несов., оскудеть сов. кэмчитий, аҕыйаа, татыарый.

туохт. Кыһалҕаны көр, тиийбэт, түгэммэт буол, татыарый. ☉ Терпеть нужду, недостаток в чем-л.

татыарый диэнтэн хай
аата. Саас үрүҥ ас татыарыйыыта ынахтар төрөөбүттэрэ. Далан
Билиҥҥи көлүөнэ норуоттан тэйдэ: биттэммэт, билгэлэммэт. Ити барыта билии-көрүү, өй-санаа татыарыйыытыгар тириэртэ. СВГ СБ

татыарый диэнтэн дьаһ
туһ. Баайгын да бараатахтарына, табаҕын да татыарыттахтарына, аҕыйах сылга аһыыр астаах оҕонньоргун. Болот Боотур
[Даарыйа эмээхсин] эрэ өлбүтүн кэннэ, …… баайын татыарытыан кэриэтэ, хата өссө ордук хаҥата олорор. Н. Түгүнүүрэп

1. аат.
2. поэт. Уу (үрэх, күөл, муора) ньуура. ☉ Поверхность воды (озера, реки, моря), водная гладь
   Кыырыктыйбыт муора даланыгар Тыал былыт үөрүн мунньар. И. Гоголев
   Үүт үрэх үрүмэтийэр далана Суһумнас саһарҕаны суурайара. В. Миронов
   Муора кыырыктаах даланын үрдүнэн Силлиэ тыал былыты хомуйар. М. Горькай (тылб.)
3. Туох эмэ ыраахха диэри тайаан көстүүтэ, оннук көстөр киэҥ ньуура. ☉ Горизонт, видимое пространство
   Уҥуоргута биллибэт уу киэҥ даланыгар бигэнэн, атын борокуоттар уочараттарын көһүтэн лагларыһан олороллор. Амма Аччыгыйа
   Хайа үөһэ, халлаан дириҥ даланыгар Сулуһум сырдаа, сандаар, умай. Р. Гамзатов (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. көр даллан
6. Тоҕус сиринэн кудурҕаннаах далан хара халарык буолла да, дьиэтин иһигэр туох баар үбүн-сэбин барытын үүрэн таһааран ый-күн ыһыаҕа оҥордо. ПЭК ОНЛЯ I. Таастан чочуллубут Далан өксөкүгэ Оҕо-аймах мустар, Оонньуу-көр арыллар. ПИ КТ
7. Харса суох, кэрээнэ суох. ☉ Отчаянный, бесшабашный. Далан уол
   ♦ Харах далана көр харах дала
   Киһи хараҕын далана баранан, күөх урсуҥҥа мунар сирдэригэр тиийэн түмүктэнэр. Амма Аччыгыйа
   [Петька] хараҕын далана ыларынан сыһыыга мэччийэ сылдьар сылгылары кэриччи көрүтэлээтэ. Л. Габышев
   ◊ Далан санаа үрд., поэт. - күүстээх модун санаа. ☉ Сильная воля. Далан санааҥ Татыарыйдаҕа эминэ. П. Ойуунускай

I
туохт.
1. Тугу эмэ ханнык эмэ бэлиэлэринэн сирдэтэн сөптөөҕүн, ис дьиҥин быһаар, бил, таба эт. ☉ Догадаться по каким-л. признакам и высказать правильное предположение о чём-л., угадать, отгадать. Таабырынна таай
□ Кэрэ санаам кэҕиннэ — Кэлэр-барар суолбун булбатым, Далай санаам татыарыйда — Тахсар-киирэр сирбин таайбатым. А. Софронов
Миитэрэй кими эмэ үтүктэн туттан-хаптан, көрөн-истэн киирэн кэллэҕинэ, дьиэҕэ олорооччулар бары таайан айдаара тоһуйаллар. Амма Аччыгыйа
Суол былаһын тухары бааһырыым хайдаҕын таайа сатаабытым. Н. Якутскай
Кини хас да хонно — тиһэх күннэрэ кэлбитин таайбыта. Н. Габышев
△ Тугунан эмэ сирдэтэн дьон санаатын сөпкө сэрэй, тугу эмэ таба эт. ☉ По каким-л. признакам угадать мысль другого, догадаться о чём-л., смекнуть
«Мин өйбүнэн аатырыам суоҕа, хааннаах болотунан аатырыам, онон сөпкө да таайда», — диэн ах баран олордо. П. Ойуунускай. Тороев санаабыт санаатын таайбыт курдук Чуура эттэ: «Бу ураһа хотуна — мин… Абыраамап этэринии мин манна сарыыссабын!» Л. Попов
Ардай аһыылаахтар, бадаҕа, Ас тахсыаҕын таайдахтара. С. Данилов
2. Чахчытын билбэккэ эрэ сэрэйэн быһаар; көхсүгүнэн, сүрэххинэн сэрэй. ☉ Не зная наверняка, догадаться о чём-л.; предчувствовать что-л., понять чутьём
[Бургунаһым] айыы сүөһүтэ, баҕар, сүрэҕэ-быара таайара буолуо [мин өлөрөөрү гынарбын]. А. Софронов
Түбэ нэһилиэгэр Сэпсики диэн туохха да холобура суох баай киһи баар. Быһа таайан эттэххэ, аҕыс уонча сүөһүлээх буолуо. Күндэ
ср. бур. тааха, монг. таах, эвенк. тааг ‘гадать, отгадать, разгадать’
II
туохт. Дьай, сабыдыаллаа, содуллаах буол (ким эрэ урут оҥорбута эбэтэр эрэйдэммитэ билиҥҥи кэмҥэ дьайара). ☉ Отразиться на чём-л., сказаться каким-л. образом впоследствии (напр., о прошлых невзгодах)
Аҕам үйэтин тухары этигэр-хааныгар сүгэ сылдьыбыт эрэйэ-муҥа таайан, …… оронуттан кыайан турбат буолан хаалбыта. Эрилик Эристиин
Тихон дьиэтигэр тахсан кинигэ ааҕыах курдук гынан иһэн, бөлүүн хойут утуйбута, эрдэ турбута таайан, утуйан хаалла. Н. Босиков
Оҕонньоттор күнүскү сылаалара таайан, сотору үүтээн иһэ им-ньим барар. «Кыым»
♦ Айыыта таайар көр айыы III
Айыылаах дууһа айыыта таайдаҕа, дэлэ дьаабыламмат буолара. Күннүк Уурастыырап
Ол айыыта таайан [кыталыгы өлөрбүтэ], абааһылар кинини «улахан ыарыы» буолан киирэннэр сииллэр. Багдарыын Сүлбэ
Сүрэҕэ, сүрэҕинэн (көхсө, көхсүнэн, кута-сүрэ) сэрэйэр (таайар) — сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) диэн курдук (көр сүрэх). Кини, киэҥ тайҕа оҕото, сүрэҕинэн таайан, хараҕынан сабаҕалаан, туһаайбыт тосхолун эндэппэт эбит. Амма Аччыгыйа
Киһитэ тугу этэрин истибэтэр даҕаны, көмөлөс диирин сүрэҕэ таайда. А. Сыромятникова
Бу аанньанан дьааһыйбат, содуллаах тэлэгирээмэ буолуоҕун Батурин көхсүнэн таайа, ытырыктата саныы олордоҕуна, төлөпүөн кырылаан кэлбитэ. В. Яковлев
Бу икки киһи атын-атын санаалаахтарын кини [Анньыыска] көхсө таайар. А. Сыромятникова
Баҕар, холкуоһа кинини үчүгэйдик санаан, ыал буоллун, киһи буоллун диэн сүөһүлээбитин кута-сүрэ таайа санаабыта буолуо. М. Доҕордуурап
◊ Өтө таайар көр өтө
Хомолтонон туолбут үтүөкэннээх хараҕын көрүүтүттэн кини санаатын Иванов өтө таайда. Амма Аччыгыйа
[Дьиэлээх] өтө таайда быһыылаах харааччы утаппыппын. И. Гоголев
Мин санаабын өтө таайбыт курдук эмискэ эттэ. Н. Габышев
III
аат. Киһиэхэ ийэтин быраата, убайа; уопсайынан ийэтин аймаҕа эр киһи. ☉ Дядя (обычно брат матери; вся родня мужкого пола по материнской линии)
Бу Дьүлэй уустара — Платон төрөөбүт таайдара. Суорун Омоллоон
Костя уончатыгар диэри таайын аахха иитиллибит. П. Филиппов
Аркадий үөрэҕэр мөлтөөн, …… истипиэндьийэтэ суох буолан, өссө икки ый таайыгар олоорто. Н. Габышев
др.-тюрк. таҕай, тюрк. таай, тай, таҕа, дайы

I
туохт.
