с. 1, (товарищеские отношения) табаарыстапыы, табаарыстыы буолуу; 2. (объединение) табаарыстыба.

сыһ. Өстүйэн, өһүөмньүлээхтик. ☉ Злобно, злонамеренно
Яков хойохтоохтук күллэ. А. Фёдоров
«Биһиги табаарыстыбабыт бэрэссэдээтэлэ табаарыстыбабытынааҕар, хата, бэйэтэ байан эрэр!» — диэн дьон ортотуттан маҥан кыл сэлээппэлээх киһи хойохтоохтук эттэ. А. Бэрияк
Дьэ, ол кэнниттэн кинилэр хойохтоохтук, холуннарсыылаахтык, муҥурауһуга биллибэттик, чуҥкуктук нуучча дьонунуу мөккүһүүлэрэ саҕаланар. А. Куприн (тылб.)

салҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Кредитнэй табаарыстыбаттан уһун болдьоххо үп иэс салҕата, массыына көрдөтө Суку Ньукулайы улуус киинигэр ыыттылар. А. Бэрияк
«Дьэ, онтон?» — диэн харабыл начаалынньыга били сэһэни салҕатаары ыйытта. А. Сыромятникова

дьүһ. туохт. Хоппойо сылдьар гына куур-хат (хол., хатарыллыбыт тирии). ☉ Засохнуть торчком, нескладно (напр., о коже, натянутой на что-л.)
Улахан баҕайы дардайбыт ынах тириитэ бэрэмэдэйдээҕин бэрт чэпчэкитик тутан ылан, атын сиргэ бырахта. Эрилик Эристиин
Били бастаан табаарыстыбаҕа холбообут мас суха ампаар кэннигэр дардайан хаалбыта. П. Аввакумов

аат., үөхс. Түөкүн, албын киһи. ☉ Мошенник
[Быыбарынай:] Бу икки массыанньыктары сарсын көрүүлэрин көрүөхпүт. Н. Түгүнүүрэп
Миигин массыанньык дьыалатыгар иҥиннэрдилэр. Өлүөнэ көмүһүн хостооччу табаарыстыбаҕа, мин илдьэн туттарбыт эппиттэн, арыыбыттан бассыыбай оҥоһууну булбуттар үһү. Н. Якутскай
«Массыанньык диэтэҕиҥ. Ордук ылбатаҕына иһэ ыалдьар киһи», — д и и т ү с т э с э б и э д и с с э й. В. Ойуурускай

аат., истор. Үлэлэрин, малларын-салларын, хаһаайыстыбаларын бииргэ холбоон, бииргэ олорор дьон холбоһуга. ☉ Коллектив людей, объединившихся для совместной жизни на началах общности имущества и труда, коммуна
Холкуоска даҕаны, хомуунаҕа даҕаны киирэн, син биир дьоллоох олохтон матыахтара суоҕа. П. Ойуунускай
Хомуунаны тутар биһиги илиибитигэр баар күүс буолбат дуо, туох туһугар өрөбөлүүссүйэ былааһа биһиги илиибитигэр баарый? Күндэ
«Сордоох суха» сурулларын саҕана хомууналар, тыа хаһаайыстыбатын артыаллара, сири холбоһон оҥорор табаарыстыбалар тэриллитэлээн барбыттара. «ХС»

