с. рыб. таастыган, дьаакыр.

туохт. Илимҥэ, муҥхаҕа таастыганы баай. ☉ Привязывать грузило к сети, неводу
Биригэдьиир таастыганныы турар. Илиитэ тоҥмотун сөҕөбүн. Ыҥырар ыл.

1. таастаа диэн курдук (хол., түннүгү). (Дьиэтин) кураанах маһынан холуодалаан, Чиргэл маһынан сэҥийэлээн, Тайах тараһатынан тааһаан, Тула өттүнэн Тобулу охсуу түннүктээбит эбит. С. Васильев
2. Муҥха таастыганын хомуйа тарт (муҥханы таһаарар саҕана). ☉ Подбирать грузила у невода (когда его выводят из воды)
   Сотору муҥхалара үмүрүйдэ, оҕонньор тааһаата, дьэ нам буолла, буугуначчы тыынна. Н. Габышев

аат., кэпс. Үлэ учаастагын (үксүгэр тутууну) салайар, ыйан-кэрдэн биэрэр киһи. ☉ Человек, руководящий каким-л. производством (обычно в строительстве)
Оройуон балыыһатын тутуутугар ыстаамсык биһиги киһибит Баһылай эбит. А. Фёдоров
Чугаһынан ыстаамсык суох үһү, онон тутуу тохтууругар тиийбит. «ХС»
Били муҥха ыстаамсыга Дэниис лаппыныак, таастыган суох диэн быһа муҥун ытаан тахсар. «Чолбон»
ср. русск. ‘уставщик’

I
аат., эргэр.
1. Былыр өлбүтү кэрийэн уҥуоҕун көтөҕөр идэлээх киһи (сахалар маннык киһини кирдээҕинэн ааҕаллара, онон туора көрөллөрө). ☉ Могильщик (в старину якуты считали его грязным, т. е
соприкоснувшимся с нечистой силой и презирали). Киһини көмөөччү киибэстэр олус дириҥ, олус улахан умуһаҕы хаспыттара. Далан
Уматан кэбистэхтэрэ эбэтэр буоспа киһитин көмөөччү киибэстэр дьулурҕа маска ууран, соһон илдьэннэр уопсай ииҥҥэ үҥкүрүтэн кэбистэхтэрэ. И. Гоголев
2
үөхс. сиэхсит, сидьиҥ диэн курдук. [Күкүр Уус (сиргэ силлиир):] Т-пуу, дьаат! Тугу миигин буулуугун, киибэс! Суорун Омоллоон
Киибэс, аны биирдэ саҥар эрэ! Далан
Ол Дьаардаах уола киибэс биһиги суолбутун үгүстүк моһоллоон эрэр. Р. Кулаковскай
II
аат., түөлбэ. Муҥха, илим алын өттүнээҕи таастыгана (муоһунан эбэтэр өрүс тааһынан оҥороллор). ☉ Грузило невода или рыболовной сети (обычно изготавливается из рога или речной гальки). Муҥхабыт киибэһэ олус ыарахан буолбут. Биһиги диэки илими киибэһэ суох үппэттэр
эвенк. кибас

I
туохт.
1. Туох эмэ оҥоһугу, массыынаны чаастарын хомуйан, холботолоон, үлэлиир, туттуллар гына аттаран оҥор. ☉ Собирать, соединять различные части изделий, механизмов, машин в одно целое, приводить в рабочее состояние
Балыыһа оттуллар систиэмэтэ алдьанан …… кылгас кэм иһигэр барытын уларытан, саҥалыы таҥнылар. Д. Бубякин
Сылайан уонна генератордарын таҥалларыгар сорох чаастара тиийбэт буолан, кини киҥэ-наара холлон олорор этэ. «ХС»
Арыыга ыһылла сытар косилканы таһааран, хас эмэ күн таҥмыттара. Ходуһа х.
△ Тугу эмэ баай, өр (хол., илими); тус-туһунан сылдьаллары туттуллуохтаах бэрээдэгинэн сааһылаан, баайталаа, силбээ (хол., баайыллыбыт муҥхаҕа кынаттарын ийэтигэр холбоо, хотоҕосторун таастыганнарын ситимигэр баайталаа). ☉ Плести (напр., рыболовную сеть); соединять по установленному порядку отдельные части чего-л. путём связывания, завязывания, зашнуровывания (напр., части невода, прикрепляя при этом крылья к мотне, грузила, поплавки к нижним и верхним бечёвкам)
Кини муҥханы сатаан таҥарынан …… бу диэки кэрэхсэммит кырдьаҕас. Н. Габышев
Биир сүүрбэччэлээх кубаҕай сирэйдээх, ыарыһах көрүҥнээх уол илим таҥа олорор. «ХС»
Л.И. Корякин салайар балыксыттарын биригээдэтэ муҥхалары өрөмүөннүүр, таҥар. «Кыым»
2. Тугу эмэ чаас-чаастартан аттаран, сааһылаан оҥор. ☉ Собирать, составлять что-л. в одно целое из отдельных частей, фрагментов
Суруйааччы кыра-кыра, лоп-бааччы этиилэринэн таҥан айымньытын сүрүн идиэйэтин ис хоһоонун кыра ааҕааччыларын өйдөрүгэр-санааларыгар тиийэр гына суруйбут. «ХС»
Эспэнээттэри таҥан оҥоруу бэйэтэ сыаллаах-соруктаах буолар. «Кыым»
П.А. Лазарев салалтатынан уу оҕуһун дьардьаматын таҥан мусуойга туруорбуттар. ВПВ ИК
Үөрэнэр кинигэни таҥан оҥорорго саха тылын үөрэтиигэ оскуолаҕа олохсуйбут үгэһи сүнньүнэн тутустубут. ПНЕ СТ
ср. др.-тюрк., тюрк. таҥ ‘завязывать, связывать, вязать’
II
тыаһы үт. т. Чараас, хатан тимир охсуллар тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при ударе по какому-л. полому металлическому предмету.