1. Туох эмэ аһыллыбыты, арыллыбыты төттөрү оннугар түһэр. ☉ Закрывать (что-л. отворённое или раскрытое, напр., дверь или книгу)
Мааппа эмээхсин, оҕуруотун аанын сабан, сүүрэ былаастаан бэйбэрийэн кэллэ. Далан
Серёжа …… кинигэтин ааҕан бүтэн, тыастаахтык сабан тап гыннарда. Н. Лугинов
Кумааҕыларын суулаан оннугар ууран кэбистэ, хоппону [холбуйаны] сабан хаппахтаан кэбистэ. Күндэ
Харахпын сабабын — Долгуну истэбин, Харахпын аһабын — Доҕорбун көрөбүн. Т. Сметанин
2. Тугу эмэ бүөлээн, туох эмэ сүүрэрин, тахсарын тохтот. ☉ Закрывая, заслоняя чем-л., прекращать свободное течение, свободный выход чего-л., закрывать, перекрывать. Кырааны сап. Быһыты сап
□ Биирдэ кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга оһохпун олус эрдэ сабаммын угаардаан, төбөбүн былаатынан бобо тардынан, …… оҕолорбор дьыктаан суруйтара олордум. Амма Аччыгыйа
△ Мэһэй оҥорон, суолунан эбэтэр ханна эмэ көҥүл сылдьары тохтот. ☉ Преграждать свободное движение или свободный доступ кого-л. куда-л. Суолу сап.
□ Отучча пограничнигынан заставам учаастагын барытын сабар баҕалааҕым. Н. Якутскай
3. Туох эмэ прибору, аппарааты үлэлээбэт балаһыанньатыгар төннөрөн тохтот. ☉ Выключать что-л. (напр., какой-л. прибор, аппарат). Араадьыйаны сап
□ Көрүдүөргэ, арыт күүлэҕэ Көрсө түһэбин ол ыалларым Лаампа аһар, сабар эйэҕэс Чаҕыл диэн уолчааннарын. М. Тимофеев
Балбаара тэлэбиисэри сапта. «ХС»
4. Кими-тугу эмэ туохтан эмэ харыстаан эбэтэр атын соруктаах тугунан эмэ бүрүй, үрдүгэр тугу эмэ уур. ☉ Покрывать, накрывать кого-что-л. чем-л. (напр., защищая от чего-л.)
Ииннэр түгэхтэрин, эркиннэрин, үрүттэрин хап-халыҥнык көмөрүнэн, туоһунан хайыҥнаабыттар, саппыттар. Күннүк Уурастыырап
Икки саллаат ыскаатар ылан остуолу сабаллар, бытыылкалаах арыгылары, үрүүмкэлэри туруортууллар. Амма Аччыгыйа
Чөҥөчөк үрдүгэр миинэбин ууран баран отунан-маһынан саптым. Т. Сметанин
△ Буолан, түһэн саба халый, куус (хол., итии, тымныы, чуумпуруу, туох эмэ санаа, билгэ туһунан). ☉ Охватить, объять, обнять кого-что-л. (напр., о тишине, о каком-л. чувстве)
Ибир салгын сөрүүн тыына Ходуһаны аргыый сабар. Отуу диэки хомус тыаһа Отчут уолу ыҥырар. Л. Попов
Күнүскү күүс үлэттэн Сынньана сыппыта, Минньигэс уу кыната Кинини саппыта. Эллэй
5. Туох эмэ сырдыгын хаххалаа, күлүктээ. ☉ Заслонить, закрыть собой или чем-л. свет, источник света (напр., солнце, небо или окно)
Дьөгүөрдээн …… халтаһалара силбэһэ иһэннэр, икки хараҕын саппыттар. Амма Аччыгыйа
Арай улахан хара былыт кэлэн күнү сабан кэбиспитэ. Суорун Омоллоон
Халлааны хараҥа сабар, Хаары буурҕа ытыйар. Күннүк Уурастыырап
△ Тугу эмэ киһи хараҕыттан хаххалаа, көстөрүн бүөлээ. ☉ Покрывая, заслоняя собой, делать что-л. невидимым, скрытым от взора
Түүн аайы туманнар-сииктэр Түһэннэр хонууну-толоону сабаллар. С. Васильев
Олус сарбыйан [ырбаахыта] агдатын эрэ сабар. Т. Сметанин
Сүүспүн сабар Сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
6. Тугу эмэ үрдүттэн тугунан эмэ көмөн көстүбэт, биллибэт гын, көм. ☉ Ложась на что-л., делать его неразличимым сверху, покрывать, заметать (напр., о снеге). Хаар түһэн сири-буору сапта
□ [Баһылай:] Хайа, оккун үчүгэйдик харбаатыҥ, сыарҕаҥ суолун хаарынан саптыҥ дуо? А. Софронов
Холорук хоболоох хонуктар аастылар, Хочолор сааһынан тыыннылар. Ытык дьон ииннэрин күөх оттор саптылар, Ынчыктаах баастарбыт остулар. Эллэй
Көтөҕө саппыт ыллыгынан, Кытыан угун быыстарынан Хааман иһэр хара улар, Хонолдьуйар, тоҥхолдьуйар. М. Тимофеев
△ Туох эмэ тимирэн көстүбэт буолуор диэри туол, кутулун. ☉ Набираясь во что-л., покрывать собой что-л. (напр., о какой-л. жидкости, о чём-л. сыпучем). Отонум иһитим түгэҕин саба илик
□ Уу тыы түгэҕин сабан барда. Н. Заболоцкай
Балыгы көстүрүүҥкэҕэ, сабар эрэ гына тымныы ууну кутан, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаан баран буһарыллар. Дьиэ к.
7. Ханнык эмэ тэрилтэ үлэтин тохтот эбэтэр букатын уурат. ☉ Прерывать или прекращать работу какого-л. учреждения, предприятия, закрывать. Маҕаһыыны сап. Кулуубу сап. Тутуу учаастагын сап
□ Биһиги нэһилиэкпит дьоно маҥнайгы таҥара дьиэтин сабарга уураах таһаардылар. А. Бэрияк
△ Тугу эмэ түмсэн эбэтэр бэчээтинэн кыттан дьүүллэһиини тохтот, бүппүтүн биллэр. ☉ Объявлять о прекращении или завершении какого-л. мероприятия. Мунньаҕы сап. Миитини сап
△ Туох эмэ ахсаан докумуона толоруллуутун түмүктээ. ☉ Подытоживать или прекращать ведение какого-л. расчётного документа
Бүгүн биригээдэлэр таабылларын сабар, ыйдааҕы отчуоттарын оҥорор күннэрэ. П. Егоров
«Антип, нэрээттэ сап», — дии-дии батыһа сылдьан кутугунаталлар. А. Данилов
8. Тугу эмэ дьоҥҥо-норуокка иһитиннэримэ, таһаарыма; кистээ. ☉ Сохранять что-л. в тайне, не предавать огласке, утаивать от общества, скрывать. Киһи буруйун сап
□ Ыраахтааҕы былааһа Шевченко айымньыларын норуоттан кистии, саба сатыыра, кини кинигэлэрин бэчээттээһини боборо. Софр. Данилов
[Үчүгээйэп] холкуос үбүн-аһын бэйэтин киэнин курдук туттар. Түөкүттэри, арастырааччыктары сабар. С. Ефремов
9. Туох эмэ ороскуотун, ночоотун бүөлээ, толуй. ☉ Возмещать (убытки), покрывать (расходы, убытки)
Икки ынаҕы тутуннум, онтукам массыына сыанатын аҥаарын эрэ сапта. Далан
Ынах сүөһүгэ ночоотурууну сылгы үөскээһинэ сабыа дуо? «ХС»
10. көсп. Тугу эмэ баһыйан баттаа, тууй, сүтэр. ☉ Брать верх над чем-л., не давать проявиться чему-л. (напр., правде, справедливости)
Төһө да кинилэр дэлбэрийбиттэрин иһин, үтүөнү, кырдьыгы сабыахтара суоҕа. Н. Неустроев
Аһыылаах өйүгэр туох киирбэтэй: Киирэр дьоллоох сырдык санаа, Сырдыгы сабар хараҥа, дьүлэй, Дууһаны тууйар ыар санаа. С. Данилов
Хааннаах кыргыс уурайан, Кыайыы дьоло саптын Өлүү-сүтүү ынырыга Бүрүйэн ааспытын. И. Чаҕылҕан
11. хаарты. Хаарты оонньуутугар: хаартыны улахан харахтааҕынан оҕус. ☉ Бить, крыть, покрывать карту в карточных играх. Мин уон хараҕынан сабабын
△ Хаарты ууран сүүйэн, төһөнү эрэ охсон ыл. ☉ В карточной игре на одну ставку выиграть какую-л. сумму
Хаартыһыт киһи бэйэтэ биир хаартыга мөһөөҕүнэн харчыны сабар, …… дьиэтигэр буоллаҕына оҕолоро кус сыгынньах буолаллар. Эрилик Эристиин
12. Тыһыгын сиэмэлээ, буоһат, бат (хол., оҕуһу, кыылы этэргэ). ☉ Оплодотворять, покрывать самку (о животных)
Атыыр [саһыл] төһө тыһыны сабара хаһаайыстыбаҕа биирдии атыырга хастыы тыһы тиксэринэн быһаарыллар. БЗИ СА
♦ Ааннарын саппат (саппат буолла) көр аан I
Урут Бодойбо көмүстээх бириискэлэригэр үлэлии сылдьыбыт дьон, …… «Холбоһук», «Экономия» лааппыларын ааннарын саппат буолбуттара. Н. Якутскай
[Соловьёвтар] аһыыларын үллэстээри [дьон] күнү быһа ааннарын саппатылар. ССС. Буруотун сап — тугунан эмэ ыалы быс, ыал аатыттан аһар. ☉ Губить, приводить к гибели людей, опустошать жилище (напр., о голоде, эпидемии)
Бугул да оту Муостаахпар тиэйбэт, Буруобун сабар Буоллуҥ дии, нохоо! Эллэй
Сут дьыллар сорох-сороҕу буруоларын саптахтара. Айталын
Былыргыны былыт саппыта көр былыргы. [Марк:] Былыргыны былыт саппыта. Уонна ол кыыс мин сурукпар хоруйдаан дьоллообутун өйдөөбөтүм. Пьесалар-1978. Сыл (сыллар, күн-дьыл көмнөҕө, хаара) сабар — (туох эмэ буолбутуттан ыла) элбэх сыл ааста, оччотооҕу умнуллан барда. ☉ (С тех пор) много воды утекло и (многое) забыто
Үгүс сыллар аастылар Көччөх буолан көппүттэн, Сыллар да саппатылар Ийэ дойдум күндүтүн. С. Данилов
Сыл саппыт саастарын Саныаҕыҥ, атастаар, Тапталга даҕаны Туораммат көҥүс баар. Баал Хабырыыс
др.-тюрк. йап, тюрк. йап, чып, ябу, жап
II
аат.
