хаалларбакка, барытын болҕомтоҕо ыл, наадалааҕынан аах. ☉ Брать во внимание все детали, ничего не пропуская
Ийэлээх балта кини хас биирдии хамсаныытын таптыыр харахтарынан сыыс түһэрбэккэ одуулаһаллар. С. Никифоров
Нуучча, саха, дьүкээгир оҕолоро кэчигирэспиттэр. Кинилэр учууталлара Татьяна Васильевна кэпсээниттэн биир да тылы сыыска түһэрбэккэ истэн олороллорун көрүөххэ олус бэрдэ. «ББ»
Биһиэхэ тыа оҕолоро саха суруйааччыларын кинигэлэрин сыыска түһэрбэттэр. «ХС»; 2) түргэнник ылын, тутатына өйдөөн, иҥэринэн ис. ☉ Схватывать быстро, налету, понимать с полуслова
Ылыныгас баҕайы уолчаан, тугу да сыыс түһэрбэт. Э. Соколов
Тиэхээс сэрии туһунан уруккуттан даҕаны элбэҕи билэркөрөр киһи быһыытынан учууталлара, истээччилэрэ тугу кэпсииллэрин сыыс түһэрбэккэ өйдүүрэ. «ХС»
Сыыска- буорга түһэримэ — сыыс (сыыска) түһэримэ диэн курдук. Итини сыыскабуорга түһэрбэккэ иһиллээн олорбут Владимир Лукич олорор миэстэтиттэн туран кэллэ. Г. Колесов
Сутурукуоп сыыска-буорга түһэрбэккэ истэр, субусубу тоҥхох гынан сэргиир. У. Нуолур
Саха дьоно биһиги айымньыларбытын сыыска-буорга түһэрбэккэ умсугуйан ааҕаллара олус үөрүүлээх. «ХС». Харахтан сыыһы ылбыттыы (ылбыт курдук) — дөбөҥнүк, чэпчэкитик (ыарыы ааһарын туһунан). ☉ Как рукой сняло (обычно о болезни, недомогании)
[Акаары Мэхээс:] Оннооҕор былырыын мин саадьаҥ сыатын сиэн баран испинэн таарымталаммыппын соҕотохто, харахтан сыыһы ылбыт курдук, абыраабыта. Эрилик Эристиин
Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. «ХС»
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна, харахтан сыыһы ылбыттыы ааһан хаалла. «ХС»
◊ Сыыс от көр от
Оҕолор оҕуруокка кимтэн да итэҕэһэ суох уу кутуохтарын, кирээдэ көмүөхтэрин, сыыс от үргүөхтэрин, үүнүүнү хомуйуохтарын сөп. Дьиэ к. Сыыс оттор культурнай үүнээйилэри сабардыыллар, …… инньэ гынан үүнүүнү лаппа намтаталлар. ИИК СОХТ
Сүбүөкүлэ плантациятыгар сүбүөкүлэ үүнэр кэмигэр хаһан даҕаны сыыс от суох буолуохтаах. ХКА. Сыыс тыл — кэпсэтии тылыгар чопчу суолтата суох, мэнээк туттуллар тыл. ☉ Лишнее слово, которое используется многократно без определённого значения, слово-паразит
Бу үүнүү курдук тэҥ, ситэ Ыраас, сыыһа суох тыллаах Ленам дьиҥнээх да поэта Буолуом ыраах быһыылаах. Дьуон Дьаҥылы
Үлэһиттэри, биригэдьиирдэри кытта кэпсэтэригэр …… сыыс тыла суох сааһылаан, лоп-бааччы саҥарар. А. Фёдоров
Сахалыы кэпсэтиигэ нууччалыы сыыс тыллары үгүстүк кыбытыы баар буолар. СТЫМ
III
харыс. т. Ыт (булт кэмигэр). ☉ Собака (во время охоты).

1. аат., миф., фольк.
2. Саха итэҕэлинэн, киһиэхэ, сүөһүгэ куһаҕаны оҥорон, өлүүнү аҕалар («сиир»), киһи хараҕар көстүбэт эбэтэр дэҥҥэ көстөр өстөөх, куһаҕан тыын. ☉ Абаасы, злой дух, злое начало; дьявол, сатана, вредные и враждебные человеку «обитатели» земли. Абааһыны абааһы сиэбэт (өс ном.). Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат (өс хоһ.). Айыыларга утары турар күүс абааһы — ыарыы, өлүү-сүтүү төрдө. Итинтэн саха мифологиятын сүрүн геройдара үс суол наарданан арахсаллар: айыылар, иччилэр, абааһылар. Саха фольк.