1. иҥин диэнтэн дьаһ. туһ. Дулҕаҕа иҥиннэрбиттэрин «тохтотуҥ» диэн хаһыы бөҕөнү түһэрэбин, истэр ыраас! Амма Аччыгыйа
   Миигин масыанньык дьыалатыгар иҥиннэрдилэр. Лена көмүһүн хостооччу табаарыстыбаҕа, мин илдьэн туттарбыт эппиттэн, арыыбыттан бассыыбай оҥоһууну булбуттар үһү. Н. Якутскай
   Түгэх истиэнэҕэ хохто буолбут тириини тоһоҕоҕо иҥиннэрбиттэр. М. Попов
2. Тугу эмэ туохха эмэ баай. ☉ Привязывать кого-что-л. к чему-л.
   Табаларбын сэргэҕэ иҥиннэрэн баран, ыга тоҥмут киһи быһыытынан туох да эппиэтэ суох, мин балаҕан ааныгар ойон тиийдим. Н. Неустроев
   Тимофей Егорович тыытын тиит мутугар бөҕөтүк иҥиннэрээт, оҕонньору хостоһон таһаарар түбүккэ түстэ. Н. Заболоцкай
   Наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аһылыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
   ♦ Өйгөр (төбөҕөр) иҥиннэр - умнубат гына өйдөө. ☉ Запомнить, запечатлеть в памяти кого-что-л.
   Ол кэпсээни мин хаһан эрэ кумааҕыга киллэриэм дии санаабатаҕым, төһөтүн өйбөр иҥиннэрэн аҕалбыппын билбэтим. Н. Заболоцкай
   Ээй, Коля диэн тойооску. Араспаанньатын төбөбөр иҥиннэрбэтэхпин. М. Доҕордуурап

1. аат.
2. Дьону үлэҕэ холбооттооһун социалистическай сүрүн форматынан буолар бэйэ туттар сүөһүтүн (аты, оҕуһу) уопсайдаан, биир хаһаайыстыба буолан үлэлээһин. ☉ Основная форма социалистического производственного объединения граждан для ведения коллективного хозяйства на базе обобществления средств производства, артель
   Артыаллар хайыы-үйэ бурдуктарын күрүөтүн ханан да быыһа суох гына туттулар. П. Ойуунускай
   «Хоптолоох» сиһиттэн — Көстөкүүннээх олохторуттан артыал миэлиҥсэтин тыаһа курулаан иһиллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Табаарыстыба чилиэннэрин кытары кэпсэтии оҥортуубут, артыалга киирэллэригэр ыҥырабыт. А. Бэрияк
3. Үлэ сорох көрүҥнэригэр (ордук күүс үлэтигэр) уопсай дохуоттаах уонна эппиэттээх буолар гына, бииргэ үлэлээһиҥҥэ дьоннор холбоһуулара. ☉ Объединение лиц некоторых профессий (связанных с физическим трудом) для совместной работы с общими доходами и общей ответственностью. Балыктааһыҥҥа артыал тэрийдилэр
   □ Тыал, буурҕа оонньуур, хаар саба тибэр хотугу дойдуга балыксыт артыалыгар атын сиртэн киһи кэлэрэ — сүрдээх улахан сонун. Т. Сметанин. Онон артыал көмүс көрдөөһүнэ туһата суохтук саҕаланар. И. Бочкарев
4. эргэр. Артыал чилиэнэ, артыалга кыттыгас киһи. ☉ Член, участник артели.
5. эргэр. Кэргэн; доҕор. ☉ Супруг (супруга); спутник жизни
   Аналлаах артыалын, Эрэмньилээх эрин, Туһааннаах доҕорун Моонньуттан кууспутунан, Уоһуттан уураабытынан [сылдьар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. даҕ. суолт., эргэр. Быысаһа турар, сэргэ олорор. ☉ Соседний, смежный
   Артыал дьаам. Артыал киһи. ПЭК СЯЯ