1. Таҥаһы тигэргэ, баайыы баайарга уо. д. а. туттуллар, үүнээйи утаһыннарыттан, түүттэн, иҥииртэн уонна да атынтан хатыллар синньигэс ситим курдук оҥоһук. ☉ Нитка (для шитья, вязания и т. п.)
Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс хоһ.). Хас да мотуок сабы буллулар. Амма Аччыгыйа
Кубарыйбыт уҥуох сирэйдээх, харбыччы хаппыт кыракый эмээхсин сыгынньах ньилбэгэр иҥиир сап хатан будьуктаһар. Болот Боотур
Таня оһуорун анньан, солко сабын субуйа олордо. М. Доҕордуурап
2. көсп., поэт. Күн, сырдык тыгар сардаҥата. ☉ Лучи солнца, света
Онно көмүс сүүмэхтэртэн Хатар сабын күнүм ыһар. С. Данилов
Саас чаҕылын саптара Ыйаммыттар диэбитим — Ооҕуй көмүс илимин Алҕаһаабыт эбиппин. П. Тобуруокап
Үрүҥ көмүс сүүмэх сап Уҥа түннүгүнэн сыыйыллар. Баал Хабырыыс
3. көсп., поэт. Туох эмэ (хол., санаа) ситимэ, ситимнэнэн тахсан иһиитэ. ☉ Логический ход, продолжение, нить (напр., мыслей). Сэргэлээҕи туман сабар, Сири кыйа аргыый уста. Быстан хаалла санаам саба, Утуйуохха уолдьаста… Л. Попов
Сиэнньэ, ытын саҥатын кэтэһэ, санаатын сабын сыыйа истэ. В. Миронов
Тыйыс бу тыллар ыгыллыбыт санаа сабын ыйылыннары тардан, ордук кытаатыннаран, дьиппиэрдэн биэрэллэр. С. Федотов
♦ Киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыарыыр, уһун санаата саптааҕар син- ньиир — уһун санаата татыарыйда диэн курдук (көр санаа II)
Ол билигин Аҥаардас харахтаах Адьарай биистэрэ атаҕастааннар, Киэҥ көхсүбүт сүүтүктээҕэр кыараан, Уһун санаабыт саптааҕар синньээн олоробут. Ньургун Боотур
тат. жеп, бур. һаб
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, са-, саа-, сал-, сан-, сар- диэн саҕаланар олохторго сыстар: сап-саһархай, сап-салҕалас, сап-сандаархай, сапсардырҕас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на са-, саа-, сал-, сан-, сар-: сап-саһархай ‘жёлтый-прежёлтый’, сап-салҕалас ‘сильно трясущийся’, сап-сандаархай ‘очень яркий, лучезарный’, сап-сардырҕас ‘сильно искрящийся, вспыхивающий лучами’
Аанча кыҥаан көрдө да, табыа суох, сүрэҕэ биир кэм бип-битигирэс, илиитэ сап-салҕалас. Болот Боотур
Кини бөрөттөн куттаммыта ааһа илигэ дуу эбэтэр олус үөрбүтүттэн эбитэ дуу, таныыта сап-сартаҥнас. Т. Сметанин
Алаас аҥаар өттө олоччу — таҥара кийиитэ сибэкки, аҥаара — сап-саһархай алтан от. В. Гаврильева
Чагда остолобуойугар тиийдэххинэ, киһи тыынын хаайар сахсырҕа, сап-сааҕынас, супсуугунас. В. Ойуурускай
монг. цав, кирг. сап

I
туохт.
1. Өйгөр тугу эмэ бэрий, өйгүн үлэлэт. ☉ Думать о комчём-л., мыслить. Эн бу олорон тугу саныыгын?
□ Мин уубуттан уйгууран Инникини санаатым, Ол туһунан суруйан Ааҕааччыбар анаатым. Күннүк Уурастыырап
Маня, эн собус-соҕотоҕун олороҕун. Тугу эрэ саныыгын, кими эрэ күүтэҕин. С. Ефремов
Көр эрэ, Никита Калинович, эн биири тобулу санаан баран, онтукаҕыттан туох да иһин мүччүрүйбэт идэлээх киһи эбиккин. В. Яковлев
[Лоокуут] Ньургуһун туһунан бэрт элбэҕи санаабыта уонна Ньургуһуна суох сатаан олоруо суох курдук буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Тугу эмэ сөбүлээн эбэтэр сөбүлээбэккэ санааҕар хайдах эмэ ылын, өйдөө. ☉ Иметь какое-л. мнение о комчём-л.. Үчүгэйдик санаа
□ Мин кинилэри бэйэбинээҕэр, тыыммынааҕар да ордоробун, олус күндүтүк саныыбын. А. Сыромятникова
[Маня:] Миигин …… хайдах эрэ аһынардыы, сэнии саныыр курдуктар. С. Ефремов
Дьиҥинэн, холкуоска бараргын мин да ахсара санаабатаҕым. М. Доҕордуурап
Ааспыт бу уоттаах сылларбын Ахта, киэн тутта саныаҕым. Т. Сметанин
3. Өйгөр тугу эмэ быһаар, өйдөө. ☉ Размышляя, приходить к какой-л. мысли о ком-чём-л., мысленно решать, понимать, сознавать что-л. [Кэтириис:] Ити кэннэ миигин киһи да таптаан умсугуйуо дии санаабаппын. А. Софронов
Абааһылара диэн ити буоллаҕа диэн испэр саныы-саныы, мин таһырдьа сүүрэн таҕыстым. Н. Неустроев
«Алаадьыны эрэ дэлбэрийэргин саныыгын ээ, арыыҥ суоҕун санаабаккын», — диэтэ ойоҕо. Күндэ
[Баайдар-тойоттор] хара норуоттарын хараҥа батталлаах кэпсэтиилэринэн сүүйэн, сүүрдээн байар эбит буоллахтара дии санаабыт. МНН
4. Тугу эмэ дьүүллээн өйдөө, дьүүлүн эт. ☉ Иметь, высказывать своё мнение в решении какого-л. вопроса
Эн хайдах дии саныыгын, уолбутун кигэн ити кыыһы ойох ылларан, туспа ыал ааттатан, уһаайба сирэ ыллахха хайдах буолуой? П. Ойуунускай
Иван Николаевич, эн итини туох дии саныыгын? Н. Якутскай
5. Өйдүү сырыт, умнума. ☉ Помнить, хранить в памяти воспоминание о комчём-л.
Туоһахталыы, көөчүктүү Туналыйан ырааххын… Кэрэ түүлү көрбүттүү Кэлин саныы сылдьыаҕым. С. Тарасов
Ньургуһун буоллаҕына куруук Лоокуут туһунан саныыра. Дьүөгэ Ааныстыырап
6. Туох эмэ уруккуну өйдөөн кэл. ☉ Вспоминать, восстанавливать в памяти кого-что-л.