ср. туркм. таҥ ‘подражание грохоту, лязгу’

I
туохт. Көтөхтөр, ыр, иин-хат (ыалдьан эбэтэр ас тиийбэтиттэн). ☉ Худеть, хиреть, сохнуть (от болезни или недоедания)
Быйыл, муус тоҥот буолан, сылгы үксэ дьаакырбыт. Дьаакыран ыалдьыыга кырдьыы холбостоҕуна өй-санаа да көтөр. А. Сыромятникова
Ынах сүөһү бородууксуйата намыһаҕа, дьаакырара үксүгэр от састаабын билбэттэн тахсыталыыр. «Кыым»
ср. монг. йаҕыр 'ссадина от седла на спине верхового животного'
II
1. аат.
1. Уу аалын тохтотор, биир сиргэ тутар аналлаах сыаптаан түһэриллэр, баҕыырдардаах ыарахан тимир. ☉ Металлический стержень с лапами, укрепленный на цепи и опускаемый на дно для удержания на месте судна, якорь
Борохуот эмиэ Үөгүлүү түстэ, Дьаакырын тардан, Эрдинэн кээстэ. Эллэй
Дьаакыры көтөҕөн, бөҕө тимир иилэҕэһи хабырыннардылар. Амма Аччыгыйа
«Победа» теплоход сарсыарда алта чааска дьаакырын көтөҕөн, ыраах айаҥҥа турар. Н. Якутскай
2. Сүүрүктээх ууга күөгүгэ, илимҥэ, бэрэмээккэ туттуллар таас, тимир, кирпииччэ о. д. а. ыарык. ☉ Грузило из чего-л. тяжелого, применяемое в проточной воде для удочки, сетей, перемета
Дохсун сүүрүктээх хайа өрүстэрин төрдүлэригэр илими, таастыганын оннугар бүтүн кирпииччэлэринэн дьаакыр оҥорон, сүүрүгү туора үтэллэр. «ХС»
Күөгү кыра дьаакыра уу түгэҕин булуон да иннинэ, боруопканан оҥоһуллубут дагдайар бэлиэ тимис гына түстэ. «ХС»
Абатыттан көтүөхчэ чөрөһөн олорор кустары мончуук дьаакырынан быраҕан кыыратта. «Кыым»
3. көсп. Ыарык, мэһэй-таһай. ☉ Тягость, обуза, гнет
Мөлтөх, куттаҕас киһини [кыһыҥҥы тыаҕа] саа да абырыа суоҕа, тимир дьаакыр буолан, таҥнары баттыаҕа. Амма Аччыгыйа
Ол саҕана баттал дьаакырдарын Мин тулуйбакка ытыырым. П. Тобуруокап
Күндү түүлээҕинэн дьаһаак тардыытын хайдах да кыайтарбат буолбут ыар дьаакыра үлэһит дьону кубулуйбат кулут, уларыйбат умнаһыт оҥорбуттара. «ХС»
2. даҕ. суолт. Олус ыарахан, ыар. ☉ Очень тяжелый, увесистый
Кинийдэх диэтэх киһи Ампаарыгар сүүрэн батыччахтаан тахсан, Алталаах атыыр сылгы баһын саҕа Алтан дьаакыр күлүүһүн Күл курдук үлтү анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Полковник дьаакыр сутуруга саллаат сыҥааҕар саалынна. Софр. Данилов
Алта уолан киһи аччаччы тэбэн туран аҥаппатах алтан дьаакыр ааннаах. ПЭК ОНЛЯ I
♦ Дьаакыр түһэрин (быраҕын) калька - сөбүлээн тохтоо, олохсуй. ☉ Бросить якорь (обосноваться, закрепиться где-л.)
Оттон бу кытылга букатыннаахтык дьаакыр быраҕыммытым уонча сыл буолла. Н. Лугинов
Көрдүм - Марат чаайынайга Галька кыыс дьууппатын атты-гар дьаакырын түһэрбит. Н. Габышев
Куруук соҕотоҕун сылдьартан туһа тахсыа суох быһыылаах, дьиэ-уот толкуйдаатахха, биир эмэ чуумпу кытылга дьаакыр түһэриннэххэ сатаныыһы. С. Федотов

аат.
