I
көмп диэнтэн холб. туһ. Дьиэ дьиҥнээх баһылыктара бэрт өр ыалдьан өлбүт соҕотох кыыстарын көмсө туора нэһилиэккэ барбыттара. Амма Аччыгыйа
«Мироновы көмсүбүппүт», — диэн кэпсии-кэпсии хараҕыттан уу-хаар баспытынан барда. Багдарыын Сүлбэ
II
1. аат.
1. Өҥнөөх күндү металл (үрүҥ да, кыһыл да көмүһү этэллэр). ☉ Благородный, драгоценный металл (серебро или золото; серебро и золото как родовые понятия)
Көрдүүр көһүйэ көмүһү булар (өс хоһ.). Саха сирин көмүһүн, түүлээҕин аан дойду барыта билэр. Амма Аччыгыйа
[Казаков:] Мэ, хата бу кумааҕыга бачча көмүһү ыллым диэн араспыыската суруй. С. Ефремов
2. эргэр. Өҥнөөх күндү металтан (үрүҥ, кыһыл көмүстэн) оҥоһуллубут манньыат. ☉ Монета из благородного, драгоценного металла (золота или серебра)
Табаарыстыба хас биирдии тириигэ көмүһүнэн баччаны төлүүргэ эбээһинэстэммитэ: …… бастыҥ суортаах күөх толбонноох кырсаҕа уон биир солкуобай биэс уон үс аҥаар харчыны, иккис суортаах күөх толбонноох кырсаҕа биэс солкуобай сэттэ уон сэттэ харчыны. БГП ССРГС
3. эргэр. Көмүс хостуур сир, бириискэ. ☉ Место разработки драгоценного металла, прииск
Туспа дойдуларга Соргу булаары, Көмүскэ баран Көнөн кэлээри [барабын]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бодойбо баайыгар ханаары Көмүскэ тиийбитим. А. Абаҕыыныскай
Көмүскэ тиийэн эрэбит, эрэспиэскэ начаалынньыга айанньыттары тохтото сатыыр. Т. Сметанин
4. көсп. Тардыы форматыгар: күндүтүк саныыр киһигин (эбэтэр тугу эмэ) таптаан ааттааһын. ☉ Ласковое обращение к кому-чему-л. дорогому, любимому
Көмүһүм, хаһан кэлэҕин? — [Балыксыт:] Оо көмүстэриэм! Көҥүл үйэ сырдык саарыстыбатыгар, дьоллоох олох үрдүк туонатыгар дьолгут-соргугут улааттын! П. Ойуунускай
Бу өлүү инниттэн, Германия сириттэн Күн көрөр көҥүллээх Сэбиэскэй дойдубар Көтөн тиий, Көмүһүм, мин хоптом. Т. Сметанин
2. даҕ. суолт.
1. Өҥнөөх күндү металтан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из благородного, драгоценного металла (золота, серебра), золотой или серебряный
Көмүс биилкэ. Көмүс ньуоска. Көмүс ытарҕа. — Отон уутунан соппут курдук икки уоһа, лычыгыр көмүс тиистэрэ бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
△ Көмүс дуйдаах. ☉ С позолотой; луженый
Көмүс кылдьыылаах ачыкытын көннөрүннэ. П. Аввакумов
2. Саһархай, араҕас өҥнөөх. ☉ Желтый, цвета золота
Көмүс түөстээх күөрэгэйим, алтан түөстээх далбарайым! Ньургун Боотур
Көмүс туорахтаах бурдугунан киэн туттар. П. Егоров
Көмүс төбөлөрүн аһаллар Эрдэ үүнэр ньургуһун оттор. И. Эртюков
3. көсп. Күндү, тапталлаах. ☉ Дорогой, любимый
[Саныыра] эрдэ үлэлии кэлиэ кыыс, кини көмүс доҕоро — хаһан эрэ, хойуут-хойут. Н. Габышев
Буойун ааттанан охсуһууга Босхоҥ, доҕолоҥ буолтум иһин, Көмүскээбит көмүс көҥүлүм Күн буолан күндээрэр буоллаҕына, — Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин
4. көсп. Кэрэттэн кэрэ, олус үчүгэй. ☉ Великолепный, превосходный
Ырыатойук тыкаарам, Ыллыах-туойуох, гитарам, Тохтор көмүс дорҕоонум, Тоҕо бу мин тохтоотум? П. Ойуунускай