3. Ойууннары араҥаччылыыр, кыырар кэмнэригэр кинилэргэ көмөлөһөр, биллибэт күүстэри кытта «тиксэрэр» тыын (көннөрү дьоҥҥо көстүбэт). ☉ Духи — покровители и помощники шаманов во время их камлания (дух-покровитель шаманов исполнял роль посредника между людьми и различными сверхъестественными существами)
   [Ойуун Баһылай:] Абааһыларым олох чугаһаабатылар, онон кураанаҕынан уһун түүнү быһа кутурбута буоллум. А. Софронов
   Чачыгыр Таас ойуун бары мустубут үөрдэрин, абааһыларын атыырыгар иҥэрэн, атыырын кутун-сүрүн, көтөрдөрүн-сүүрэрдэрин иннигэр үүрэнтүрүйэн …… кэнийэн-таныйан айаннаабытынан бардаҕа. П. Ойуунускай
4. Олоҥхоҕо, остуоруйаларга айыы бухатыырдарын утары охсуһар Аллараа, Үөһээ дойдуга олохтоох, күүстээх, ынырык сидьиҥ дьүһүннээх күтүрдэр. ☉ В героическом эпосе олонхо — чудовища, враждебные племени айыы и вступающие в сражения с богатырями светлого мира. Абааһы бухатыыра. Абааһы кыыһа
   □ Бу орто дойду дьоллоох киһитинсүөһүтүн барытын бу үөһээ-аллараа абааһылар бэркэ атаҕастаан эрэллэр, дьоллоох киһитин-сүөһүтүн бараталларыгар тиэртилэр
   Саха фольк. Абааһы аймаҕыттан адьырҕа атамааннара мин буолабын, көстүбэт киэнэ күтүр күүстээхтэрэ мин буолабын. Ньургун Боотур
   Билигин аҕай абааһы уолун курдук тимир тириитин кэтэн сарылыы-орулуу турбута суох буолан, бэрт эйэҕэс куолаһынан [эттэ]. Болот Боотур
5. Сатаан үөскээбэтэх, итэҕэс, чиччик (үксүгэр торбос, оҕо). ☉ Урод (прирожденный — обычно о теленке, ребенке). Абааһы торбос
   □ Үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы (өс ном.)
   [Далбарай:] Эн киһигин дуо, нохоо? Эн чиччик, абааһы буолбаккын дуо, сордоох. [Хабдьы:] Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Оннук буолтум да иһин, мин буруйум буолбатах. Н. Неустроев
6. көсп., үөхс. Дьиккэр, үөдэн, дирээн. ☉ Дрянь, негодяй, паршивец
   Ити абааһыны, урукку олох эбитэ буоллар, хамначчыт да гынар баһа биллибэт этэ. П. Ойуунускай
   [Суон Дьөгүөр:] Абааһы, эн миэхэ хааҥҥын хаһан уулатан, «кырдьык, кырдьык» диигин? Күндэ
   [Сөдүөччүйэ — Манчаарыга:] Хата, аҥаардастыы Алдьатаргын истэ-истэ, Адьарайы аҥаардаммыт Алыс абааһы буолуо диирим. А. Софронов
7. көсп. Дьаабал, бэдик, эристиин, көстүбэт, көкөт (үксүгэр элэк., үгэрг., эбэтэр биһирээн, хайҕаан этиигэ). ☉ Дьявол, бестия, шельмец (обычно ирон. или одобрительно)
   Саһарчы көрөн, иҥэ тэтэрэн бэрт абааһы. П. Ойуунускай
   Дьэ, ыпсаран кэпсиир абааһы. М. Ефимов
8. даҕ. суолт. Олус куһаҕан, нэгэй; көстөр көрүҥүнэн аанньата суох. ☉ Скверный, дрянной; негодный
   Кырдьык, абааһы оҕонньор сурахтааҕа, урукку ойоҕун кырбаан ыарыы оҥорон өлөрбүт. А. Софронов