Хаһан эрэ былыргы үйэҕэ хараҥа тумаҥҥа сүппүтү саныы түстэ. Күндэ
Мин бүгүн Стамбулга сылдьаммын Ол дьикти киһини санаатым, Туманнаах дойдутун ахтарын, Хоһуйар туурактыы ырыатын. С. Данилов
Мин олох туһунан, дьол туһунан олус уустук этиилэри иһиттэхпинэ …… - Чурапчы алаастарын санаан кэлэбин. Н. Лугинов
7. Туохха эмэ эбэтэр тугу эмэ гыныаххын баҕар. ☉ Хотеть, желать чего-л., намереваться делать что-л. Тыаҕа үлэлии барыахпын саныыбын.
□ Бэйэм да күндүлүөм диэн санаан олоробун. Н. Неустроев
Көтүөхпүн санаатым сырдык, ыраас устун, Сиргэ хаамар аналбын умнаммын. И. Эртюков
Кэргэммэр күндү, чараас хаатыҥканы ылыахпын саныыбын, ол суох. С. Ефремов
△ Үтүө, куһаҕан курдук тыллары кытта ситимнэстэҕинэ «атын киһи туһугар үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу баҕар» диэн суолталаах. ☉ В сочетании с некоторыми именами, как, например, үтүө ‘добро’, куһаҕан ‘зло’, имеет значение «желать чего-л. кому-л.»
[Быыпсай:] Бу киһини сирдэххинэ, биһиги хоргутуохпут, эйиэхэ үтүөнү саныахпыт суоҕа. А. Софронов
Эн миэхэ тугу да куһаҕаны санаама, сатаатар эн. А. Сыромятникова
8. кэпс. Киһи үтүөтүн өйдөөн онно тугунан эмэ хардар. ☉ Отблагодарить чем-л. за добрую услугу. Хаһан эмэ үтүөбүн санаар
□ Хайа уонна тугу эмэ толук саныыр киһи буолуом. А. Фёдоров
9. Тэҥҥэ сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн киһиэхэ туох эмэ иэйии киирэрин бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастием на -а обозначает возникновение у человека какого-л. чувства. Үөрэ санаа. Кэлэйэ санаа. Сиргэнэ санаа. Толло санаа
□ Мин саҥата суох Анна Андреевна туттара-хаптара имигэһин, сыыдамын сөҕө саныы турдум. Софр. Данилов
Аҕалаах ийэтэ …… оҕобут эмискэччи хайдах ыарыһах буоллаҕай диэн соһуйа, куттана эрэ саныыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ааныс иһигэр кыйахана санаата. Н. Заболоцкай
10. Үлүбүөй формаҕа (саныырга, саныахха) үчүгэй, куһаҕан курдук даҕааһыннары кытта ситимнэстэҕинэ «киһи санаатыгар (үчүгэй эбэтэр куһаҕан)» диэн өйдөбүллээх. ☉ Сочетаясь в формах инфинитива (саныырга, саныахха) с такими прилагательными, как, например, үчүгэй ‘хороший’, куһаҕан ‘плохой’, имеет смысл «на душе (приятно или неприятно)». Саныырга да үчүгэй
□ Сырыы аайы эдэр киһи дьэ кытаат, абыраа диэн буолан иһэр
Ол эмиэ да ыарахан, эмиэ да саныахха үчүгэй. Н. Лугинов
♦ Анныгынан санаа кэпс. — киһини бэйэҕэр тиэрдэ санаама, сэнии санаа. ☉ Считать кого-л. недостойным себя, ценить кого-л. ниже себя
Киһини хаһан даҕаны сэнээбэт, анныгынан санаабат, улахамсыйбат, …… куолу баара. И. Никифоров
Ордук санаа көр ордук II. Баар-суох малбыт — бу. Баайдаах-маллаах дьахтар диэн ордук саныыллара манан бүтэр. М. Попов
Табалары сүүрдэн …… иһэр дьону ордук саныыгын, эчи кэрэтин, эчи ырааһын! А. Сыромятникова. Сатаан санаама — 1) туох эмэ, ким эмэ кыаҕар хайдах да кыаллыбат курдук өйдөө. ☉ Не видеть никакой возможности для выполнения чего-л. кем-л.. Баччалаах баҕайыны хайдах гынан дьиэбэр тиэрдиэхпин сатаан санаабаппын; 2) тугу эмэ олох түктэри, киһи өйүгэр баппат курдук санаа. ☉ Воспринимать, представлять что-л. невероятным, уму непостижимым
Мин сатаан санаабаппын — тириэньэрдэр хайдах маннык үөрэҕин кыайбат киһини итиччэ эппиэттээх түһүлгэҕэ илдьэ барбыттарын. «ХС». Уһуну-киэҥи санаа кэпс. — ыксаабычча быһыыламмакка, иннин-кэннин өйдөөн холкутуй, холку өйгүн ыһыктыма. ☉ Быть благоразумным, не терять благоразумия в критический момент
Уйбаан Дууһа киэҥ көхсө кыараата, уһуну-киэҥи саныыра уурайда. Эрилик Эристиин. Хото санаа — тугу эмэ оҥорору кыайыам диэн эрэнэ санаа. ☉ Быть уверенным в том, что справится с кемчем-л. [Сергей] үлэни баҕас, бука, табан тэрийиэ эбитэ буолуо
Тоҕо эрэ хото саныыр. В. Яковлев
◊ Айыыны санаа кэпс. — тугу эмэ оҥороору гынарыҥ куһаҕанын, сиэргэмайгыга баппатын өйдөөн, айыырҕаан туттун. ☉ Воздерживаться от какого-л. поступка, осознавая его неблаговидность. Буруйа суох киһини тыытыма, айыыны санаа. Санаатах аайы — киһи баҕарда да, сырыы аайы (сүнньүнэн туохт. буолб. ф-тын кытта ситимнэһэн төттөрү суолталаах этиигэ тут-лар). ☉ Каждый раз, как только захочешь (обычно употр. в отриц. предл. в сочет. с отриц. ф. гл.). Маннык мал санаатах аайы көстүбэт
□ [Ааспыты умнуон] баҕарбыта даҕаны, ол киһиэхэ санаатах аайы кыайтарбат суол эбит этэ. Н. Лугинов. Хом санаа кэпс. — киһи эн эрэйэ санаабыккын толорботоҕуттан хомой. ☉ Быть неудовлетворённым чьим-л. вниманием к себе, оставаться в обиде на кого-л. за что-л. Оройуоннааҕы силиэдэбэтэл ыытар дьыалатыгар орооһорбут сатамматын туһунан эппиппэр, улаханнык хом санаабыта. М. Попов. Эргитэ санаа — тугу эмэ иннилэри-кэннилэри тула өттүнэн эргитэн өйдөөн көр. ☉ Обдумать что-л. со всех сторон
Мин эмиэ тыл этиэхпин баҕарабын да, дириҥник эргитэ санаан баран туттуннум. ПН ДЫ
др.-тюрк. сан, тюрк. сана, монг. санах, бур. һанаха
II
1. аат.
