м. 1. бурулҕан; 2. перен. бурулҕан, дьалхаан; водоворот событий событиелар дьалхааннара.

водоворот, быстрина; буруукка эриттэрбит его закрутило в водовороте; ср. бурулҕан .

ж. 1. (водоворот) бурулҕан, чүөмпэ; ^ 2. (морская бездна) дириҥ далай; 3. (провал в болоте) оборчо; # ввергнуть в пучину бедствий алдьархай айаҕар анньан биэр.

бурулҕан диэн курдук
Мэлгэйбээт, арыгылаах куруускатын ылан, ытыһын үрдүгэр эргичиҥнэттэ, онтон арыгыта боротуоха бургутуутун курдук дьэрэлийэн тахсыбытын кэннэ, хантас гыннаран кэбистэ. С. Курилов (тылб.)

көр бурулҕан
Тыы били буруу оргуйа, тула кулахачыйа сытар сирин диэки аллара элэстэнэн киирэн истэ. Н. Заболоцкай
Онон-манан быыкайкаан буруулар эргичийэн ылаллар. А. Сыромятникова
Үөрүмэ эгэлгэ астаахха, Соболуу минньигэс тыллаахха — Эрдиитэ суох тыыга мэҥэстиэҥ, Эҥсилгэн бурууга эриллиэҥ. Айталын

сыһ.
1. Кыратык, соччо элбэҕэ суохтук. ☉ Маленько, немного
«Оҕуруоттаах» алааска, «Оттоох атах» пиэрмэҕэ …… Чомойукаан сайылаата, Дьоҕустук син улаатта. П. Тобуруокап
Кыратык кыыһырсаат, Кыҥкыйдаан барымыах. Дьоҕустук саҥарсаат Чугуйсан хаалымыах. Р. Баҕатаайыскай
[Вася] бурулҕаҥҥа кыах биэрбэккэ кытыыга харбаан таҕыста. Ууну дьоҕустук испит, бурулҕан ытыйан, мэйиитэ эргийбит. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Уурбут-туппут курдук; сымсатык. ☉ Аккуратно; ловко
Остуолга тиийэн бодунуоһу уурда да, толору эттээх маҥан илиилэринэн бэрт дьоҕустук тутан-хабан, бытыылкалары, сокуускалары, аһы-үөлү остуолга туруортуу охсон кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)
п.-монг. дьокис

көр бурулҕан
Былыр борохуоту биир сиргэ ытык курдук тула холоруктатан ылыталыыр ынырык бурууктар бааллара иһиллэр буолара. Амма Аччыгыйа
Арыы тумсунааҕы талахтар буруукка оҕустаран, араастаан өҕүллэҥнэһэн, лабаалара сүтэ-сүтэ, уу анныттан эмиэ хамсаан тахса-тахсалар, тимирэн испиттэрэ. Д. Таас
Ыгыатта үрэҕин эрэһэ долгуна, Ыһылла-ыһылла, өрүтэ сүүрэлиир, Куланнаах уохтардаах дьигискэн бурууга Кумаҕы быыһынан көмүһү сиидэлиир. С. Васильев