   Адьас атар абааһы майгылаах киһи. Ордук-хоһу тыла, кыыһырымтаҕайа туох да сүрдээх. С. Никифоров
   [Роман:] Биэрэккэ биир абааһы сытыйбыт тыы баарынан арыыга туоруубун диэн ууга түспүт. С. Ефремов
   Дьаакып кыһыл сукуна сабыылаах остуол иннигэр абааһы эргэ бартыбыалын дуомун кыбынан баран, арбы-сарбы буолан, токуччу соҕус туттан турда. Н. Заболоцкай
   △ Кутталлаах, буортулаах; ыарыылаах. ☉ Опасный, вредный; болезненный
   Ийэлэрин аһыыта саҥардыы мүлүрүйэн, дьэ уһаан-кэҥээн эрдэхтэринэ, аны бу абааһы дьаҥа адаҕыйда. Ф. Софронов
   Ээ, киэр гын, абааһы аһын. Оннук этэ дуу? Эн, табаҕы тарпат киһи, өлбөтүҥ буолуо. Эчи, хаарыаны! Н. Лугинов
9. саҥа алл. суолт. Кыыһырыы, хомолто, кэмсинии холбоспут иэйиитин көрдөрөр. ☉ Выражает сложное чувство раздражения, досады, сожаления
   Мунньан бүтүөх... Абааһыны! Ааргы эрэ сынньаммат... Омурҕанныыр уолдьастаҕа. И. Гоголев
   Абааһы! Эрдэ кэлэрэ суох! Н. Неустроев
   ♦ Абааһы буол — киҥиҥ-наарыҥ алдьан; киһи тулуйбат буол. ☉ Быть в крайне дурном расположении духа; стать совсем нетерпимым
   Дьон бары да абааһы буолан барбыттарын билбэккэ олорор эбиппит дэспиттии, тутуллан турар тойоттор бэйэ-бэйэлэрин көрсүһэн кэбистилэр. Эрилик Эристиин. Абааһыга дылы арбаама — кырдьыгынан-сымыйанан олус наһаа хайҕаама (ойуун кэрэххэ тут-лар сүөһүтүн наһаа хайҕаан кэпсииригэр холоон этии). ☉ Безмерно не возноси, не расхваливай (букв. не расточай похвалу подобно черту — выражение возникло вследствие того, что раньше шаман расхваливал жертвенное животное, предназначенное для умилостивления злых духов)
   Абааһы <быһа> имнэммит көр абааһы <быһа> кымньыылаабыт. [Марыына:] Абааһы имнэммит буоллаҕына, кырдьык өлөрүө даҕаны. А. Софронов. Абааһы имнэннэҕэ буолуо — бэйэтэ да сөбүлээбэтин алҕас оҥорон кэбиспит киһи кэмсинэн этэр тыла. ☉ Выражение крайнего сожаления о своем поступке (соотв. черт меня дернул). Абааһы киһи (дьон) — 1) олус куһаҕан, нэгэй киһи. ☉ Скверный, дурной во всех отношениях человек
   Сэргэчээн Дьэргэттэн куйахата күүрдэ, дьулайда, абааһы киһи эбит дии санаата. Болот Боотур
   Ити миигин кытта төрөөбүт киһийдээн. Абааһы киһи. Кинини кытта арыый аҕай киһи аахсыбат киһитэ. Н. Неустроев; 2) кэпс. көннөрү дьонтон тугунан эрэ чорбойон, онон сөхтөрөр киһи (хол., кыайыгаһынан, тылынан-өһүнэн, харса суоҕунан эҥининэн). ☉ Выделяющийся какими-л. качествами, яркий, впечатляющий человек (напр., по силе, интеллекту, храбрости и т. д.). Утарылаһааччыларын барыларын хапсаҕай албастарынан кыайда — абааһы киһитэ эбит! Абааһы көр — сөбүлээбэккэ куһаҕаннык сыһыаннас; искэр киллэримэ. ☉ Питать антипатию, относиться недружелюбно; питать злобу, ненависть, быть нетерпимым к кому-чему-л.