1. Киһи өйүн үлэтэ, өйө. ☉ Мышление, мысль, дума, память, ум
Таабырын сүрүн суолтата — киһи поэтическай санаата сайдарыгар гимнастиканан буолар. Саха фольк. [Кэтириис:] Тоҕо кини мин санаабыттан тахсыбата буолуой? А. Софронов
Мин санаабар тиллэллэр оччотооҕу герой дьоннор. С. Данилов
[Сүөкүлэ:] Оҕом сыыскаана, санааҕар арааһынай да киирэр ээ. С. Ефремов
2. Киһи туох эмэ туһунан өйдөбүлэ, өйүнэн быһаарыыта. ☉ Понятие, представление о чём-л., размышление; мысль; убеждение, взгляды
«Бу киһи күүскэ ыалдьыбыт быһыылаах!» диэн санаа элэс гынан ааста. Күннүк Уурастыырап
Кини сороҕор дьону эрэ сөхтөрөр сыалтан бэйэтэ эрэнэн-итэҕэйэн сылдьар санаатын утарыан эмиэ сөп. Н. Лугинов
Друзьянов Александр Сергеев кэлиэҕиттэн ыла кинилиин хас киэһэ аайы сэһэргэһэр, мунаах санааларын дьэҥкэрдэр. М. Доҕордуурап
Сүөһүгэ эбии аһылыгы булар туһунан санааны соҕотох эмээхсин хантан ылбытай? И. Данилов
△ Киһи туох эмэ (хол., буруйдаах буруйун) дьүүлүн хайдах өйдүүрэ. ☉ Личное мнение
[Чолооску:] Мин бу киһини биир суолга санааҕын эт диэбиппин буолуммат. Амма Аччыгыйа
«Санаабытын эттэхпит дии », — Ипатий Ханчыыһык өгдөйө-өгдөйө ордоотоон эттэ. М. Доҕордуурап
Биир улахан салайааччы ити боппуруоска мин санаабын ыйыппыта. П. Егоров
△ Дьон олохторун дьаһаныыларыгар туох өйдөөхтөрө, тугу сөбүлээн ылыналлара-ылымматтара. ☉ Общественное мнение, умонастроение
Кини бачча сааһыгар диэри дьон санаатын хайдах билбэтэ эбитэй? А. Фёдоров
[Үчүгээйэп:] Мин бэйэм холкуоһум холкуостаахтарын санааларын билбэт буолуом дуо? С. Ефремов
Куһаҕан Ньукулай уола дьөлө ыстанан кэлэн дьон санаатын хараарчы иирдэр буолла ээ, бадаҕа. М. Доҕордуурап
3. Киһи дууһатыгар тугу эмэ хайдах ылынара (хол., үөрэрэ-хомойоро, куттанара-толлоро). ☉ Чувство, восприятие
Минньигэс да ырыа Үөһэттэн кутуллар, Оо, кэрэ да санаа Сүрэхпэр уһуктар. П. Тобуруокап
Арыт киһиэхэ ордук истиҥ санаа, иэйии киирээччи. Н. Павлов
Киһи да бөҕө сарбылла сылдьаахтыыгын диэн аһыныах санаа киирэр. Н. Заболоцкай
Мин эйиэхэ кыыһырар санаам суох. В. Яковлев
4. Киһи ис дууһата төһө көммүтэ, төһө иэйиилээҕэ эбэтэр хараастыылааҕа. ☉ Душевное состояние, то или иное расположение духа, настроение
Сабардам оҕонньор бу күннэргэ, санаата түһэн, киҥэ-наара холлон, тылыттан-өһүттэн матан сылдьар. Болот Боотур
Баһычча оҕото бултаһыаҕыттан …… өлгөмнүк бултуйар буолбута. Кырдьаҕас булчут санаата көтөҕүллүбүтэ. С. Никифоров
5. Киһи өйүнэн-дууһатынан туохха эмэ баҕата, ону тэҥэ тугу эмэ оҥорорго туох эмэ өйү булунуута. ☉ Стремление человека в мыслях к осуществлению чего-л., желание, намерение
Тиийэн көрбүтүм, көрдүгэним кытыыта куһаҕан баҕайы амах уу эбит, онтон иһиэх санаам кэлбэтэ. Н. Неустроев
Сергей, тоҥмута ааһан, аны дьиибэлэниэх санаата киирдэ. Н. Лугинов
Кини көтөн сыыйыллар, Пилот буолуон баҕарар, Билиэх-көрүөх санааттан Кинигэттэн арахпат. А. Абаҕыыныскай
Элбэх көтөрдөөх ууга үөмэн киирэн бултаһыахха диэн санаа көтөн түстэ. Т. Сметанин
6. Киһи бэйэтин кырдьыгын, тугу сөп диэн өйдөөбүтүн туһугар мөккүһэргэ дьулуура, быһаарыныыта. ☉ Решимость в отстаивании своей правоты, своего убеждения, воля
«Кырыгы, бэйэ эрэ иннин көрүнүүнү туохтааҕар да абааһы көрөбүн!» — итинник кытаанах санаанан Ньукуу атыыһыт аанын букатыннаахтык саппыта. И. Гоголев
[Катя:] Ол түүн баран ороммор дэлби ытаан баран, сарсыныгар кырдьыгы булунарга кытаанах санааны ылынным. С. Ефремов
Ону барытын хоһуун үлэтинэн, мындыр өйүнэн, олоххо дьулуурунан, тыйыс санаатынан кыайан тахсыбыта. И. Данилов
7. Киһи кими-тугу эмэ аһыйан хараастыыта эбэтэр ыараханы, эрэйдээҕи өйдөөн мунчаарыыта. ☉ Скорбь, печаль, уныние. Санаа сүрэҕи сиир, дьэбин тимири сиир (өс ном.)
2. сыһ. суолт.
1. Тардыылаах түһүктээһин таһаарыы түһүгүн форматыгар «көрдөһүннэриитэ суох, бэйэтин баҕатынан» диэн суолталанар. ☉ В форме исходного падежа притяжательного склонения употребляется в значении «по собственному побуждению»
Күһүн оҕонньор санаатыттан уонча куһу кэһии ыыппыт этэ. М. Чооруоһап
Соня олордо уонна …… билэр сонунун санаатыттан кэпсээбитинэн барда. М. Доҕордуурап
Нина этиттэриитэ суох санаатыттан аһаабыт иһиттэрин ып-ыраас гына хомуйан кэбистэ. «ББ»
2. Тардыылаах түһүктээһин 3-с сирэйин туттуу түһүгүн форматыгар «киһитэ суох бэйэтинэн (хол., хаамар)» диэн суолталанар. ☉ В форме орудного падежа 3-го лица притяжательного склонения употребляется в значении «без участия человека, самостоятельно» (напр., о действии механизмов)
Улуу алаас хонуута санаатынан дэхсилэнэр үһү (тааб.: күөл мууһа турара). [Албын Бааһынай:] Мин, хата, санаатынан аһы кутан биэрэр солуурчахпыттан ылан аһатыам. Суорун Омоллоон
Лоҥкууда кытылларыгар санааларынан сүүрэр массыыналар күөх оту күөгэччи тэлгэтэллэрэ. М. Доҕордуурап
Булт сезона чугаһаатар эрэ, булчут ыттар санааларынан тыаны кэрийэр идэлээхтэр диэн бу эргин кэпсииллэрэ, арааһа, кырдьык эбит. Я. Семёнов
△ кэпс. көнньүнэн диэн курдук
Бэйэтэ санаатынан өлбүт сүөһү этин сиир сааттаах. Амма Аччыгыйа
♦ Биир санаанан көр биир
Бары биир санаанан түмсүөхпүт. Күннүк Уурастыырап. Киһи санаата хаалыа суох курдук кэпс. — олох куһаҕан буолбатах, киһи санаата син кэлиэх, туһаланыах курдук. ☉ Есть хоть какая-то польза (напр., о скудном урожае). Моонньоҕоммут быйыл ичигэстэтииһи, киһи санаата хаалыа суох курдук. <Киһи> санаатын иһинэн кэпс. — (киһи) санаатыгар сөп гына, (киһи) сөбүлүүрүн курдук. ☉ По душе, по нраву, по вкусу кому-л.. Барыта үчүгэй, киһи санаатын иһинэн эбит
□ Тойоттор санааларын иһинэн буолаарай диэн үлэлээн муҥнана сатыыбын. И. Никифоров. Киэҥ санаа кэпс. — киһи киһибин диэн сананыыта, киэн туттунуута. ☉ Чувство собственного достоинства, гордость
Киһи киэҥ санаатын хаһан да сүтэриэ суохтаах. Кэтэх санаа көр кэтэх. Ыаҕайа Ылдьаа — ханнык да кэтэх санаата суох киһи. А. Сыромятникова. Санаа аалыыта буол кэпс. — киһи хайдах гыныан булбакка санаата эрэйдэнэр эрэйэ буол. ☉ Быть предметом постоянного беспокойства, стать для кого-л. неразрешимой проблемой (о каком-л. нерешённом вопросе)
Салгын сиилэһэ нэһилиэк салалтатыгар ааспат-арахпат санаа аалыыта буолбута. Үлэ үө. Санаа аҕай көр санаа курдук
Манна санаа аҕай тумана сэллээтэ буолан баран, уонча миэтэрэ таһынан киһи тугу да көрбөт. В. Яковлев. Санаа баҕатыгар кэпс. — туолбатын, кыаллыбатын билэбилэ, баҕарбычча. ☉ Следуя лишь своему желанию, зная, что это не будет иметь положительного исхода (делать что-л.). Уу ылаары санаа баҕатыгар сири хаһа сатыыбыт. Санаабын соруктанан кэпс. — санаабын толороору, оҥорордоохпун диэбит санаабар (сылдьабын). ☉ Следуя своему желанию, ради исполнения желания
Санаабытын соруктанан бу эргин сылдьабыт. М. Доҕордуурап. Санааҕар да оҕустарыма кэпс. — санаан да көрүмэ. ☉ соотв. и в мыслях не держать
Ыраахтааҕы жандармерията сурунаал …… Чурапчыга бэчээттэннэҕэ диэн санааларыгар да оҕустаран көрбөтөхтөрө. И. Федосеев. Санааҕар тур кэпс. — оҥоруом, ситиһиэм диэбиккин, тиһэҕэр тириэрт (үксүгэр өһү-сааһы ситиһии туһунан). ☉ Настаивать на своём, добиваться своего, доводить до конца своё намерение
Ээй, хайаан даҕаны санаабыт санаабар туруом. «ХС». Санааҕар тут кэпс. — туохтан эмэ хомойон киһиэхэ хоргута санаа. ☉ Быть в обиде на кого-л., чувствовать себя обиженным
Кэнники, …… кыра да буоллар харчы сыыһа биэриэхпит, санааҕар туппакка бар. Билигин алтан болууската суох олоробут. А. Софронов
Улахан даҕаны киһи, оҕо даҕаны эрэнэр, итэҕэйэр дьонноро албыннаатахтарына, ону хаһан да умнааччылара, бырастыы гынааччылара суох, өрүү санааларыгар тута, хомойо сылдьааччылар. «ХС». Санааҕын уур — 1) үчүгэйдик кыһанан, сорунан оҥор. ☉ Прилагать старания к чему-л., вкладывать душу во что-л. Санитарнай чэбдигирдэр үлэ көннөрүллэрэ — адьас кыаллар суол
Бу дьыалаҕа санэпидстанция үлэһиттэрэ, …… санааларын ууруохтарын эрэ наада. «Кыым»; 2) туохха эмэ кими-тугу эмэ сөбүлүү санаа. ☉ Иметь расположение к кому-чему-л., питать симпатию к кому-л.