1. Синньигэс уһун ситии эбэтэр бирээдьинэ. ☉ Тонкая длинная волосяная или пеньковая верёвка
Ситим курдук синньигэс суолу батыһан барбыппыт. Н. Якутскай
Кэбис, түксү, эрийимэҥ, Кирдээх ситиминэн кэлгийимэҥ! С. Васильев
[Дьирээ] ситим хатар, хотоҕос оҥорор, таастыган баайар. «ХС»
2. фольк. Саха мифологиятыгар тугу баҕарар бэйэтигэр сыһыары тардан сөрөөн кэбиһэр аптаах илим. ☉ В якутской мифологии: волшебная паутина, притягивающая в свои сети и опутывающая всё что угодно
Айыы Дьураҕастай бухатыыр ап-чарай ситимигэр хам сыстан, сөрөнүллэн баран сыккырыыр тыына эрэ ордон көбүөхтүү сытар. Суорун Омоллоон
3. көсп. Ким-туох эмэ киһини (дьону) тугунан эмэ хапчайан төлөрүйбэт хабалаҕа тутуута эбэтэр өйүн-санаатын муннаран тууйуута. ☉ Полное закабаление, подчинение кого-л. чему-л.
Хараҥа холкуостаахтары кулаак ситимэр сөрөөбүтүҥ курдук, миигин сөрүөҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Манна кэлбит киһи Табаарыстыба ситимнээх ситимигэр иҥнэр. Онон киһи босхолонор кыаҕа суох. Н. Якутскай
4. Туох эмэ туохтан эмэ тутуллар тутулуга, силбээһинэ, холбонуута. ☉ Связка, соединяющая что-л. с чем-л.
Сиртэн ситимэ суох, Халлаантан тардылыга суох, Абыраллаах аһылыктаах Аан ийэ дойду Бу курдук Айыллыбыт эбит. Саха фольк. Маннык сарсыардаҕа аан дойду эйигин кытта көстүбэт дьикти ситимнэринэн холбоспукка дылы буолар. А. Фёдоров
Өр эрчиллэн кини [артыыс] сарын хаптаҕайын уонна онуоха имигэс ситимнэринэн сыһыарыллыбыт илии саннын уҥуоҕун балачча ыраахха дылы …… халбарыйалларын ситиспит. ДьДьДь
△ Икки киһи, дьон ыккардыларыгар тугунан эмэ төрүөттэнэн олоҕурар хардарыта сыһыан, тутулук. ☉ Взаимоотношения, взаимосвязь между людьми
Маайа кэргэннэнэн да баран, кини дьонун кытары ситимин быспатаҕа. М. Ефимов
Норуоппун кытта биир эт-хаан Быстыспат ситим миэхэ баар. И. Федосеев
Киһи уопсастыбата суох, атын дьону кытта ситимэ суох тыыннаах буолбат. ДИМ
△ Туох эмэ ис хоһоонунан бэйэ-бэйэтиттэн тахсар курдук утума эбэтэр салҕанан иһиитэ. ☉ Цепь, вереница каких-л. взаимосвязанных элементов (напр., мыслей), являющихся продолжением друг друга
Хоноһолоро киирэн кэпсэтиилэрин ситимэ быстан хаалла. Болот Боотур
Сыыйа салҕанан, сэлэһиибит ситимэ быстыбатаҕа. Р. Баҕатаайыскай
Саша санааттан санаа ситимэр сиэттэрэн дьиэлээтэ. М. Доҕордуурап
5. Туох эмэ ыраах-ыраах баары холботолуур оҥоһук эбэтэр тутуу. ☉ Что-л., соединяющее элементы какой-л. системы, расположенные на расстоянии друг от друга
Суол кытыытынан барар төлөпүөн сибээһин ситимнэрин бысталаатыбыт. Т. Сметанин
Элэктэриичэстибэ уонна ититэр ситим тэрилтэтигэр сантехнигынан үлэҕэ ылбыттара. «Кыым»
6. Биир уопсай сыаллаах-соруктаах эбэтэр биир тэриллиилээх тэрилтэлэр холбоһуктара. ☉ Система организаций, однородных по своим задачам, или учреждений, организационно объединённых в одно целое. Бибилэтиэкэлэр ситимнэрэ. Оҕо тэрилтэлэрин киэҥ ситимнэрэ
□ Оскуолалар, үөрэх тэрилтэлэрин киэҥ ситимэ сайынна. «Кыым»
Биир уопсай технологическай ситиминэн үлэлиир оробуочайдарга барыларыгар үрдүк оҥорумтуолаах үлэ усулуобуйатын тэрийэргэ биһиги хас биирдиибит кыһаллыахтаах. ПА
◊ Ооҕуй ситимэ көр ооҕуй
Ооҕуй ситимнэрэ тииттэн тииккэ тардыллыбыт көмүс антыанналыы биэтэҥнэһэллэр. Далан. Ситимин быспак- ка — тохтоон хаалбакка эрэ, биир күдьүстүк. ☉ Беспрерывно, безостановочно
Киһи өйө ситимин быспакка сайдыах тустаах. А. Сыромятникова
Уруогу ситимин быспакка ааҕыахха наада. «ББ». Дьокуускай куорат өрөспүүбүлүкэ бары оройуоннарын уонна Москваны кытта авиациянан ситимин быспакка сибээстэһэр. «Ленин с.». Ситим тыл тыл үөр. — тыллары эбэтэр этиилэри ситимнииргэ туттуллар көмө тыл. ☉ Союз, связка (служебное слово)
Саха тылыгар көмө тылларга киирэллэр көмө туохтуурдар, эбиискэлэр, дьөһүөллэр, ситим тыллар. АПС СБТЛ
Биир уустаах чилиэннэр бэйэ-бэйэлэрин кытта ситим тыл көмөтүнэн эмиэ холбоһоллор. ЧМА СТСАКҮө
Холбуу этиигэ киирэр судургу этиилэр ситим тыл уонна интонация көмөтүнэн холбоһоллор. ПНЕ СТ
ср. бур. шэжэм ‘бечёвка’, тув. сыдым ‘аркан’

I
туохт.