   Кинини арай Федя букатын сөбүлээбэт. Ол оннугар Катерина Павловна кини атаһын Клими сөбүлээбэтин ааһан, абааһы көрөр. Н. Лугинов
   Владимир Ильич олоххо даҕаны, искусствоҕа даҕаны сымыйанан күүркэтэ, дарбата, киэргэтэ, Уустугурда сатыыры олус абааһы көрөрө. Софр. Данилов
   Доропуун оҕонньор бэйэтэ да, онтон-мантан сиргэнэ үөрэнэн хаалбыт былыргы киһи буолан, чохуну өлөрдүү абааһы көрөр үгэстээх. Н. Заболоцкай. Абааһы <быһа> кымньыылаабыт эргэр. — эмискэ күүскэ ыарый (таарымталанан). ☉ Внезапно остро заболевать (в виде приступа)
   Бастаан үрэхтэн от тиэйэн тахсан баран, уҥуохтара анньан ыалдьыбыта, онтон ыла сытар. От тиэйэ сырыттаҕына абааһы быһа кымньыылаатаҕа буолуо. А. Софронов
   Тыый! Хайа, хотуой, оҕоҕун абааһы кымньыылаабыт дии. Күндэ. Абааһынан арбаа эргэр. — абааһы баар диэн элбэхтик кэпсээ, айаҕалан; абааһылаах, абааһы олохсуйбут диэн кэпсээн, тыл ыыт. ☉ Пускать слух, мнение, будто где-то водятся черти
   Бу сири абааһынан арбаабатахтара буоллар, былыргы үйэҕэ киһи-сүөһү олохсуйан, бу ыарҕалаах кытыллар унаарар хочо буолан устуо этилэр. М. Доҕордуурап. Абааһы олоппоһо — олус намыһах уҥуохтаах киһини күлэн-хаадьылаан этии. ☉ Чертова табуретка (шутл. выражение об очень низкорослом человеке)
   — Ылыҥ, тэҥнэһиҥ. — Пахай, сыалай биир тутумунан намыһаххын. Абааһы олоппоһо, туораа-туораа. «ХС». Абааһыта киирдэ — кыыһырда, тугу да тулуйан истибэт буолла. ☉ Находиться в сильном раздражении, быть нетерпимым к чему-л.
   Эһэ буоллаҕына, сааһыгар тыа чуумпутугар бүгэн үөскээбит баҕайы, төһө да абааһыта киирбитин иһин, бачча үгүс өстөөххө мөрөйдөтө үөрэммэтэх буолан, син дьулайа-толло санаабыт. Н. Заболоцкай
   Ол аанньала киирдэҕинэ — аанньал, абааһыта киирдэҕинэ — абааһы, абааһы кырдьаҕас. Болот Боотур. Абааһыта суох иир — улахан биллэр-көстөр биричиинэтэ суох долгуйан айман, дьону аймаа. ☉ Быть в сильном волнении без видимой для этого причины (букв. без черта стать сумасшедшим)
   Арыгыта суох итирдим, абааһыта суох иирдим!.. Мородулар соҕуруу көлүйэ боруутугар түстүлэр! Миитэрэй, саатын туппутунан, соҕуруу диэки сүүрэн тэбэ турда. Амма Аччыгыйа. Абааһы тириитин кэппит — киҥэ-наара алдьаммыт, тэппини истибэт буолбут. ☉ Он в крайнем раздражении, стал совершенно нетерпимым (букв. он надел чертову шкуру)
   Сарсыҥҥы күн тугунан көрөн тахсара биллибэт. Баҕар кимнээҕэр ордук абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай. Абааһытынан суланар түөлбэ — муҥатый (олус акаарытыттан, харса суоҕуттан киһи аахсыбат киһитэ муҥатыйарын туһунан). ☉ Сетовать, сокрушаться от того, что никто не желает считаться с ним (из-за его глупости или отчаянного поведения). Илэ абааһы — 1) эргэр. дьон хараҕар көстө сылдьар абааһы. ☉ Злой дух, показывающийся людям в глаза
   Фашистар биһиги дойдубутун кутаа уотунан уматан тоҕо ааҥнаан киирбит кэмнэригэр, Өкүлүүн, «ньиэмэс» диэн тылы иһиттэҕинэ олоҥхоҕо-остуоруйаҕа кэпсэнэр курдук илэ абааһылары санаатыгар көрө түһэр буолара. Софр. Данилов; 2) эргэр. олус сиэмэх, ынырык хомуһуннаах (ойуун туһунан). ☉ Страшный своей кровожадностью, злыми всесильными чарами (обычно о так называемых черных шаманах)