Бибилэтиэкэр Даша кыыска …… санаабын уурарым. Н. Габышев
Эйиэхэ санаабытын ууран сылдьабыт, биэтэмэс алдьаныытыгар дьокутаат талыахпыт диибит. «ХС»; 3) туох эмэ сэттээҕисэмэлээҕи оҥорорго сорун. ☉ Иметь злой умысел, задумать дурное
Эмиэ Паайпаткаҕа санааҕытын уурдугут дуо? С. Курилов (тылб.)
Киниэхэ [Халаҥаатта күөлү көһөрөргө] санааны уурар сэттээх-сэмэлээх буолаарай? Болот Боотур. Санааҕын хамсатыма — тугу санаабыккын ыһыктыма, уларытыма. ☉ Не отступать от принятого решения, оставаться непоколебимым
Дьон кэлиэхтэригэр, ситиэхтэригэр дылы кини санаатын хамсатыа суох тустаах. А. Сыромятникова. Санааҕын холбоо кэпс. — биир санаалан, туохха эмэ бииргэ кыттыс; холбос. ☉ Быть одного мнения с кем-л.; объединяться с кем-л. в чём-л. [Далбарай:] Дьэ, бэрт да киһини кытта санаатын холбуур, доҕор оҥостор эбит. Н. Неустроев
Бырааттар быстыспакка, Доҕоттоор, туораспакка Санаабытын холбуоҕуҥ, Саргыта тардыһыаҕыҥ. А. Абаҕыыныскай. Санаа курдук — бэрт кыратык, киһи санаатыгар эрэ. ☉ Совсем немного, чуть-чуть
[Ыарыым] урукку тиргиитээн тииһиктэнэрэ эрэ арыый санаа курдук мөлтөөбүккэ дылы. «ХС». Санаата батарбат кэпс. — тэһийбэт-тулуйбат, тугу эмэ гынартан кыайан туттуммат. ☉ соотв. так и подмывает сделать что-л. Өчөһөн туран хаалыан эмиэ да санаата батарбат, баҕар, куспут көстөөрөй диэбиттии, батыспытынан баарта. А. Неустроева
Санаата батарбата, көрсөр эрэл сүттэр даҕаны, …… Маша олорор дьиэтигэр барда. А. Сыромятникова. Тэҥн. сүрэҕэ батарбат. Санаата буолан — санаата сөбүлээн, суобаһырҕаабакка эбэтэр сиргэммэккэ (сүнньүнэн төттөрү суолталаах этиигэ тут-лар). ☉ Без зазрения совести, не испытывая угрызений совести (делать что-л. — обычно употр. в отриц. предл. в значении «совесть никак не позволяет сделать что-л.»)
Семён Васильевиһы мин туох да иһин санаам буолан албынныа суох этим. Н. Лугинов
Мин санаам буолан табаарыстарбыттан арахсыам суох ээ. С. Ефремов
Оо, саат-суут! Туораттан хата киһи сирэйэ кытарар. Аата, санаалара буоларын. «Кыым». Санаата буолбат (барбат) — тугу эмэ оҥоруон суобаһыгар утары буолан туттунар, кыайан оҥорбот. ☉ Совесть не позволяет ему поступить каким-л. образом
Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан, кыа хаанын тоҕон, …… үрдүк сурахтан диэхпин санаам барбат. П. Ойуунускай
Куруук туратуралар Куһаҕаны оҥорорго Санаалара хайдах барар, Саатар тоҕо салгыбаттар? Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри [хараҥаччыны] өлөрүөхпүн санаам буолбата. И. Федосеев
Санаата кэлэн көр кэл. Кини бүгүн санаата кэлэн, бэркэ да ыллаата. А. Сыромятникова
Кини санаата кэлэн уһаммыт киһитигэр тугу барытын …… үчүгэй гына оҥороро. Күннүк Уурастыырап. Санаата кэннигэр кэпс. — киһи, кими-тугу эмэ бэйэтэ көрө-харайа сылдьан хаалларан баран, ону санаа оҥостор, ол хаалларбытым туох эмэ буолуо диэн куттанар. ☉ Постоянно беспокоиться о тех, кого оставил, неотступно думать о них. Куораттаатым да, тахсыахпар диэри оҕолорум хайдах олороллор диэн санаам кэннибэр
□ Киэһэлик биэрэккэ кэллилэр
Мэхээлэ уку-суку туттар, туох баар санаата кэннигэр: ыарыһах кэргэнэ, үс кырбас оҕолоро хайдах эрэ олороохтууллар? «ХС»
Санаата оонньуур көр оонньоо. Соҕотох уолуттан маппыт хара соругар Лэглээр оҕонньор санаата оонньоон кыһыны туоруур атах аҥаара этин киллэрэн бүтүннүү үлтү сабаан кэбиспит эбит. Амма Аччыгыйа. Санаата тиийдэҕинэ кэпс. — хаһан эмэ баҕа санаата киирдэҕинэ. ☉ Когда (у него) желание появляется (он делает что-л.). Санаата тиийдэҕинэ кэлэ сылдьааччы. Санаата тиийэр кэпс. — сөбүлүү саныыр. ☉ Симпатизировать кому-л., испытывать тёплые чувства к кому-л. (букв. мысль его доходит)
«Уруккуттан санаам тиийэрэ гынан баран, оҕолоро сириксэнэ бэрт дииллэриттэн чаҕыйан олорбутум», — диэхтиир. А. Софронов. Санаата тохтуур (хонор) кэпс. — туохха эмэ сөптөөҕү көрдөөн үгүһү өйүгэр сыымайдаан баран, хайаларын эрэ булар, тала саныыр. ☉ Испытывать расположение к кому-л., отдавать предпочтение кому-чему-л.
Бу улууска соҕотох дьахтарга санаам хонор. Болот Боотур
[Оҕонньор кырдьыбыт атын сыыһа туттан эрэйдээбэт эрэл киһиэхэ өлөртөрөөрү], бары ыалларын хос-хос бэрийэн, Наммара эҥээргэ олохтоох Чаһы Ньукууһаҕа санаата тохтообут. М. Чооруоһап. Санаата тэйэр кэпс. — кимиэхэ-туохха эмэ санаатын тартарбат, үчүгэйдик санаабат буолар. ☉ Охладеть к кому-чему-л.