1. Бэйэ-бэйэҕэр эрилин, иилиһин. ☉ Спутаться, перепутаться, сплестись (напр., о нитках)
Араадьыйа боробулуохалара хатыспытын ураҕас маһынан араара сылдьан, сиһин этэ быһынна. С. Тарасов
Турахин, уҥуоҕа салыбырыы-салыбырыы, Бурхалейтан тардыһан хатыспытынан туран кэллэ. Эрилик Эристиин
Таастыганнар тиэрбэстэрэ бары биир кээмэйдээх буолаллар, оччоҕо бэйэ-бэйэлэриниин хатыспаттар. Хомус Уйбаан
Көлүүр ыттара …… тыһы ыт кэнниттэн ыстанабыт диэн быаларыгар хатыһаллар. В. Санги (тылб.)
2. көсп. Кими, тугу эмэ кытта тэҥҥэ, бииргэ, араа-бараа буол. ☉ Быть вместе, идти рядом, находиться в единстве (по жизни), соединяться
Володялаах Гоша оҕо эрдэхтэриттэн тэҥҥэ хатыспыт дьон. Н. Лугинов
Үлэ-үөрэх тэҥҥэ хатыһан сиэттистилэр. М. Доҕордуурап
Сытыы тыал, сыыдам сырыы бииргэ хатыстылар. И. Данилов
3. көсп. Кими, тугу эмэ кытта киирис, күрэс былдьас. ☉ Состязаться, тягаться, сцепляться с кем-л.
Араас күчүмэҕэйдэри кытта хатыһан, бу маннык кыайыыга кэллибит. Л. Габышев
Биһиги, сахалар, төрүт өбүгэлэрбит тыйыс айылҕа араас эриирдэрин-мускуурдарын кытары хатыһан үөскээтэхтэрэ. С. Никифоров
Бэрт өр сүүрүктүүн хатыһан, ийэ-хара көлөһүнэ сарт түһэн, Оппоос адьас ыксаабытын кэннэ кытыл чугаһаатар чугаһаан истэ. «ХС»
Эдэр саахыматчыттар Игорь Бутаков, Кеша Малышев, Таня Пахомова кырдьаҕас оонньооччулардыын тэҥҥэ хатыстылар. «Кыым»
4. көсп. Кими эмэ кытта туохха эмэ киирис, этис. ☉ Ссориться, спорить с кем-л., придираться, цепляться к кому-л. [Сыҕаайап] харса суоҕар түһэн, бэйэтэ ыйыталаһар, баайсар, хатыһар. Амма Аччыгыйа
Таракаанап завуч буолаат, Андрей Кузьмиһы кытта хатыһан турда. Далан
Дьиэлээх киһи …… үлэтигэр кини кыр өстөөҕө, өр сыллаахтан хатыспыт, эрийсибит, үҥсүбүт-харсыбыт киһитэ. Н. Габышев
◊ Хатыһан туран — дьаныардаахтык, дьүккүөрдээхтик. ☉ Упорно, усердно
Андрей Наумов уонна Федя Фёдоров күнү быһа хатыһан туран саахыматтаан тахсаллар. А. Бэрияк
Аҕам айылҕаны олус билэр, хатыһан туран үөрэтэр. В. Бианки (тылб.). Хатыһа өһүө — дьиэ үрдэ тутулуктаах, бөҕө буоллун диэн туора ууруллар өһүө. ☉ Потолочная балка, укладываемая поперёк для прочности и долговечности строения
Аҕыс миэтэрэ усталаах өһүө кэдэйбэккэ эрэ хотон үрдүн, даҥын, түһэр хаары-ардаҕы хайдах уйуой? Дьэ, ол иһин булан ыллыбыт эбээт биһиги хатыһа өһүөнү. В. Яковлев
Тэлээтинньик көҥдөйө ыанньык хотонун көҥдөйүгэр маарыннатан, хатыһа өһүөлээх оҥоһуллар. СГК ТҮЧ
II
1. аат. Сүөһү тириититтэн тэлэн оҥоһуллубут быа (үксүгэр хатыллыбыт). ☉ Кожаная верёвка, верёвка из полос кожи скота (обычно плетёная)
Хатыс тиийбэт хаһаланан, Дьирим тиийбэт дьилбэктэнэн, Холум тиийбэт хоҥнуоланан, Күндү-үтүө көрүҥнэнэн …… Күн сиригэр үөскээбитим. С. Зверев
Милиционердар Чорууну ороҥҥо бүк баттаатылар, көхөҕө ыйанан турар хатыһынан кэдэрги кэлгийдилэр. И. Гоголев