Кини бэйэлээх нуһараҥҥа нуоҕайа сылдьан көмүс чуораан күөмэйинэн ыллаан лыҥкынатар. Амма Аччыгыйа
Сыллар-күннэр субуһаллар Сырдык туман атынан, Көмүс сааспын аһараллар Көтөлүнэнындыынан. П. Тобуруокап
♦ Биир көмүс туһата суох кэпс. — адьас туһата суох, мээнэ (күнү-дьылы туһата суох ыытыы туһунан). ☉ Зря, напрасно, совершенно бесполезно, ни за грош (пропал, напр., день)
«Тугу да ситиспэккэ бардаҕым. Бүгүҥҥү күнүм көмүс биир туһата суох бүттэҕэ», — дии-дии Бэстиинэп оҕонньор кэбиниэтиттэн тахсан барда. С. Никифоров. Киискэ кистиэм <саарбаҕа саһыарыам> көмүскэ көмүөм фольк. — баайдык-тоттук олордуом (маанытык таҥыннаран, тоттук аһатан). ☉ Завалю тебя богатством, одену в драгоценные меха (букв. запрячу в соболя, осыплю золотом)
Мин баарбын Кини тэҥнээҕэ... Киискэ кистиэм, Көмүскэ көмүөм. Күн саныыра миэхэҕэ Барыта баар! Суорун Омоллоон
Санаан көр ыл бэйэҥ: Саарбаҕа саһыаҕыҥ, Көмүскэ көмүллүөҥ, Дьоллоргун булуоҕуҥ. Суорун Омоллоон. Көмүс киһи кэпс. — олус наадалаах, сыаналаах киһи. ☉ Бесценный, неоценимый, дорогой человек
— Так-так... Өйдөнөр, — диэтэ оҕонньор Сеня диэки көрөн олорон. — Ахсаан учуутала биһиэхэ көмүс киһи. Н. Лугинов
Наар дьоҥҥо эрэ мэһэй буолабын... Онтум баара! Мин ханна эрэ олус наадалаах көмүс киһи үһүбүн. Н. Лугинов
<Көмүс> көлөһүнэ тилиннэ көр көлөһүн. Ама хайа тутааччы, үгүс сылларга үрүлүйэ тохпут көмүс көлөһүнэ тиллэн, …… биир түбүккэ-садьыкка, биир буһууга-хатыыга сылдьыспыт доҕотторун эҕэрдэлээбэт буолуоҕай?! «ХС». Көмүс манньыакка ылын калька — кырдьык курдук ылын, дьиҥнээх курдук санаа. ☉ Принимать за чистую монету
Баҕар сорохтор итэҕэйэн, барытын көмүс манньыакка ылынан эрдэхтэрэ. «ХС». Көмүс <ньээкэ> уйа фольк. — 1) ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит дьиэтэ. ☉ Родной дом, родной очаг, колыбель (любимый эпитет в устном народном творчестве)
Бу дыбарыас мин дьоллоох көмүс ньээкэ уйам этэ. П. Ойуунускай
Кини миигин адьас аччыгый эрдэхпиттэн оҕолообут, көмүс ньээкэ уйабыттан көччөх гынан көтүппүт күн сиригэр күндү киһим. А. Кривошапкин (тылб.); 2) көтөрсүүрэр түөлбэлээн олохсуйар, ууһуур-үөскүүр сирэ. ☉ Любимое место скопления птиц и животных для размножения
Илин, арҕаа бастарыгар икки күөллээх, ортотугар көтөр-сүүрэр көмүс уйата буолбут Тиит Арыылаах. И. Данилов. Көмүс тарбахтаах (илиилээх) — олус дьоҕурдаах мындыр уус. ☉ соотв. золотые руки
Дэбигис оннук мындыр өйдөөх, быһата, көмүс тарбахтаах киһини булуоҥ суоҕа. А. Сыромятникова
Манна биир профессор баар. Көмүс тарбахтаах киһи. Г. Угаров
Көмүс тарбахтаах үтүө уус эбит. «ХС». Көмүс тыллар калька — дириҥ ис хоһоонноох, сыаналаах, ыйааһыннаах тыллар. ☉ соотв. золотые слова
— Күүркэтиилээх тыллар буолбатахтар — көмүс тыллар! Баһыыба эйиэхэ! — диэтэ Никита уонна күүстээх илиитинэн доҕорун дьарамай санныттан кууста. Н. Лугинов. Көмүс уҥуоҕун көтөх, алтан уҥуоҕун араҥастаа үрд. — улаханнык ытыктыыр, күндүтүк саныыр киһигин үчүгэйдик харайан, дьоһуннаахтык көмп. ☉ Похоронить с почестями уважаемого, дорогого, близкого сердцу человека (букв. серебряные кости его поднимать, золотые кости его сложить на арангас)