1. аат.
2. Оргуйар уу курдук ытыллан өрө үллэн тахсыы, улахан дьалхаан, бурулҕан (үксүгэр уу ньуурун этэргэ). ☉ Бурление (воды); водоворот (на поверхности воды)
   Долгун дэбилгэнэ. 1941 сыл сааһыгар үлэхамнас, Суола үрэҕин дэбилгэнин курдук, өрө күүрбүт. С. Федотов
   Дьон, киһи силиитигэр киирэр тымныы ууну харса суох кэһэ сылдьан, хараабыл түгэҕиттэн өрө бирилиир дэбилгэни тохтото сатыыллар. А. Данилов
3. көсп. Сэргэхсийии, күүһүрүү, тэтимирии. ☉ Прилив, подъем сил и энергии, оживление
   [Өлүөнэ Муустаах муораҕа] Ол дойдуттан Туҥуй ыһыаҕын Тунаҕыттан тутуһан, Дэлэй ыһыаҕын Дэбилгэниттэн тииһинэн Илдьэ киирдим көрдүк. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Хаһан да сүтэримэ Санааҥ бардам дэбилгэнин. С. Данилов
   Оҕонньор туран тыыллаҥнаат, эмиэ муоратын диэки хаамта, аатырар Сочи күнүскү дэбилгэнэ уоскуйан эрэрэ. «ХС»
4. даҕ. суолт.
5. Дохсун сүүрүктээх, үлүскэннээх, ытылҕаннаах (уу ньуурун этэргэ). ☉ Бурливый, с сильным течением (о реке, ручье)
   Үс үөстээх, үллэр дэбилгэн уулаах Өлүөнэ өрүс, уҥуоргута биллибэт холорук ытыйбытын курдук төттөрү-таары чөмөрүйэ бурулуйбут. П. Ойуунускай
   Муора дэбилгэн баалын Баһыйар дуолан күүспүт, Өлгөм быйаҥы кэскиллии Сири-дойдуну симээтэ. А. Бэрияк
   Лена дэбилгэн уута итиччэ [былырыыҥҥы курдук] бырда быстыбытын кырдьаҕастар да өйдөөбөтөхтөрө буолуо. «ХС»
6. көсп. Үгүс барыылаах-кэлиилээх, дьалхааннаах, тэтимнээх. ☉ Оживленный, ускоренный, с высоким темпом
   Үгүс дэбилгэн куораттар Сир үрдүгэр үүннүлэр, Уонунан хаадыат хааннаахтар, Космоска көттүлэр. С. Данилов
   Ол кэнниттэн саҥа сайдыы, саҥа олох дэбилгэн долгунун кытааппыт, баараҕадыйбыт этинэн-хаанынан көрсүбүт кырдьаҕас көлүөнэ киһи олоҕо. В. Яковлев

аат.
1. Силлиэ, буурҕа, холорук тугу эмэ (хол., хаары) өрө сөрөөн, ытыйан таһаарыыта. ☉ Завихрение, круговерть чего-л. (напр., снега) при сильном ветре, в пургу
Бөрө ханна баара ол хаар ытылҕаныгар баһыйтаран көстүбэтэ. Н. Лугинов
Хаар-муус ытылҕана сорох сиргэ ый кэриҥэ сэллээбэтэ. А. Данилов
Силлиэ-буурҕа ытылҕанын тыаһа, муусука ньиргиэрэ — бу барыта испэктээк кырааскатын күүһүрдэр. «Кыым»
△ Уу эргичийэ-эргичийэ, сүүрүгүрэн ытылла сытар сирэ, бурулҕан. ☉ Водоворот
Күрүлгэҥҥэ киһи мэйиитэ эргийиэх ытылҕана эбит. Э. Соколов
Халаан уутун ытылҕана буруу гынан ытыйан, эрийэн күөл кытыытын мууһун көҥү дьөлөр. С. Маисов
2. көсп. Киһи олоҕун тосту-туора уларытар, өрө-таҥнары ытыйар көстүү. ☉ Круговорот событий, беспрерывное течение, изменение чего-л.
Сэрии уоттаах ытылҕанын ортотунан ааһан тыыннаах ордор манан суол буолбатах. Софр. Данилов
Дьылҕа араас ытылҕанын сиэрдээхтик уйбут аҕа саастаах үөлээннээҕин Бүөтүрү ытыктыыра өссө күүһүрдэ. Огдо
3. көсп. Өй-санаа, дууһа өрө күүрүүтэ, өрүкүйүүтэ. ☉ Коловращение идей, мыслей
Бу толкуйум ытылҕаныгар аармаар да бараары гынным, онон туох түмүккэ кэлэбин? Е. Неймохов
Хас биирдиибит сэрии туһунан арааһы ыатаран, санаа ытылҕаныгар ылларан, саҥата суох сөҥөн ылабыт. С. Маисов
Ардыгар киһи дьикти турукка, дууһа ураты уйан ытылҕаныгар киирэн тахсар түгэннэрдээх. Күрүлгэн