Тирииттэн тэлиллибит хатыстары, сиэлтэн өрүллүбүт көнтөстөрү салҕаталаан, балай да уһун быа оҥордо. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Тирии, тирииттэн тэлиллэн оҥоһуллубут. ☉ Кожаный, скрученный, сплетённый из кожаных полос
Сыалдьалаан, мутугун солоон, чыпчаалын быһан баран, хатыс өтүүнэн быалаан Сиидэр …… таһаҕасчыт атынан бу манна ньылбы состорон киллэрбиттэрэ. Н. Лугинов
Киргиэлэй дьэ наҕылыйан, хатыс курун сүөрүннэ. И. Никифоров
Оҕус бурҕалдьытын хатыс быанан кэлгийэллэр. КИИ СТ-2
♦ Хатыс (хатыстыы) ууннар (уун) кэпс. — аккынан олус түргэнник (сыһыллан иһэр хатыс уунуор диэри) сүүрт (сүүр). ☉ Мчать, мчаться во весь опор
Кинээс Өлүөскэтэ бандьыыттарга атынан хатыс ууннара турбут. И. Никифоров
Аттарын үрдүгэр түһэн үс аҥыы хатыстыы ууннардылар. Ф. Постников
Аттар хатыстыы ууннулар Харса суох сүүрүүгэ. Э. Багрицкай (тылб.)
◊ Хатыс устата — биир хаамыы, хардыы устата. ☉ Близкое расстояние, равное одному шагу (букв. длина ремня-повода)
Тэһиин да устата Тэйсэр диэни билбэтэх, Хатыс да устата Хаһан даҕаны Хаалса түспэтэх Атастыылар ити курдук Арахсаллар соһуччутук. М. Ефимов

аат.
1. Харамайдар (көтөрдөр, үөннэр-көйүүрдэр уонна сорох үүтүнэн иитээччилэр, хол., сарыы кынаттар) көтөр лабаалара, сапсыырдара. ☉ Крыло, крылья
Кыната суох да көтөр, уоһа суох да үрэр, көстүбэтэр да күүстээх баар үһү (тааб.: тыал). Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан, бүтүннүүтэ кынат, түү иччитэ буолан баран, …… күөл үрдүгэр кукунайа-кукунайа ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Кураан буолан аһыҥа кыната кууран, ыраах баҕайы көтөн сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа
Кэрэчээн дьэрэкээн лыах, миэхэ кынатта да булан биэрбэккин ээ, бииргэ көтө-оонньуох этибит. Н. Якутскай
2. Көтөр аал, аппараат салгыҥҥа көтөҕүллэр, уйдарар хаптаҕай чааһа. ☉ Несущая плоскость летательного или другого движущегося аппарата, крыло
Онтон икки хос кыната улам улаата даллайан, дыыгынас тыаһа улам хойдо күүгүнээн, көтөр аал Күөх хонууга кэлэн түстэ. Амма Аччыгыйа
Кыптыыйдыы кыырайбытынан кыната кылбачыйан Кыйааран таҕыста «ТУ» халлаан үөһүгэр. Р. Баҕатаайыскай
3. көсп. Муҥха ийэтин икки өттүнээҕи балык күөйэр-хаайар илим курдук көрүҥнээх уһун чаастара. ☉ Часть невода по обе стороны мотни, похожая на длинную сеть, служащая преграждением для рыбы
Үөс кынат. Кытыы кынат.  Даарыйа муҥхатын иккис кынатын түһэрэн кэчигирэтэн барда. Н. Габышев
Оттон кинилэр иннилэригэр, муус анныгар муҥха ийэтэ икки өттүнэн сүүһүнэн миэтэрэ усталаах кынатын быластаан сытар. И. Данилов
Оҕонньор биригэдьиирдиин таастыганы баайдылар, биһиги кинилэр ыйан-кэрдэн биэриилэринэн, кынаты абырахтаатыбыт. Ыҥырар ыл.