аат.
1. Синньигэс уһун ситии эбэтэр бирээдьинэ. ☉ Тонкая длинная волосяная или пеньковая верёвка
Ситим курдук синньигэс суолу батыһан барбыппыт. Н. Якутскай
Кэбис, түксү, эрийимэҥ, Кирдээх ситиминэн кэлгийимэҥ! С. Васильев
[Дьирээ] ситим хатар, хотоҕос оҥорор, таастыган баайар. «ХС»
2. фольк. Саха мифологиятыгар тугу баҕарар бэйэтигэр сыһыары тардан сөрөөн кэбиһэр аптаах илим. ☉ В якутской мифологии: волшебная паутина, притягивающая в свои сети и опутывающая всё что угодно
Айыы Дьураҕастай бухатыыр ап-чарай ситимигэр хам сыстан, сөрөнүллэн баран сыккырыыр тыына эрэ ордон көбүөхтүү сытар. Суорун Омоллоон
3. көсп. Ким-туох эмэ киһини (дьону) тугунан эмэ хапчайан төлөрүйбэт хабалаҕа тутуута эбэтэр өйүн-санаатын муннаран тууйуута. ☉ Полное закабаление, подчинение кого-л. чему-л.
Хараҥа холкуостаахтары кулаак ситимэр сөрөөбүтүҥ курдук, миигин сөрүөҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Манна кэлбит киһи Табаарыстыба ситимнээх ситимигэр иҥнэр. Онон киһи босхолонор кыаҕа суох. Н. Якутскай
4. Туох эмэ туохтан эмэ тутуллар тутулуга, силбээһинэ, холбонуута. ☉ Связка, соединяющая что-л. с чем-л.
Сиртэн ситимэ суох, Халлаантан тардылыга суох, Абыраллаах аһылыктаах Аан ийэ дойду Бу курдук Айыллыбыт эбит. Саха фольк. Маннык сарсыардаҕа аан дойду эйигин кытта көстүбэт дьикти ситимнэринэн холбоспукка дылы буолар. А. Фёдоров
Өр эрчиллэн кини [артыыс] сарын хаптаҕайын уонна онуоха имигэс ситимнэринэн сыһыарыллыбыт илии саннын уҥуоҕун балачча ыраахха дылы …… халбарыйалларын ситиспит. ДьДьДь
△ Икки киһи, дьон ыккардыларыгар тугунан эмэ төрүөттэнэн олоҕурар хардарыта сыһыан, тутулук. ☉ Взаимоотношения, взаимосвязь между людьми
Маайа кэргэннэнэн да баран, кини дьонун кытары ситимин быспатаҕа. М. Ефимов
Норуоппун кытта биир эт-хаан Быстыспат ситим миэхэ баар. И. Федосеев
Киһи уопсастыбата суох, атын дьону кытта ситимэ суох тыыннаах буолбат. ДИМ
△ Туох эмэ ис хоһоонунан бэйэ-бэйэтиттэн тахсар курдук утума эбэтэр салҕанан иһиитэ. ☉ Цепь, вереница каких-л. взаимосвязанных элементов (напр., мыслей), являющихся продолжением друг друга
Хоноһолоро киирэн кэпсэтиилэрин ситимэ быстан хаалла. Болот Боотур
Сыыйа салҕанан, сэлэһиибит ситимэ быстыбатаҕа. Р. Баҕатаайыскай
Саша санааттан санаа ситимэр сиэттэрэн дьиэлээтэ. М. Доҕордуурап
5. Туох эмэ ыраах-ыраах баары холботолуур оҥоһук эбэтэр тутуу. ☉ Что-л., соединяющее элементы какой-л. системы, расположенные на расстоянии друг от друга
Суол кытыытынан барар төлөпүөн сибээһин ситимнэрин бысталаатыбыт. Т. Сметанин
Элэктэриичэстибэ уонна ититэр ситим тэрилтэтигэр сантехнигынан үлэҕэ ылбыттара. «Кыым»
6. Биир уопсай сыаллаах-соруктаах эбэтэр биир тэриллиилээх тэрилтэлэр холбоһуктара. ☉ Система организаций, однородных по своим задачам, или учреждений, организационно объединённых в одно целое. Бибилэтиэкэлэр ситимнэрэ. Оҕо тэрилтэлэрин киэҥ ситимнэрэ
□ Оскуолалар, үөрэх тэрилтэлэрин киэҥ ситимэ сайынна. «Кыым»
Биир уопсай технологическай ситиминэн үлэлиир оробуочайдарга барыларыгар үрдүк оҥорумтуолаах үлэ усулуобуйатын тэрийэргэ биһиги хас биирдиибит кыһаллыахтаах. ПА
◊ Ооҕуй ситимэ көр ооҕуй
Ооҕуй ситимнэрэ тииттэн тииккэ тардыллыбыт көмүс антыанналыы биэтэҥнэһэллэр. Далан. Ситимин быспак- ка — тохтоон хаалбакка эрэ, биир күдьүстүк. ☉ Беспрерывно, безостановочно
Киһи өйө ситимин быспакка сайдыах тустаах. А. Сыромятникова
Уруогу ситимин быспакка ааҕыахха наада. «ББ». Дьокуускай куорат өрөспүүбүлүкэ бары оройуоннарын уонна Москваны кытта авиациянан ситимин быспакка сибээстэһэр. «Ленин с.». Ситим тыл тыл үөр. — тыллары эбэтэр этиилэри ситимнииргэ туттуллар көмө тыл. ☉ Союз, связка (служебное слово)
Саха тылыгар көмө тылларга киирэллэр көмө туохтуурдар, эбиискэлэр, дьөһүөллэр, ситим тыллар. АПС СБТЛ
Биир уустаах чилиэннэр бэйэ-бэйэлэрин кытта ситим тыл көмөтүнэн эмиэ холбоһоллор. ЧМА СТСАКҮө
Холбуу этиигэ киирэр судургу этиилэр ситим тыл уонна интонация көмөтүнэн холбоһоллор. ПНЕ СТ
ср. бур. шэжэм ‘бечёвка’, тув. сыдым ‘аркан’

