тайаарый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Таас үрэх угуйа тайаарыҥнаан баран эрэр. Амма Аччыгыйа
[Дьахтар] Тыытымаҥ диэх курдук, Тыкаарыҥныыр, Таарыйымаҥ диэх курдук, Тайаарыҥныыр. С. Тарасов
Киһи өтөрүнэн көрбөтөх хара дьүһүннээх чыычааҕа көтө сылдьара. Лыах курдук тайаарыҥнаан көтөр. В. Санги (тылб.)

сыһ. Илиилэргин эбэтэр кынаттаргын ойоҕосторуҥ диэки күөрэччи, киэҥник (тутун). ☉ Широко раскинув в стороны руки или крылья
[Үүйэ] икки илиитин даллаччы туттаат, эргичийэн тайаарыйар. Л. Попов
Тамтар, икки илиитин даллаччы туттубутунан, утары хааман кэллэ. Уустаах Избеков
[Тустарыгар] Мамедов модьу харыларын иннин диэки даллаччы тутта сырытта. «ХС»

тайаарый диэнтэн атын
туһ. Биир киһи бэлисипиэтинэн бэрт холкутук тайаарытан ааспытыгар, ким эрэ: «Анемподист Софронов», — диэн ботугураата. Амма Аччыгыйа
[Дьахтар матасыыкылынан] Дьиэтин диэки Дьигиһитэн барда, Тапталлааҕын диэки Тайаарыта дайбатта. Р. Баҕатаайыскай
Митька балалаайкатын сөхсүтүнэ оҕуста да, …… эмиэ оонньоон, тайаарыта куоттарбахтаан, тохтото чугуппахтаан киирэн барда эбээт. Л. Толстой (тылб.)

I
аат.
1. анат. Киһи, сүөһү түөһүн-иһин көҥдөйдөрүн араарар чараас быччыҥ быыс. ☉ Диафрагма
Булочкин көҥүс кытыытын сиритэ үктээн, ууга түһэрэ чугаһаатаҕын аайы оҕолор күлэн өрөһөлөрө көһүйдэ. Амма Аччыгыйа
Ити икки көҥдөйү (түөс уонна ис) араарар быччыҥ быыс (түөстээх ис быыһа) өрөһө дэнэр. ББЕ З
2. көсп. Халлаан күөнэ. ☉ Небосклон, небосвод
Тыа диэки көр: аар тайҕа өрө тайаарыйан тахсан, халлаан үрдүк өрөһөтүттэн иҥнэ түспүт. Амма Аччыгыйа
Өндүл маҥан халлаан Өрөһөтүгэр өрө үүммүт Үрдүк үөлэстэр Үөгүлээн дуораһыттылар. С. Васильев
♦ Өрөһөтө эрэ хайдыбат кэпс. — өһүргэнэр, кимтэн эмэ өһүргэнэн кыйаханар. ☉ Сердиться, считая себя обиженным, оскорблённым, обижаться
Арай Барсуков баай ону истэн өрөһөтө эрэ хайдыбат. Н. Якутскай
бур. үрсэ, монг. өрц
II
аат. Туох эмэ чөмөҕө, чохчото. ☉ Куча чего-л.
Бөрө тыраахтар сыарҕата силэйбит өрөһө хаарыгар мэһэйдэтэн туора ойон биэрбэтэх. И. Федосеев
Ол курдук аатыран суорба таас өрөһө Манчаары кэриэһин туппута. И. Чаҕылҕан
ср. тюрк. өрүс, үрэш ‘место, где выгоняется скот’
III
аат., түөлбэ. От кэбиһиитигэр бугулу тиэйэр сыарҕа ылахтарын быыһынан кыбыта анньыллыбыт синньигэс титирик ураҕастар. ☉ Жёрдочки, продетые меж поперечных скрепов саней, на которых возят копны на сенокосе. Сыарҕатыгар биэс өрөһөнү аста
ср. казах., тат. үрэчэ ‘боковые слеги, откосы у дровней и саней’