4. Ханнык эмэ тутуу ойоҕоһугар сыһыары тутуу, салҕааһын эбэтэр уһун тутуу көрүдүөрүн уҥа биитэр хаҥас өттө. ☉ Боковая пристройка к какому-л. сооружению, правая или левая часть какой-л. удлиненной постройки
Саҥа хотон биир кынатын кинилэргэ [хомсомуоларга] сыһыарыахха наада. Э. Соколов
Хараал бэтэрээ кынатыгар анаан оҥоһуллубут кыараҕас хаарчахха уонча табаны үөртэн быһан киллэрэн, чып гына хатаан кэбистилэр. Н. Заболоцкай
Мин оҕо эрдэхпинэ дьоммун кытта бииргэ кини кынат дьиэтигэр олоро сылдьыбытым, тиэргэн үлэтин барытын толорорум. СБТТ
5. Байыаннай чаас кэккэтин эбэтэр сэриилэһэргэ бэлэмнэммит бэрээдэгин уҥа эбэтэр хаҥас өттө. ☉ Правое или левое крыло строя, боевого порядка, оперативного построения войск
Бартыһааннар сыаптарын икки кыната суол икки өттүнэн тыаҕа тиирэ тардыллан, хойуу мастардаах үрдүк халдьаайы үрдүгэр өҥөйө кэлэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Биһиги, хайа үрдүгэр баар рота, өстөөҕү өмүтүннэрэн, соһутан үөһэттэн кимэн киириэхтээхпит. Онон икки кынакка баар сүрүн күүстэрбит кимэн киирэллэригэр көмөнү, чэпчэтиини оҥоруохтаахпыт. ВА
Хамандыыр этэрээт биир кынатыттан иккиһигэр төттөрү-таары сүүрдэрэ көстөр. «ХС»
♦ Көтөр кыната, сүүрэр атаҕа — кимиэхэ эмэ сорук-боллур буолар, кини этиитин толорор эрэллээх хоһуун киһи. ☉ Человек на побегушках, энергичный, исполнительный, верный до конца своему хозяину
[Бакыыһа кинээс:] Нохоо! Дьэрбэҥээ! Кэл, бу тойонуҥ, кырдьаҕаһыҥ, арыгы бэрдэрэр. [Түүнүкү Көстөкүүн:] Бэрдэриминэ көтөр кынаппытыгар, сүүрэр атахпытыгар. Эрилик Эристиин
Эйигин, биһиги эрдээх, хорсун разведчикпытын, сибээскэ сылдьар көтөр кынаппытын Ийэ дойду наҕараадалыыр. КА КПЭ. Көтүөн (көтүөҕэр, көтүөр) кыната эрэ суох — тугу эмэ кыайанхотон, ситиһэн санаата көтөҕүллүбүт, туох эрэ үчүгэйтэн олус көнньүөрбүт. ☉ Быть в хорошем, приподнятом настроении, испытывать душевный подъем
Үрдүк хайалардаах сиргэ салгын олус ыраастыйар, чэбдигирэр, онон киһи ис-иһиттэн уҥуоҕа-сүһүөҕэ чэпчээн, көтүөҕэр кыната эрэ суох курдук буолар. Болот Боотур
Айыҥах төһө да ыарыйдар, көтүөр кыната эрэ суох. Н. Босиков. Кынаккын куурт — ханна эмэ бараары оҥоһун, аттанарга, айанныырга бэлэмнэн. ☉ Готовиться к отъезду куда-л. (букв. высушить свои крылья)
Ийэм мин тылбыттан тахсыбат. Онон миигин туох да туппат, кынаппын куурдубутум ыраатта. М. Доҕордуурап
Сергей соторутааҕыта эксээмэннэри туттаран бүтэн, сыбааркаһытынан көһөөрү кынатын куурда, сөптөөх түгэн түбэһэрин күүтэ сылдьар. В. Яковлев
Ыһыах сураҕын истэн, уонча хонук инниттэн, таҥаһын-сабын ыраастанан, кынатын куурдуна сырытта. С. Никифоров. Кыната суох көтөр кэриэтэ — тугу эмэ оҥоруон кыаҕа тиийбэт. ☉ Не иметь, лишиться возможности что-л. делать (букв. словно птица без крыла)
Итиэннэ ол мин, ийэ эрэйдээх, кыната суох көтөр кэриэтэ буоллаҕым дии. Софр. Данилов. Кынат-куорсун ас — ким эмэ инники сайдыытыгар тирэх, төрүт буол. ☉ Дать толчок, быть опорой для дальнейшего развития, становления кого-л.