1. сыһ. Төгүрүччү, эргиччи. ☉ Вокруг, кругом, в круг
   Дьахталлар бары тула олорон кэбистилэр. Н. Неустроев
   Ийэм биһиги, былырыыҥҥы кэннэ туох уларыйыы буолбутун билэ охсоору, тула эргичиҥниибит. Далан
   Кыыл, хаары бурҕатан, ыһан, күдэннээн, тула кулахачыйар. Н. Заболоцкай
   Күн көрөр, Тула көҕөрөр. Т. Сметанин
2. сыһ. дьөһ. суолт.
3. Хайааһын кими, тугу эмэ төгүрүччү, эргиччи буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для обозначения места совершения действия (вокруг, кругом)
   Кутаа тула тахсар кэпсээн Ордук көрдөөх буолааччы, Кутаа тула аһыыр кэмҥэ Ас да амтана тупсааччы. С. Данилов
   Хас да киһи остуол тула үмүөрүһэн, хаартылаан тиритэ-хорута олороллоро. И. Гоголев
   Саал былаатынан ойоҕоһун туһунан бэйэтин тула эриннэ. Н. Павлов
4. Хайааһын (хол., кэпсэтии, сэһэргэһии) ким, туох эмэ туһунан буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для обозначения предмета мысли, речи и т. д. (по поводу чего-л., о ком-чём-л.)
   Дьадаҥылар эрдэ сүбэлэһэн Дьаһал тула сэһэргэстилэр. С. Васильев
   Киэһэ аһылык бириэмэтигэр Макары тула эмиэ киҥир-хаҥыр кэпсэтии буолла. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Атын салаалар былааннаммыты тас өттүнэн таһаарбыт ночоотторун тула киһи кэпсэтиэххэ айылааҕа үгүс. «Кыым»
5. аат суолт.
6. Туох эмэ аттыгар эргийэ, төгүрүйэ баар өттө, эргиччи ыкса аттынааҕыта. ☉ То, что находится вокруг чего-л., окружение, окрестность
   Куорат тулата бүтүннүү «ураа» диэн хаһыынан оргуйа түһэрин кытта …… дьүүлэ-дьаабыта суох саа тыаһа бачыгырас буола түстэ. Эрилик Эристиин
   Атаҕын бааһын тулатын кымаахтаан көрөрө, оччоҕо ыалдьара. И. Федосеев
7. Ким эмэ аттыгар төгүрүччү, эргиччи баар көстүү, быһыы-майгы. ☉ То, что окружает кого-л., обстановка, среда
   Валентина Гаврильева тулатын наар тэтэркэй ачыкынан көрбөт. Софр. Данилов
   Бүгүн тулам тупсан көһүннэ. Баал Хабырыыс
   Дуоһунаска анаммыт Тулата тута уларыйар: Бэҕэһээҥҥи хантайбыт Бүгүн атаҕар хаптайар. Айталын
   ♦ Тула көрөр киһибит көр көр I
   Оҕолор бары тула көрөр киһибит ийэбит эрэ этэ. Н. Босиков
   Тула көт көр көт I. [Хомуоһап] ыалдьытын олох маска олорто, тула көттө. Амма Аччыгыйа