I
туохт., эргэр. Сылайан-элэйэн, айгыстан кэл, бар. ☉ Ехать, идти с трудом, тяжело
Алтан түөстээх Айыы далбарайбын Ахтан-ахтан ахан, Аҥарым эрэ буолан Айаннаан ааран кэллим. П. Ядрихинскай
△ аараа диэн курдук
Сааһыран, хаар да баттаан, мин айаным бытаарар... Арай күн-түүн тоҕо таптаан Аргыс тыал хоспор аарар? С. Тарасов
II
даҕ., үрд. Улуу, сүүнэ; ытык (үксүгэр поэт. эпитет). ☉ Огромный, великий; почтенный, важный, священный (обычно употр. как поэт. эпитет)
Саҥардыы хаампыт кыра оҕотуттан тоҕус уонун туолбут аар кырдьаҕаһыгар тиийэ кэлбиттэр [ыһыахха]. Күннүк Уурастыырап
Үрдүбүтүнэн аар тиит маспыт мутукчата нуоҕайар. Эллэй
Ыһыах түһүлгэтигэр аар сэргэлэр анныларыгар аас тэллэхтэргэ Нүһэр Дархан уонна Сынаҕы Баай сэргэстэһэн олорон сиэллээх тойон чорооннортон кымыс иһэллэр. И. Гоголев
Тыа диэки көр: аар тайҕа өрө тайаарыйан тахсан, халлаан үрдүк өрөһөтүттэн иҥнэ түспүт. Амма Аччыгыйа
♦ Аар акаары (дааргы) — тугу да толкуйдаабат, хоҥ мэйии. ☉ Круглый дурак
Алдьанар быабытыгар Аар акаарыны Туруйаны булан Тойон оҥордоххут. С. Васильев
Бу уол өйүнэн соччо аар дааргы буолбатах быһыылааҕа — кэпсэтэрэ син хоп курдуга, сирэйэ-хараҕа даҕаны сытыы соҕуһа. Н. Якутскай
Атын тылы аанньа ахсарбатах, Аар акаары мин буолбатахпын. И. Федосеев
◊ Аар баҕах — 1) эргэр. кэрэх сүөһүтүн баайар, эбэтэр кэрэххэ туттуллубут сүөһү тириитин ыйыыр уһун моойдоох, ойуулаах сэргэ. ☉ Сэргэ, к которому привязывали жертвенную скотину и на который вешали шкуру принесенной в жертву скотины. Ойуун ыйыытынан-кэрдиитинэн дьон тобоҕо тахсаннар бастыҥ түннүк туһунан аар баҕаҕы астылар, унаар саламаны тартылар
Ол кэнниттэн чоккуруос харахтаах, сиикэй тыҥаны туора уоппут курдук кыһыл мэлдьэҥ тумустаах туос элэмэс дьүһүннээх, тоҕус хаардаах атыыр сылгыны аҕалан аар баҕахха умса баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай
Аар баҕаҕы кэрэх ыйыырга туруораллар үһү. «Чолбон»; 2) көсп. сүдү, модун, ытык. ☉ Могучий, священный (о сэргэ, столбах, колоннах)
[Үс сэргэттэн] саамай улаханнара — тоҕус томторҕолоох тоҕус эрбэхтээх аар баҕах сэргэ. СНЕ ӨОДь
Эргэ курусаала аар баҕах баҕаналарын быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Аар баҕах трибунаҕа тахсан, араатардаан сырбатабын. «ХС». Аар тойон аҕа — ытыктаан, сүгүрүйэн, кырдьаҕаһымсытан аҕаны ааттааһын (тард. ф-гар тут-лар, үксүгэр фольк.). ☉ Высокочтимый господин-отец (почтительно-церемонное обращение к родителю — употр. обычно в фольк., притяж. ф.)
Аар тойон аҕам! Күн күбэй хотун ийэм! Мин этэр тылбын Истэн өйдүөн туруҥ эрэ! Ньургун Боотур
Дьэ, Маппыр, Аар тойон аҕаҥ олус өйдөөх оҕонньор эбит. Л. Попов. Үрүҥ аар тойон көр <Үрүҥ> Айыы Тойон