А.С. Шадрин дириэктэрдиир сылларыгар ССРС успуордун аҕыс уон маастардара, сүүс түөрт уон маастарга кандидаттар иитилиннилэр. Мантан аатырбыт бөҕөстөр …… иитиллэн, кынаткуорсун анньынан таҕыстылар. «Кыым»
Отучча сыллаах педагогическай үлэҥ устатыгар төһөлөөх ыччаты иитэнүөрэтэн кынат-куорсун анньан олох суолугар үктэннэрбиккин хантан ситэн ааҕыамый? «ХС». Кынат үүммүккэ дылы (үүммүт курдук) буолла — санаата көтөҕүлүннэ, көнньүөрдэ. ☉ У него поднялось настроение, он ощутил прилив сил (букв. он почувствовал, что у него словно выросли крылья)
Кыыс хараҕа сырдаабыта, киниэхэ кынат үүммүккэ дылы буолбута. Суорун Омоллоон. Кынат үүннэр — санааҕын (санаатын) көтөх. ☉ Поднимать настроение, придавать силы (букв. растить крылья)
Өрөбөлүссүйүөннэй охсуһуу төлөнө кинилэргэ кынат үүннэрэрэ. Суорун Омоллоон
Аны күһүн механизацияламмыт хотоннонор санаа Таняҕа кынат үүннэрбитэ. М. Доҕордуурап
Кыайыы күнэ Үөрүү күрүс долгуна, Халыс гынаат, миигин Өрө анньан таһаарда, Миэхэ кынат үүннэрдэ. Л. Попов. Кынатын сарбый — күүһүн-кыаҕын толору туһанарыгар кыаҕы биэримэ. ☉ Лишать возможности проявить, использовать все свои силы, способности (букв. подрезать крылья)
Сэмэн кыыс илиитин бобута туппахтаата. Киниэхэ, бу кыната сарбыллан сытар кэмигэр, Шура кэлэн олороро олус күндү. Н. Якутскай
Кэһэттин. Сыһыттын. Хата, кыната сарбыллыа, киһиэхэ өрөлөспөт буолуо. «ХС»
[Уучаҕыам] Эн экчи билэҕин: …… Кырдьыы ыар кырыыһа Кынаккын сарбыйан Кылыыгын кэтиирин. В. Лебедев (тылб.). Орулуос кус кынатын тыаһын курдук — олус күүстээх куһугурас. ☉ Сильный, гулкий, с присвистом (о звуке — букв. как гул от крыльев утки — гоголя-нырка)
Ол көттөҕүнэ — сирэйэ сытыы талаҕынан быһыта биэрбит курдук сырылаан истэ, кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ. Ньургун Боотур. Омуннаах киһи быһыытынан атын үрдүгэр олоро түстэ, тус хоту диэки салайа баттаата, …… ат сылгы …… суостаахтык-суодаллаахтык айаннаата, кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ. Саха фольк.
◊ Икки кынаттаахтар зоол. — үөннэркөйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр, киэҥник тарҕаммыт, инники кынаттара кэнникилэринээҕэр үчүгэйдик сайдыбыт харамайдар. ☉ Двукрылые (отряд насекомых)
Икки кынаттаахтар сорох көрүҥнэрэ киһиэхэ (сахсырҕалар, бырдахтар), дьиэ сүөһүлэригэр (күлүмэннэр, бүгүйэхтэр) ыарыыны тарҕаталлар, оттон сорох көрүҥнэрэ үүнээйини куоппаһырдар, сири көбүтэр буоланнар туһалаахтар. ББЕ З. Илии кынаттаахтар зоол. — инники лабаалара кынакка кубулуйбут, көтөр кыахтаах, үүтүнэн иитээччилэр этэрээттэригэр киирсэр кыра харамайдар (үгүс көрүҥнэрэ тропикка уонна субтропикка бааллар, түүҥҥү олохтоохтор). ☉ Рукокрылые (отряд млекопитающих)
Илии кынаттаахтар бэрэстэбиитэллэрэ (хол., көтөр кутуйахтар) көтөргө үчүгэйдик ньыматыйбыттар, ол эрээри кынаттарын оҥоһуута көтөр киэниттэн атын. ББЕ З. Көнө кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр элбэх көрүҥнээх харамайдар (инники кынаттара кэнникилэринээҕэр үксүгэр синньигэс, уһун уонна көнө буолаллар). Көнө кынаттаахтары кылгас бытыктаахтар (хол., саранчалар) уонна уһун бытыктаахтар (хол., аһыҥалар) диэннэргэ араараллар. ☉ Прямокрылые (отряд насекомых)
Айанныыр саранча биэс-алта сэнтимиэтир кэриҥэ уһуннаах, кылгас бытыктардаах, уһун синньигэс хоччорхой көнө (этэрээт көнө кынаттаахтар дэммитэ — онтон) илин кынаттардаах. ББЕ З. Көтөр кынаттаах кэпс. — көтөрдөр уопсай ааттара. ☉ Общее название птиц, пернатые