Саатар, сир аннынан холуннаран куһаҕан тылы ыыттар, кинилэртэн дьон санаата тэйиэ этэ. Күндэ. Санаата холлор — тугу эмэ сөбүлээбэккэ, куһаҕан аххан буолар, кэлэйэр, кыйаханар. ☉ Чувствовать раздражение, досаду, злобу; злиться, досадовать
[Даарыйа эмээхсин:] Мэхээлэ оҕонньор булчут дьон түүлээхтэрин биһиэхэ аҕалан биэрэллэриттэн санаата холлон этэр ээ ити. Күндэ. Санаатын тут — ким эмэ санаатын бэйэҕэр тарт, сөбүлэт. ☉ Завоёвывать чьё-л. доверие, располагать кого-л. к себе
Кинилэргэ дьону бэйэлэригэр тардар, дьон санаатын тутар, дьоҥҥо таптатар туох эрэ ураты күүс баар. Амма Аччыгыйа. Санаа хоту — киһи баҕатын хоту, баҕарбытын курдук. ☉ Как и хотелось кому-л., в соответствии с чьим-л. желанием
Санаа хоту үчүгэй дьиэ диэн дьол. Н. Лугинов
Өлүөсэ санаа хоту туруу үлэһит киһи буолан биэрдэ. Г. Нынныров. Санаа эргимтэтэ оҥоһун кэпс. — арахсыбат баҕа санаа оҥоһун. ☉ Сделать кого-что-л. предметом своей думы, мечты
Санаа эргимтэтэ оҥостон ахтан иһэр Саарбалааҕын хатыҥ чараҥа кэллэ. Н. Босиков
Бөлүүнү быһа тугу санаа эргимтэтэ оҥостубутун, элэс курдук өйдөөн ылаат, барытын нус-хас түптээн анаарбытынан барда. «ХС». Таҥара санаа биэрэр кэпс. — ким эмэ дьолугар, киһи кимиэхэ-туохха эмэ туһа оҥорор үтүө санаата киирэр. ☉ К чьей-л. удаче, кто-л. вдруг проявляет неожиданную для него щедрость (букв. как сам бог велел)
[Боккуо:] Баҕар, өлөр күнүгэр киниэхэ таҥара санаа биэртэ буолуо, баайын-үбүн сиэтэр санаа кииртэ буолуо. А. Софронов
Ханныгы эмэни таҥара санаа биэрэн сиэртибэлээтэххинэ, күн судаар эйигин, үтүөнү оҥорбуккун умнуо суоҕа. Н. Неустроев. Уһун санаата татыарыйда фольк. — туохха эмэ кыаҕын ылларан, холкутун ыһыгынна, ыгылыйда, уһуну-киэҥи өйдөөбөт буолла. ☉ Оказавшись перед непреодолимой преградой, терять выдержку
[Бухатыыр] Киэҥ көхсө кыараан барда, Уһун санаата уонунан татыарыйда …… Хараҕын уута халыс гынна, Хабырынан хачыгыратта. П. Ойуунускай
◊ Ис санаа көр ис IV
Чэ, үчүгэй. Ити аата ис санаабытын билистибит. Н. Якутскай
Ордук санаа — ордугурҕаа диэн курдук. Наҕыллык табан испиттэри Дьиҥэр ордук санаабаппын, Алҕаска аат-суол сиппиттэри «Аата дьоллорун», — диэбэппин. И. Эртюков. Санаа баҕата көр баҕа II. Мин санаам баҕата — дойдубар сылдьан кэлии. Санаата бөҕөх — туохтан эмэ куттанан, ытырыктатан санаата аймаммат, быыһанарыгар эбэтэр туһанарыгар эрэнэ саныыр. ☉ Быть уверенным в чём-л., не знать сомнения в чём-л. (напр., в благополучном исходе чего-л.). Быйыл университекка ылыахтара диэн санаам бөҕөх
□ Бэйэтэ да атыттар курдук өрө тэбэ-тэбэ сүүрээччитэ суох, оҕобуттан санаам бөҕөх. А. Софронов. Санаа түһүүлээх — туохха эмэ инники кэскили булан көрбөт муҥутах санааҕа ылларбыт. ☉ Пессимистичный, мрачный, вселяющий чувство безнадёжности. Санаа түһүүлээх айымньы. Санаа түһүүтэ — санаа күүһүн ыһыктан санньыйыы, санааны санньытыы. ☉ Пессимизм, чувство безнадёжности
Көрбөккүөт чаҕылҕан үҥүүтэ Үөл маһы кумалаан түһүүтүн? Ол курдук дьон хобо-үҥүүтэ Үөскэтэр ээ санаа түһүүтүн. Р. Баҕатаайыскай
Санаа ымыыта — санаа баҕата диэн курдук. Үөрэхтээҕим буоллар, …… , син киһи тэҥинэн сылдьан, үтүө-мааны дьон кэккэтигэр киирсиэм этэ диэн санаа ымыыта оҥосторо. ФЕВ УТУ. Үрүҥ санаа — киһиэхэ, дьоҥҥо үчүгэйи эрэ санааһын, үчүгэйи баҕарыы; сырдык санаа. ☉ Доброжелательность. Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа күүстээх (өс хоһ.). Хара са- наа — киһиэхэ, дьоҥҥо куһаҕаны санааһын, куһаҕаҥҥа баҕарыы. ☉ Злой умысел, чёрные мысли
Кырыыс хаан кыттыста, Өс-санаа үксээтэ, Хара санаа хаҥаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Доҕотторуом, үлэлии, айа Сааһы моҥуу олоруоҕуҥ, Эйэлээх олоҕу тууйар Хара санааны бопсуоҕуҥ. Н. Босиков. Хом санаа кэпс. — киһи кимтэн эмэ эрэйэ санаабыта туолбатаҕыттан эбэтэр бэйэтин санаатын толорботоҕуттан хомойуута. ☉ Чувство неудовлетворённости кем-л. или самим собой по поводу неоправдавшихся ожиданий, неприятный осадок в душе
Ол эрээри туох эрэ хом санаа эрийэр. Амма Аччыгыйа. Эр санаа — киһи куттал, улахан кыһалҕа да кыһарыйдаҕына хорсун санаатын ыһыктыбат быһыыта. ☉ Мужество, храбрость
Чугаһаан үчүгэйдик көрүөххэ диэн иһигэр эр санааны ылынар. Н. Якутскай
[Филипп:] Хата эн, Мэхээлэ оҕонньор, кырыйдаргын даҕаны эр санааҕын кэм сүтэрбэт эбиккин. С. Ефремов
тюрк., монг. санаа, бур. һанаха

I
туохт.
1. Хайа эмэ диэки сүүрүгүр (ууну этэргэ). ☉ Течь, протекать (о водном потоке)
Сырдык ыраас уу түллэс гына түһээт, Эбэ алааска устан мөлбөйөр. Амма Аччыгыйа
Өлүөнэ уу сүһүөх долгуннарын намылытан, уу-чуумпу уста сытар. Т. Сметанин
Дьэрэлийэ устар таас үрэх, суугунуу тыаһыыр күөх тыа диэки хаамыах курдук гынна. Күрүлгэн
2. Туохха эмэ олорон уунан айаннаа, ууга уйдаран сыҕарый. ☉ Передвигаться по водной поверхности, плавать; плыть на чём-л.
Икки чыккымай кэккэлэһэ устан от саҕатыгар кэлбиттэрэ. Суорун Омоллоон
Арыы кытыы өттүнээҕи хомотугар тахсан кэлэллэрин кытта, долгуна суох чуумпу уу устун тыы устан барда. Эрилик Эристиин
Сүүрүккэ оҕустаран уһуннахтарын ахсын, болуот куоракка улам чугаһаан истэ. Ойуку
3. Оргууй сыҕарыйа, долгулдьуйа хамсаа. ☉ Медленно, плавно двигаться по чему-л.. Туман кыайан көппөккө, сир ньуурунан устар. П. Ойуунускай
Соҕуруу устар сэдэх былыттар Дьиэлэр чыпчаалларын аалаллар. С. Данилов. Халлааҥҥа саҥа манньыат курдук ыпыраас уонна олус чуолкай ый мөлбөйө устар. Н. Габышев
4. кэпс. Устан иһэр курдук, долгулдьуйа хамсанан хаамп (кими эмэ этэргэ). ☉ Двигаться, ходить плавно, грациозно (о ком-л.)