   Били күн бэҕэһээ кинини тула көтө сылдьыбыт дьонноро …… сирэйдэрин атын сиргэ ханньары туттан ааһаллара. Н. Якутскай. Тулам да тулхадыйбат — кытыым да кыһыйбат диэн курдук (көр кытыы). Мин бэйэм чааһым — кытыым да кыһыйбат, тулам да тулхадыйбат. Тула сүүрэн (хааман) хаал кэпс. — ыксаллаах быһыыга-майгыга тугу да гынар кыаҕа суох буол, мунан-тэнэн хаал. ☉ Чувствовать своё бессилие в критической ситуации, не иметь возможности действовать, сделать что-л. [Даша — Лукаҕа:] Тулаайах тула сүүрэн хаалбытым, тугу көмөлөстүҥ этэй? М
   Доҕордуурап. Тулаайах тугут курдук Туруорбах соҕотох Тула сүүрэн хаалбыт бэйэм, Сэбиэскэй күн тыган, Сэргэхсийэр кэмим кэллэ. Н. Тарабукин (тылб.). Тула холоруктаа — туохтан эмэ олус долгуйан, ыксаан, тугу гыныаххын, хайдах буолуоххун билбэт буол. ☉ Быть застигнутым врасплох чем-л., быть в растерянности, засуетиться, переполошиться
   [Аҕам] хаһыытыыр, саатын көрдөөн тула холоруктуур. Н. Якутскай
   Кини маҥнай диэки тугу гыныан, саныан булбакка, тула холоруктуу сырытта. Н. Заболоцкай
   Кини тула холоруктаан хаалла: түүн утуйбат, күнүс олорбот буолла. В. Протодьяконов. Тула эргийэн хаал — чугас дьоно суох соҕотох хаал. ☉ Лишиться опоры, остаться без поддержки (напр., потеряв близких, родных)
   Ийэтэ Киевкэ соҕотоҕун, Ол дьыл, түөрт оҕотунуун Туга да суох, кыс хаарга Тула эргийэн хаалбыт... И. Чаҕылҕан
   Үлэҕэ мүккүллүбүт аҕата сотору ыалдьан өлөн, ийэтэ Кэтириис тоҕус оҕотунаан тула эргийэн хаалбыта. «ХС»
   ◊ Тула көр (одуулаа, одуулас) — эргиччи көр, көрүн. ☉ Оглядеться, осмотреться вокруг
   Лариса ах баран дьиэтин тула көрдө. Эрилик Эристиин
   Даша …… мунаарбыттыы, дьонун тула көрдө. М. Доҕордуурап
   Николай акка чугас кэлэн, атыылаһар киһи чинчилииринии, тула көрдө. А. Сыромятникова. Тула түм — элбэх дьону биир уопсай санааҕа аҕалан туох эмэ тула мус. ☉ Сплачивать, объединять, собирать кого-л. вокруг чего-л. (употр. при указании на связанность с чем-л. или наличие каких-л. отношений с кем-чем-л.)
   Сурунаал …… бэйэтин тула халыҥ авторскай кэлэктииби түмэ тардыахтаах. Софр. Данилов
   Нэһилиэкпитигэр …… табаарыстыба тула дьадаҥы, батараак уонна орто ыаллары түмэн артыал тэрийэргэ диэн этии мунньах дьүүлүгэр турда. А. Бэрияк
   ср. чув. тула ‘наружу’, осм. долай, долайы ‘окружность, круг’