Көтөр кынаттаахтан оҕонон төрүүр баар үһү (тааб.: нэтээги). Оҕонньор Уйбааскыга булт-алт алтыһыытын, сүүрэр атахтаах, көтөр кынаттаах сырыытын …… кэпсиир. Л. Попов
Көтөр кынаттаах Көччөҕүн көтүтэн, Көһөрүн көһүтэн, Көлүйэ күөллэргэ Көрүлээн көччүйбүт. А. Софронов. Куоппастаах кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр лыахтар. ☉ Чешуекрылые (бабочки из отряда насекомых)
Лыахтар кынаттарын дьүһүнэ кинилэри бүрүйэр кырпа куоппастар өҥнөрүттэн тутулуктаах. Лыахтар «куоппастаах кынаттаахтар» диэн ааттаммыттара. ББЕ З. Кынаттаах бакыат эргэр. — аадырыһыгар суһаллык тиэрдиллиэхтээх улахан суолталаах сурук (былыр, үөрэхтээх аҕыйах эрдэҕинэ, итинник бакыакка көтөр куорсунун сыһыараллара эбэтэр ойуулууллара). ☉ Срочный важный пакет, пакет срочной доставки (букв. пакет с крылом)
В старину, когда было мало грамотных, на такие пакеты приклеивали или рисовали на них перо птицы, обозначая таким образом срочность доставки и важность дела. Ортотунан сургуустаах, икки куорсун сараччы ойууламмыт, үс муннуктаах кынаттаах бакыаты Дьөгүөрдээн ылан эргим-ургум тутта. Амма Аччыгыйа. Кынаттаах кутуйах зоол. — илин, кэлин атахтарын уонна кутуругун төбөлөрүн тилийэ сарыы курдук кынаттаах, үөнүнэнкөйүүрүнэн аһылыктанар, күнүһүн бүччүм сиргэ төбөтүнэн таҥнары утуйан тахсар, түүҥҥү олохтоох, илии кынаттаахтар этэрээттэригэр киирсэр быыкаайык көтөр кутуйах. ☉ Летучая мышь (водяная ночница, кожан, ушан)
Эрдэ туран үлэлээри Дьон бары утуйар, Арай көтөн элээрэр Кынаттаах кутуйах. Баал Хабырыыс
Кынаттаах кутуйах арааһа элбэх, ол да иһин буолуор сөп — сахалыы элбэх ааттааҕа: сарыы (тирии) кынат, абааһы үрүмэччитэ (лыаҕа), кынаттаах (көтөр) кутуйах, лэкэттэ оҕото, сарыкынай, тыҥы, тэлиэс. ББЕ З. Кынаттаах тыллар — киэҥник тарҕаммыт, олус бэргэнник этиллибит, тута өйдөнүмтүө сытыы тыллар бөлөхтөрө. ☉ Крылатые слова
Гораций «өскө өлүөр эрдэххинэ сүүрүөххүн баҕарбат буоллаххына, ыарыйдаххына сүүрүөҥ» диэн эппит кынаттаах тыллара үйэттэн үйэҕэ бэриллэн иһэллэр. АН БЭХСКТ
Бу ирдэбиллээх сала-йааччы «учуутал үөрэнэрин тухары учуутал» диэн кынаттаах тыллары бигэтик тутуһар. «Кыым». Тэҥн. ох тыл. Кынаттаах устуруус — икки киһи утарыта олорон тардарыгар аналлаах икки тутаахтаах улахан устуруус. ☉ Медведка (большой рубанок с двумя ручками, к-рым работают два человека). Аҕалаах уол кынаттаах устурууһунан муоста маһын тарда олороллор. Кынат тулаайаҕа зоол. — көтөр кынатын төбөтүнээҕи муҥур уҥуохтара. ☉ Крайняя кистевая кость у крыльев птиц
Ол ытарыгар кыталык кынатын тулаайаҕын тоһуппут. Багдарыын Сүлбэ
Бултуу сыл-дьаммын, кынатын тулаайаҕа тостубут хотойу булан, үүтээним кэннигэр оҕолообутум. «ББ». Кытаанах кынаттаахтар зоол. — үөннэркөйүүрдэр кылаастарыгар киирсэр хомурдуостар. ☉ Твердокрылые (жуки из отряда насекомых). Кытаанах кынаттаахтарга таҥара ынаҕа, кии хомурдуоһа кытары киирсэллэр. Сарыы кынаттаахтар зоол. — үөннэр-көйүүрдэр этэрээттэригэр киирсэр, иккилии паара дьэҥкир сарыы кынаттардаах, көмүскэнэргэ уонна саба түһэргэ аналлаах тигэр иннэлээх, кыттыгас олохтоох кыра харамайдар (үгүс көрүҥнэрэ мүөтү биэрэр, үүнээйини куоппаһырдар. ☉ Перепончатокрылые (отряд насекомых)
Сарыы кынаттаахтарга тигээйилэр, кымырдаҕастар эмиэ киирсэллэр.  Тойон ыҥырыалар — бөдөҥ (отут миллимиэтир тиийэр уһуннаах), түүлээх уонна арылхай ойуулаах сарыы кынаттаахтар. ББЕ З
Сарыы кынаттаахтар ортолоругар атын үөннэргэ-көйүүрдэргэ паразиттыыр личииҥкэлээх үгүс көрүҥнэр бааллара биллэр. ББЕ З
тюрк. канат