Аны көр бу алтан уҥуохпун араҥастыыр, көмүс уҥуохпун көтөҕөр оҕолоннум. Суорун Омоллоон
Биһигини, кырдьаҕас дьону, өллөхпүтүнэ, көмүс уҥуохпутун көтөҕөөрүҥ, алтан уҥуохпутун араҥастаарыҥ! Болот Боотур. Көмүс үйэ калька — туох эмэ (хол., наука, литература) табыллан, тобуллан сайдар кэмэ, үйэтэ. ☉ Золотой век (напр., науки, литературы)
Биһиги эрабыт иннинээҕи бастакы үйэ бүтүүтүгэр уонна биһиги эрабыт бастакы үйэтин саҕаланыытыгар былыргы Рим саамай талааннаах поэттара олоро сылдьыбыттара. Ити кэми Рим поэзиятын «көмүс үйэтэ» диэн ааттыыллар. КФП БАаДИ. Көмүс үлэтэ — олус ыарахан, сыралаах үлэ. ☉ Тяжелая, изнурительная работа
Пьесаларбын биэстииттэн итэҕэс устубат, барыйааннаабат быһыы-лаахпын. Кырдьыга, көмүс үлэтин үлэлиибин: буору, тааһы хаһар тэҥэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
Кыһыҥҥы тоҥ тааһы хаһар диэн, көмүс үлэтэ буолар. Н. Апросимов. Көмүс хатырыктаах — балыгы күндүргэтэн, ойуулаан этии. ☉ Эпитет для описания рыбы (букв. с серебряной чешуей)
Күөх далай иччитэ Күөх Боллох тойон Көмүс хатырыктааҕынан Күндүлүү турдун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу үрэх көмүс хатырыктааҕыттан Ньукулаас да үгүстүк тииһиммитэ. С. Никифоров. Көмүһүм оҕото — саамай күндүтүк саныыр киһим, тапталлааҕым. ☉ Золотце мое, золотко мое (обращение к любимому человеку)
Гриша, көмүһүм оҕото, төнүн, кэл дьиэҕэр, кырдьаҕас ийэҥ сүрэҕин уоскут. А. Сыромятникова
Кыһыл көмүс буукубанан (кыһыл көмүһүнэн) сурулун калька — золотыми буквами написать. Кырдьык дьыала кыайыыта Кыһыл көмүһүнэн суруллуо. С. Васильев
Е.И. Бурцева үтүө аата саха норуотун историятыгар кыһыл көмүс буукубанан сурулунна. «ХС»
Чэ, холобур, бу эн көлүөнэҥ сэбиэскэй судаарыстыба историятыгар көмүс буукубанан суруллар тугу оҥордо? «ХС». Кыһыл көмүс кылаат — наһаа сыаналаах, киһиэхэ олус туһалаах туох эмэ. ☉ Что-либо ценное, весьма полезное для человека; золотой клад
Куруҥу солоон эрэллэр. Ити үтүө куруҥу, кыһыл көмүс кылаат дойдуну барытын апчарыйыахтара. Күндэ. Кыһыл көмүс сүрэхтээх киһи калька — үтүө санаалаах, амарах киһи. ☉ Золотое сердце
Мин кинини оҕо эрдэҕиттэн билэбин. Кыһыл көмүс сүрэхтээх киһи. Л. Толстой (тылб.). Кыһыл көмүс сыбаайба калька — кэргэнниилэр холбоспуттара биэс уон сылын туолуута. ☉ Золотая свадьба
Лэгиэн ол күһүнүгэр кыһыл көмүс сыбаайбаны атаарбыта. Н. Босиков
Скрябиннар кыһыл көмүс сыбаайбаларын үөрүүлээхтик бэлиэтээн аһардылар. «Кыым». Сымнаҕас көмүс калька — күндү түүлээх тириитэ. ☉ Мягкое золото
Бу улахан сымнаҕас көмүс кылаакка кыыл иитээччилэр өҥөлөрө үгүс. ПДИ КК
Кини бултаабыт сымнаҕас көмүһэ Ийэ дойду валютнай пуондатын хаҥатыһар. «Кыым»
◊ Көмүс күһүн — күһүн, от-мас сэбирдэҕэ, мутукчата барыта саһарбыт кэмэ. ☉ Золотая осень
Күөх солко сайыны көмүс күһүн солбуйда. М. Доҕордуурап
Көмүс күһүн сайыҥҥы күөх өҥү суурайан-сотон бу тиийэн кэллэ. Н. Заболоцкай