   Үйэлээх сааһыгар кыыран ылбыт Үүһүн-кииһин тириитин Үллэһигэ суох кутар Икки эһэлээх Килээрис диэн Илэ абааһы ойууннаммыта [Мойуос кинээс]. С. Зверев; 3) ис-тас өттө абааһы курдук ынырык; киһи куттаныах сүрдээх-кэптээх. ☉ Страшный, безобразный своим обличьемповедением человек. [Кыыс] ол курдук үтүө дьүһүнүн көрбөккө, илэ абааһы сирэйин кэтэн, түптээх олоҕу олорбокко, кыыллыйан, дьонуттан саһан, куота сылдьар, хата ханна чугас ыалга ойуун кыырдын да, онно баран олорор. Саха фольк. Миигин сиэбит да абааһы тиийбэт (ини) — хаһан да, ханнык да түбэлтэҕэ тиийбэт сирим диэн этии. ☉ Никогда и ни за что (мне) туда не добраться (букв. (туда) не доберется и (сам) черт, который съел меня)
   — Ийээ, эн соҕуруу барыаххын баҕараҕын дуо? — Эчи суох, — дии охсор ийэм түргэн үлүгэрдик, — миигин сиэбит да абааһы онно тиийбэт ини. Далан
   ◊ Абааһы аймаҕа — киһиэхэ өстөөх, алдьархайы аҕалар бары күүстэр, абааһылар удьуордара барыта. ☉ Сонмище злых сверхъестественных сил, весь мир абаасы
   Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Абааһы аймаҕын Алгыспынан амарытар Аналлаах аатыраары Айаҕаланан ааспытым. А. Софронов. Абааһы илимэ бот. — маска эриллэн үүнэр синньигэс, уһун, күөх сибэккилээх үүнээйи. ☉ Княжик, дикий хмель. Абааһы ойууна — кыырыытыгар сүөһү туттан кэрэх туруорар, абааһылары кытта бииргэ сылдьан аарыктанар ойуун. ☉ Черный шаман (представитель черной веры, служитель злых духов). Абааһы тайаҕа бот. — суон, көҥдөй умнастаах, улахан ньолбуһах сэбирдэхтээх, холбуу зонтикка бөлөхтөһөр кыра, маҥан, сибэккилээх, үксүгэр кырса алдьаммыт сиргэ үүнэр хатыылаах сыыс от. ☉ Дудник, борщевик
   Бурдук быһан баран, сиэрпэнэн дэйбиирдэнэн иһэр мэник уол абааһы тайаҕа эрбэһини төрдүнэн быһа охсубутун курдук, Сөдүөччүйэ нуоҕайан охтон иһэн аргыый баҕайы сибигинэйэн: «Сорбуу-уун», — диэбит саҥата иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Балаҕан кэннигэр өрдөөҕүтэ кии мунньуллубут томторун оҕотугар эрбэһиннэр, абааһы тайахтарын, кучуппа уонна хатыҥ оттор сэтиэнэхтэрэ кубарыһа хаппыттар. Л. Попов
   Саһыл икки кулгааҕар абааһы тайаҕын төрдүгэстэрин муос курдук кыбытан баран, үрэх түбэтин устун аргыый сиэлэн сэппэйэн истэ. П. Ламутскай (тылб.). Абааһы талаҕа бот. — түөрт миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх, үөккэ майгынныыр умнастаах, кыра кыһыл отонноох талах. ☉ Бузина красноплодная. Абааһы үрүмэччитэ зоол. — 1) түүлээх, улахан түүҥҥү үрүмэччи. ☉ Большая мохнатая ночная бабочка, бражник, сумеречница; 2) сарыы кынат. ☉ Летучая мышь
   — Арай тыаһа суох элээрдэ Абааһы үрүмэччитэ. Түһээн дуу, ойуурга биирдэ Түүҥҥү чыычаах «чууп» диэтэ. Баал Хабырыыс. Торбос абааһыта эргэр. — торбоһу «сиир», ыарытыннар, кыра кыахтаах, бытархай, сэнэнэр абааһы. ☉ Злой дух, портящий, губящий телят (самый мелкий, ничтожный, обычно вызывающий презрение)
   Тамыйах абааһыта кулуҥҥа чарапчыламмытыгар дылы (өс хоһ.). [Кэтириис:] Эн сүөрбэтэх буоллаххына, торбос абааһыта сүөрбүт дуо? С. Ефремов
   Хаһыытынан торбос абааһытын куттуур ааттаах уот кыһыл бөтүүктэрэ хотон сэбиргэнэтигэр тахсан утуктаан куоҕайа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
   ср. др.-тюрк. абачу ‘пугало’