1. послелог, упр. вин. и осн. п. вокруг, кругом; сири тула айан путешествие вокруг земли; остуолу тула олор = сесть вокруг стола; тула көт = а) ходить, бегать вокруг кого-чего-л.; б) перен. лебезить перед кем-л., льстить кому-л.; 2. окрестность; окрестности; куорат тулата окрестности города.

n. environs

1. сыһ. Төгүрүччү, эргиччи. ☉ Вокруг, кругом, в круг
   Дьахталлар бары тула олорон кэбистилэр. Н. Неустроев
   Ийэм биһиги, былырыыҥҥы кэннэ туох уларыйыы буолбутун билэ охсоору, тула эргичиҥниибит. Далан
   Кыыл, хаары бурҕатан, ыһан, күдэннээн, тула кулахачыйар. Н. Заболоцкай
   Күн көрөр, Тула көҕөрөр. Т. Сметанин
2. сыһ. дьөһ. суолт.
3. Хайааһын кими, тугу эмэ төгүрүччү, эргиччи буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для обозначения места совершения действия (вокруг, кругом)
   Кутаа тула тахсар кэпсээн Ордук көрдөөх буолааччы, Кутаа тула аһыыр кэмҥэ Ас да амтана тупсааччы. С. Данилов
   Хас да киһи остуол тула үмүөрүһэн, хаартылаан тиритэ-хорута олороллоро. И. Гоголев
   Саал былаатынан ойоҕоһун туһунан бэйэтин тула эриннэ. Н. Павлов
4. Хайааһын (хол., кэпсэтии, сэһэргэһии) ким, туох эмэ туһунан буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для обозначения предмета мысли, речи и т. д. (по поводу чего-л., о ком-чём-л.)
   Дьадаҥылар эрдэ сүбэлэһэн Дьаһал тула сэһэргэстилэр. С. Васильев
   Киэһэ аһылык бириэмэтигэр Макары тула эмиэ киҥир-хаҥыр кэпсэтии буолла. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Атын салаалар былааннаммыты тас өттүнэн таһаарбыт ночоотторун тула киһи кэпсэтиэххэ айылааҕа үгүс. «Кыым»
5. аат суолт.
6. Туох эмэ аттыгар эргийэ, төгүрүйэ баар өттө, эргиччи ыкса аттынааҕыта. ☉ То, что находится вокруг чего-л., окружение, окрестность
   Куорат тулата бүтүннүү «ураа» диэн хаһыынан оргуйа түһэрин кытта …… дьүүлэ-дьаабыта суох саа тыаһа бачыгырас буола түстэ. Эрилик Эристиин
   Атаҕын бааһын тулатын кымаахтаан көрөрө, оччоҕо ыалдьара. И. Федосеев
7. Ким эмэ аттыгар төгүрүччү, эргиччи баар көстүү, быһыы-майгы. ☉ То, что окружает кого-л., обстановка, среда
   Валентина Гаврильева тулатын наар тэтэркэй ачыкынан көрбөт. Софр. Данилов
   Бүгүн тулам тупсан көһүннэ. Баал Хабырыыс
   Дуоһунаска анаммыт Тулата тута уларыйар: Бэҕэһээҥҥи хантайбыт Бүгүн атаҕар хаптайар. Айталын
   ♦ Тула көрөр киһибит көр көр I
   Оҕолор бары тула көрөр киһибит ийэбит эрэ этэ. Н. Босиков
   Тула көт көр көт I. [Хомуоһап] ыалдьытын олох маска олорто, тула көттө. Амма Аччыгыйа
   Били күн бэҕэһээ кинини тула көтө сылдьыбыт дьонноро …… сирэйдэрин атын сиргэ ханньары туттан ааһаллара. Н. Якутскай. Тулам да тулхадыйбат — кытыым да кыһыйбат диэн курдук (көр кытыы). Мин бэйэм чааһым — кытыым да кыһыйбат, тулам да тулхадыйбат. Тула сүүрэн (хааман) хаал кэпс. — ыксаллаах быһыыга-майгыга тугу да гынар кыаҕа суох буол, мунан-тэнэн хаал. ☉ Чувствовать своё бессилие в критической ситуации, не иметь возможности действовать, сделать что-л. [Даша — Лукаҕа:] Тулаайах тула сүүрэн хаалбытым, тугу көмөлөстүҥ этэй? М
   Доҕордуурап. Тулаайах тугут курдук Туруорбах соҕотох Тула сүүрэн хаалбыт бэйэм, Сэбиэскэй күн тыган, Сэргэхсийэр кэмим кэллэ. Н. Тарабукин (тылб.). Тула холоруктаа — туохтан эмэ олус долгуйан, ыксаан, тугу гыныаххын, хайдах буолуоххун билбэт буол. ☉ Быть застигнутым врасплох чем-л., быть в растерянности, засуетиться, переполошиться
   [Аҕам] хаһыытыыр, саатын көрдөөн тула холоруктуур. Н. Якутскай
   Кини маҥнай диэки тугу гыныан, саныан булбакка, тула холоруктуу сырытта. Н. Заболоцкай
   Кини тула холоруктаан хаалла: түүн утуйбат, күнүс олорбот буолла. В. Протодьяконов. Тула эргийэн хаал — чугас дьоно суох соҕотох хаал. ☉ Лишиться опоры, остаться без поддержки (напр., потеряв близких, родных)
   Ийэтэ Киевкэ соҕотоҕун, Ол дьыл, түөрт оҕотунуун Туга да суох, кыс хаарга Тула эргийэн хаалбыт... И. Чаҕылҕан
   Үлэҕэ мүккүллүбүт аҕата сотору ыалдьан өлөн, ийэтэ Кэтириис тоҕус оҕотунаан тула эргийэн хаалбыта. «ХС»
   ◊ Тула көр (одуулаа, одуулас) — эргиччи көр, көрүн. ☉ Оглядеться, осмотреться вокруг
   Лариса ах баран дьиэтин тула көрдө. Эрилик Эристиин
   Даша …… мунаарбыттыы, дьонун тула көрдө. М. Доҕордуурап
   Николай акка чугас кэлэн, атыылаһар киһи чинчилииринии, тула көрдө. А. Сыромятникова. Тула түм — элбэх дьону биир уопсай санааҕа аҕалан туох эмэ тула мус. ☉ Сплачивать, объединять, собирать кого-л. вокруг чего-л. (употр. при указании на связанность с чем-л. или наличие каких-л. отношений с кем-чем-л.)
   Сурунаал …… бэйэтин тула халыҥ авторскай кэлэктииби түмэ тардыахтаах. Софр. Данилов
   Нэһилиэкпитигэр …… табаарыстыба тула дьадаҥы, батараак уонна орто ыаллары түмэн артыал тэрийэргэ диэн этии мунньах дьүүлүгэр турда. А. Бэрияк
   ср. чув. тула ‘наружу’, осм. долай, долайы ‘окружность, круг’

сыһ., кэпс. Бэйэҥ тула эргиччи (көр). ☉ Вертя головой во все стороны (осматриваться)
Юра …… чоҕулуйбут харахтарынан тула-хала көрүтэлиир. С. Руфов
Чыычаахтар …… от төбөтүн аайы олорон, тула-хала көрдүлэр. П. Тобуруокап
Ону [муннукка сытар эргэ ат ыҥыырын] тула-хала көрбүтүм, ботуоска тириитэ тырыта барбыт этэ. «Чолбон»