Сайыны быһа ардаан, салгытан баран, көмүс күһүн күөрэйиитэ дьэ ырааһырда. «Кыым». Көмүс кымньыы бот. — сытыары үүнэр силиргэхтээх, элбэх сыллаах дороххой эмтээх от үүнээйи (үөс тааһырыытын, ис ыарыытын, сыыҥканы, иик хаайтарыытын эмтииргэ, тас бааска, хаан тахсыытын тохтоторго тут-лар). ☉ Золотая розга (многолетнее лекарственное растение). Көмүс мас бот. — араас өҥнөөх элбэх сэбирдэхтэрдээх куруук күөх турар сэппэрээк үүнээйи (күөх ньалҕаархай сэбирдэхтэрэ халыҥнар уонна саһархай толбоннордоохтор). ☉ Аукуба (золотое дерево). Көмүс промышленноһа — көмүһү хостооһунунан уонна байытыынан дьарыктанар промышленность. ☉ Золотодобывающая промышленность
Саха сиригэр көмүс промышленноһа киэҥник сайынна. «Кыым»
Алдан көмүсчүттэрэ көмүс промышленноһын үбүлүөйдээх сылын үрдүк көрдөрүүлээх көрсөллөр. «ХС». Көмүс ууһа — ол-бу киэргэллэри (хол., ытарҕаны, биһилэҕи) көмүстэн оҥорор идэлээх уус. ☉ Золотых дел мастер, ювелир. Көмүс ууһугар куттаран, уута суох көмүһүнэн олорор оҕо саҕа көмүс сыаҕайы эҥини оҥотторон биэрэллэр. Саха фольк. Көмүс үлэһиттэрэ — көмүс промышленноһыгар үлэлиир дьон. ☉ Работники золотодобывающей промышленности
— Манна көмүс үлэһиттэрэ тохтуур дьиэлэрэ. Көмүс үлэһиттэрэ! Өйдөөтүҥ дуо? Оттон эн кимҥиний? Амма Аччыгыйа. Көмүс харчы — көмүстэн кутуллубут манньыат. ☉ Золотая или серебряная монета
Киһилэрэ, алтан айахтаах кумараанньыгы ылан, биир солкуобайдаах көмүс харчыны Абдуркуллаҕа биэрдэ. Эрилик Эристиин
Ампаарын кэннигэр иин хаһан, көмүһүн, көмүс харчытын кистиир. Н. Якутскай. Кутуу көмүс — кутан оҥоһуллубут көмүс. ☉ Литое серебро
Кутуу көмүс хоҥсуоччулаах, Кырылас оһуор кытыылаах, Кычымнаах ыҥыыр киэргэллээх, Үрүҥ көмүс үллүктээх Үүт маҥан аттар. С. Зверев. Кыһыл көмүс — сиртэн хостонор, кытархайдыҥы араҕас өҥнөөх күндү металл. ☉ Золото
Кинилэр кыһыл көмүс, хорҕолдьун, сүлүүдэ хостонуутугар бастакы суол тэлээччилэр. С. Васильев
Сиэбиттэн саппыйалаах кыһыл көмүс ылан Киириккэ биэрэр. С. Ефремов
Кыһыл көмүс баайдааҕын, Күндү тааһын алмааһын …… Бүлүү ыллыыр, ыллыыр. С. Зверев. Тардыы көмүс — уһун синньигэс гына таптайан тэнитиллибит көмүс. ☉ Кованое серебро
Тардыы көмүс курдук Талахтардаах ини, Сөҥ сүөгэйим курдук Сүүрүктэрдээх ини Таатта үрэх. И. Егоров
Тардыы көмүс халҕанын Арыйа баттаан, Таһырдьа тахсан, Туох дойдуга тохтоото диэн, Толкуйдаан көрбүтүм. С. Зверев. Уулаах көмүс — алтан булкаастаах көмүс. ☉ Серебро, золото с примесью меди
Оҕо саастан таптыыбын Бу күөх унаар дойдуну, Ока үүммүт налыытын, Уулаах көмүс урсунун. С. Данилов. Үрүҥ көмүс — килбэчигэс сырдык дьүһүннээх, сиртэн хостонор өҥнөөх күндү металл. ☉ Серебро
Саха сирэ үрүҥ көмүһүнэн баай. — Үрүҥ көмүс иһигэр кыһыл көмүс баар үһү (тааб.: силии). Үрүҥ көмүһү сыыйа тарпыт курдук хатыҥ мастардаах. Күндэ. Хара көмүс — сиэрэнэн хараардыллыбыт үрүҥ көмүс. ☉ Черненое серебро (при помощи серы). Хара көмүс курдук куударалаах аһа …… өрө күүрэн таҕыста. Саха фольк.
др.-тюрк. күмүш, тат. көмеш ‘серебро’