I
буруй I диэнтэн дьаһ
туһ. Хаача ыт төттөрү-таары буруппут чубукуларын сүүрдэ сылдьан ытыалаата да, биири даҕаны охторбото. В. Протодьяконов
Кэнники испит ийэ эһэ хорос гына олоро түстэ, икки инники иһээччилэр мин диэки уун-утары ыстаннылар. Ытым кыыллар иннилэрин күөйэ түстэ... Бурутта... «ХС»
II
аат. Абааһы тайаҕар маарынныыр миэтэрэ сүүрбэ сэнтимиэтиргэ тиийэ үрдүктээх ууга, бадарааҥҥа үүнэр элбэх сыллаах силиргэхтээх дороххой от үүнээйи (ынах сүөһү сиэтэҕинэ ыалдьар, өлөр). ☉ Вех ядовитый, или цикута (многолетняя трава семейства зонтичных)
Биэстээх-алталаах Буор хара атыыр Оҕус Буруту сиэн баран, буугунуу-буугунуу Буору хаһа сытарын курдук Модурууннаах модун хаан Модьоҕолоох эбит. Күннүк Уурастыырап
[Бухатыыр] тоҕустаах дуолан хара атыыр Буруту сиэн баран, өлөн үллэ сытарын курдук, Модун буор модьоҕолоох эбит. Суорун Омоллоон
◊ Бурут кымньыы — былыргы баайдар киһини таһыйар кымньыылара. ☉ Старинный кнут (для телесных наказаний человека)
«Ырыа ыллаабыт» хайатын анныгар тимир бурут кымньыы дьөллүргэлээх, уот садаҕа кымньыы талбалаах Байбал Богучуоп уһаайбата көстөр. Эрилик Эристиин. Бурут хорҕолдьун — үрүҥ хорҕолдьун. ☉ Олово
«Эр бэрдэ эбит буоллаххына, Эккирэтэн киирэ тардыый, Куттас сордоох эбит буоллаххына, Суоллуу-сойуолуу да сорунума, Нохойдоон-оҕолоор!» — диэн баран, Буруолуур төлөннөөх Бурут хорҕолдьун буолан, Соҕотохто сур гынан, Суох буолан хаалла. Күннүк Уурастыырап. <Ыыс>-бурут тыл — олус күүскэ үөхсэр тыл. ☉ Сильное сквернословие
Этиһии өссө кэҥээн таҕыста. Үөхсэр ыыс-бурут тыллары ой дуораана тыа түгэҕин диэки охсон илдьэ бара турда. Эрилик Эристиин
«Омугумсах», «бурсуй» — диэбит Ордуос, балыыр уураахтар, Ол кэмҥэ миигин үөхпүт Эҥин бурут тыллаахтар.С. Данилов. «Күлэргэ, бурут тыллары булан этэргэ балайда сайдыбыт киһигин дии, бадаҕа», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап
Сидьиҥ бурут тылынан Кирдиэлэтэ үөҕүүгүн Сэҥээрбэккэ бардым, сэгэриэм. Саха нар. той. IV
III
көр бурулҕан
Бурукка түбэспит бэс туораҕа долгуҥҥа эрийтэрэн сүтэ-сүтэ күөрэйэрин кэриэтэ, кини [Сеня] бүтүн ый мэлийэн баран, сындалҕаннаах айантан чоройо дьүдьэйэн, иэдэһэ хараара иһэлийэн төннүтэлиирэ. Софр. Данилов
Арыт күлүүс тылыныы, Эриллэр буруттардаах, Арыт хоруу кутарыныы, Дохсун долгуннардаах. Д. Таас