үллэрэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Бэрт толуу көрүҥнээх хотун дьахтар …… өрүкүйэ үүммүт өлгөм баттаҕын ат кырыаччытын курдук бөдөҥ тарааҕынан эһитэ тардыммахтаан, үллэрэҥнэтэ турар эбит. Амма Аччыгыйа

сыһ. Эрийэн аҕалан, сөрүү (баай). ☉ Наматывая, обвивая (повязывать — платок)
Бобуонньуктуу бааммыт чараас былаатын аннынан хара баттаҕын сүүмэхтэрэ түһэн тириппит сүүһүгэр сыстыбыттар. Тулхадыйбат д. Бобуонньуктуу бааммыт маҥан сиидэс былаатын хааһыгар чарапчылыы тардыммахтаата. «ХС»

бутуй I диэнтэн төхт
көрүҥ. Ыттар ситэн бардылар. Бу ыксалаһа түстүлэр, саһыл кинилэр быыстарынан бутуйталаата, көп түүлээх кутуругунан тулатын эргитэ тардыммахтаан, бутуйталаан ылара улам элбээн истэ. Л. Толстой (тылб.)

ньыҕай диэнтэн бэй., атын
туһ. [Бухатыырдар] Үҥүүлэрин төбөтө Үлтү ньыҕалынна, Кэлэйбит дьон быһыытынан Кэннилэригэр элиттилэр. П. Ойуунускай
Ыстаал кииркэ сибиниэс курдук ньыҕаллар, эбэтэр олус кэбирэхтик тостор. И. Данилов
Макаар ньыҕаллыбыт саары этэрбэстэрин өрүтэ тардыммахтаата, онтон …… Түбэ Улахан өрүскэ түһэр сирин диэки барда. А. Фёдоров. Тэҥн. ньаҕылын

сыһ. Чарапчы курдук, чарапчыга майгынныырдык. ☉ Подобно козырьку, козырьком (напр., приложить руку ко лбу)
Эмээхсин, уу-хаар баспыт ньылбараҥ хараҕын ытыһынан чарапчылыы тута-тута, сэрэммиттии оргууй аҕай били киһи диэки бакаалаата. Д. Таас
Чарапчылыы түспүт сүүнэ баҕайы муос куондардаах хортуустаах уол ыллаан көбдьүөрдэ. И. Никифоров
Бобуонньуктуу бааммыт маҥан сиидэс былаатын хааһыгар чарапчылыы тардыммахтаата. «ХС»

сыһ. Быһыта баттаабыттыы, холустук. ☉ Резко, порывисто. Оҕонньор эһитэ охсон саҥарар: «Өрө көтөх! Манан баттаа! Аргыый! Сэрэн!» Амма Аччыгыйа
Илиитин эһитэ охсон дайбаан Дора хааман-сиимэн имиллэҥнээн, үөрэн-көтөн киирэн кэллэ. А. Бродников
Хотун дьахтар түннүк диэки хайыспытынан, өрүкүйэ үүммүт өлгөм баттаҕын …… бөдөҥ тарааҕынан эһитэ тардыммахтаан, үллэрэҥнэтэ турар эбит. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ иһиттэн субуйа тардан таһаар, ороо. ☉ Выдёргивать, вынимать, вытягивать что-л. из чего-л.
Үөлбүт мундуну, үтэһэлэртэн сыыйан ылан, сиэтилэр. Амма Аччыгыйа
[Атыыһыт] Кыыныттан быһаҕын сыыйан Кылбачытан ылла, Кынчаайап хабарҕатыгар аҕалан Кылаанынан уурда. С. Васильев
Семён Иванович аһыллан турар хаалаах бөппүрүөскэттэн биири сыыйан таһааран уматынна. Т. Сметанин
2. Улахан тыаһы таһаарбакка эрэ биир тэҥник тугу эмэ гын (хол., саҥар). ☉ Делать что-л. монотонно, однообразно (напр., говорить)
Бааса …… тииһин быыһынан сыыйан, нүһэр куолаһынан ыйытта. Амма Аччыгыйа
Борокуоппай кэпсээнин салгыы сыыйар. Күннүк Уурастыырап
Ол ортотугар сытыы эрбии тоҥ маһы сыыйар. И. Аргунов
Ардах киэһэттэн саҕалаан баран түүнү быһа сыыйбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
3. Туох эмэ устун батыһа бар; элбэх сири кэрий. ☉ Идти вдоль чего-л. (ручья, реки); обойти вдоль и поперёк что-л. Хара тыаны сыыйан бараннар тугу да булбакка, сырыылара-сылбалара быстыбыт. Амма Аччыгыйа
Сөмөлүөт аэродромтан көтөөт, намыһах соҕуһунан Бүлүү өрүһүн таҥнары сыыйар. Н. Якутскай
Элбэх сүөһү холбоспута, сылгылыын-ынахтыын сыһыы муҥунан сыыйаллар. Н. Заболоцкай
Николай Петрович, сыыһа-халты аһаат, уһун синньигэс дэриэбинэни уһаты-туора сыыйда. С. Федотов
4. Сөптөөхтөр ахсааннарыгар киллэримэ, тугунан эмэ сирэн туорат. ☉ Отсеять, удалить кого-л. из состава чего-л., производя отбор. Аармыйаҕа сулууспалыыртан сыый
□ [Холкуоска] сыраан, сыылба дьону сылтан сыллар сыыйан суох оҥорон иһэллэр. М. Доҕордуурап
Ити кэмҥэ сыыйан сүүмэрдээн, сахалары байыаннай үөрэххэ ыытары саҕалаабыттара. «ХС»
◊ Сыыйа тарт — тугу эмэ устатын тухары көннөрө тут, ууннар. ☉ Расправлять, вытягивать что-л. в длину
Дьэ, дьикти суол — кэҥээн, сыыйа тарпыт курдук буолан! П. Ойуунускай
Бытыгын сыыйа тардыммахтаата. Амма Аччыгыйа
Күөх лиэнтэни сыыйа тарпыт курдук, көҕөрөн көстөр мыраанынан сэлэлэнэн, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт, Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон
ср. монг. шүүх, бур. шүүхэ ‘цедить’