Оо, доҕорум, эчи, устан түһэн холкутун, аалга дылы буолаахтаан. Суорун Омоллоон. Аанчык сайбаарыччы дайбаан, балаҕан диэки наскылдьыйа устар. Амма Аччыгыйа
Үүт-үкчү үрүмэччи курдук кыргыттар, кырыс үрдүнэн күөх тумарыкка уйдаран, күөгэһэ устан кэлбиттэрэ. С. Федотов. Сотору соҕус Мила оргууй устан киирдэ. НТП ТББ
4. көсп. Тохтоло суох оргууй ааһан ис (күн-дьыл туһунан). ☉ Протекать, проходить (о времени)
Үлэ-хамнас бэйэтин киэбинэн, уруккутун курдук уста турбута. В. Яковлев. Күн-дьыл ити үрэх сүүрүгүнүү тохтоло суох устар. Софр. Данилов
Ити күнтэн ыла Никита баччааҥҥа диэри уу чуумпутук устан испит олоҕор саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов
Сайыҥҥы үтүө күннэр им-ньим устан истилэр. М. Доҕордуурап
♦ Сүүрүк хоту уһун көр сүүрүк
Олоххо сорох дьон сүүрүк хоту устан истэхтэрэ эбээт. Устар ууну сомоҕо- луур көр сомоҕолоо. [Маабыра:] Оттон тылынан устар ууну сомоҕолуура эрэ бэрт дии. А. Софронов
Кини олоҥхотун, ырыатын дьикти хоһоонун, устар ууну сомоҕолуур уус тылын, мэлииппэ курдук курдат билэн, өйбөр хатаан ыларым. Күннүк Уурастыырап
Тылынан-өһүнэн устар ууну сомоҕолуур, уус тыллаах киһи этэ дииллэрэ. С. Никифоров
Устар ууну сомоҕолуур уран тылынан уонна уруккуну-хойуккуну өйдүүрүнэн, Дьэбдьиэ саҥа дьукааҕар эмиэ сөбүлэппитэ. Е. Неймохов. Ууга уһун — кыаҕыран бүт, үбэ-харчыта суох хаал, үп-харчы өттүнэн эһин. ☉ Вконец разориться
Ол киһи үбүн-аһын матайдаан, ууга устубут сурахтааҕа. Күрүлгэн. Чычаастык устар калька. — уһунукиэҥи толкуйдаабат, кыараҕас ыырдаах (киһи). ☉ соотв. мелко плавать. Тоҕойуом, олоххо чычаастык устар киһи улаханы ситиспэт. Элбэх уу устан ааста калька. — элбэх күн-дьыл ааста, ол устатын тухары элбэх уларыйыы буолла. ☉ соотв. много воды утекло. Олорбутум тухары элбэх уу устан аастаҕа, ол устатыгар кинилиин доҕордуу этибит
◊ Муус устар көр муус. Оҕото муус устарга кэлбитэ
□ Муус устар түргэн үлүгэрдик ааһа охсубута. В. Протодьяконов. Устар күн (киэһэ) — күнү (киэһэни) быһа, күн (киэһэ) усталаах былаһыгар. ☉ В течение дня (вечера), весь день (вечер)
Халба [киһи аата] устар күҥҥэ отчут киһитигэр хаарты эрэ саҕа лэппиэскэни сиэтэр эбит. С. Никифоров
Костя устар күн кыыһыра сылдьан баран, киэһээҥҥи аһылыгын аһаат, балааккатыгар киирэн хаптайда. Э. Соколов. Балбаара бэҕэһээ устар киэһэҕэ арахпакка ыыстаатаҕа үһү. Н. Бочкарёв. Ууга уһун (устан хаал) — халаан уутугар эбэтэр күүстээх ардахха ылларан, уунан туол, уунан халый (хол., сири-дойдуну, тутууну этэргэ). ☉ Быть затопленным, подтопленным, оказаться под водой
Аллан үрдүгэр сытар Сэттэ Тэкэ диэн ааттаах лыыбабадараан дойду, ардахтаах дьыл буолан, букатын ууга устан хаалаахтаабыт эбит. Н. Заболоцкай
Кыстыкпытын төһө эмэ эрдэ булбуппут үрдүнэн, ардаҕа күүһэ, уһуна бэрт буолан, хотоннорбут тэстэн, ууга устубуттара. «Кыым»
ср. др.-тюрк. йүз ‘плавать, распространяться’
II
1. даҕ.
1. Устатынан кээмэйэ улахан, кылгаһа суох. ☉ Значительный в длину, длинный
Сорох мастар лабааларын уһуна уон түөрт миэтэрэ буолар. Суорун Омоллоон
Субуруйбут уһун да уһун хотонноох, кыракый муус түннүктэрдээх балаҕан таһыгар тохтоотулар. Болот Боотур
Маша синньигэс биилин ааһа түспүт уһун хара суһуоҕун икки салаа гына өрөр үгэстээҕэ. М. Доҕордуурап
2. Уҥуоҕунан атыттардааҕар улахан, бөдөҥ (кими эмэ этэргэ). ☉ Рослый, высокий (о ком-л.)
Дора көнө уһун уҥуохтаах, сэмэй, сайаҕас майгылаах кыыс, ону-маны дьаһайталаан сүүрдэкөттө. В. Яковлев
Үрдүк сүүстээх, сүһүөхтээх муруннаах, үрүҥүнэн диэличчи көрбүт уһун киһи саҥаран дабдыгыратта. М. Доҕордуурап
Көстөкүүнэп манна олорон чугастан болҕойон көрдөххө, энньэҕэр сэҥийэлээх, ис киирбэх маҥан сирэйдээх, бытыга суох, уһун уҥуохтаах, саас ортолоох үөрэхтээх көрүҥнээх киһи эбит. И. Никифоров
3. Кылгаһа суох, өр кэм устата буолар. ☉ Продолжительный, долгий, затяжной
Кэтэстэххэ биир сөкүүндэ уһунукатыан. Н. Лугинов
Саха сиригэр кыһына уһун, сайына кылгас буолан, саас сахаҕа бэрт күндү буолааччы. Эрилик Эристиин
«Онтон кэнники утум-ситим уһун курааннар буоланнар, бу күөл сыл аайы уолан испитэ», — диэн оҕонньор кэпсээнин түмүктээтэ. М. Доҕордуурап
Мин бастаан үөрэнэ киирэрбэр «биэс сыл диэн туох ааттаах уһунай, кырдьан баран бүтэрииһикпин» диирим. М. Попов
2. аат суолт. Туох эмэ кээмэйинэн улахана, кылгаһа суоҕа. ☉ Длина чего-л., рост кого-л.
Дьарапалаан уһуна бу дьиэ саҕа буолуо. Күндэ
Кини, уһунугар сөптөөх суон, аҕамсыйбыт киһи, убаҕас ньалака кугас баттаҕа маҥхайан эрэр, кип-киэҥинэн, күп-күөҕүнэн сымнаҕастык унаарыччы көрбүт. Амма Аччыгыйа
Дьиҥэр, айымньы уһуна, кылгаһа, а. э., кээмэйэ, дьыала биир эрэ өттүн көрдөрөр. Эрчимэн
♦ Илиитэ уһун көр илии
Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сокуон хараҕа сытыы диэн эн истибэккин дуо? Амма Аччыгыйа
Куотан да син биир ханна да ыраатыаҥ суоҕа, кинээс илиитэ уһун! Н. Заболоцкай
Судаарыстыба хараҕа кыраҕы, илиитэ уһун. И. Никифоров. Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна көр кылгас. Сайын оҕо сылдьан кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна сөтүөлүүр буоларбыт
□ Кини уруккута уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ эрэ саҥарар киһи этэ. И. Никифоров
Тиргэлэрин уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ кэрийэллэрэ. Н. Абыйчанин
Сүрэҕин быата уһун — көр сүрэх I. Бырайыагы киллэрбитим ыраатта, салайааччылар сүрэхтэрин быата уһун дьон. «Кыым». Уһун буруону унаарыт фольк., үрд. — баайдык-дуоллук, дьоллоохтук олор. ☉ Жить богато, счастливо
Торҕо түһүлгэни түстээҥ, Уһун буруону унаарытыҥ! Саха фольк. <Уһун> буруота быһынна — буруота сүттэ диэн курдук (көр буруо). Уһун буруобут быстаары гынна, алаһа дьиэбит кураанахтанаары гынна. П. Ойуунускай. Уһун илиигин уун кэпс. — кими эмэ күндүлээн туохта эмэ биэр, бэрис. ☉ Одаривать, потчевать, угощать кого-л. чем-л.. Биэрэ бу дойдуга кэлбитэ сыл буолан эрэр, ол тухары уһун илиитин ууна илик. Уһун илиилээх — кимиэхэ баҕарар дьайар кыахтаах, былаастаах. ☉ Влиятельный, имеющий власть (букв. с длинными руками)
Марго, бу эн биһиги курдук боростуой дьон өстөөхтөрө биир — уһун илиилээхтэр, хатаастыгас тарбахтаахтар. БТ
<Уһун> кутуругар сөрөөбүт көр кутурук. Хабычча урут сүүйтэрбитин иэстэһээри эргилиннэҕэ, кимнээҕи эрэ уһун кутуругар сөрөөн аҕалбыт буолуохтаах. Болот Боотур
Бу кыыс оҕону эмиэ уһун кутуругар сөрөөн эрэр. «Кыым». Уһун кутурукка оҕустар — ким эмэ угаайытыгар, куһаҕан содулугар киирэн биэр. ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние
Оо, абаккабын даа! Бу уһун кутурукка оҕустарбыт сорбун! Суорун Омоллоон. Уһун кутурук сөрөөһүнэ (оҥоһуута, охсуута) — ким эмэ угаайытыгар киирэн биэрии, ким эмэ куһаҕан содула. ☉ Последствие, результат чьего-л. дурного влияния
[Трофим:] Өссө туох эрэ атын суол баар быһыылаах, Кэтэх Кирилэ уһун кутуругун сөрөөһүнэ буолаарай? Р. Баҕатаайыскай
Ол барыта Дьэргэлээх Уолуктай уһун кутуруктарын оҥоһуута. Болот Боотур. Уһун кэпсээн (остуоруйа) калька. — биир-икки тылынан быһаарыллыбыт, иһэ истээх дьыала. ☉ соотв. долгая история
«Чэ, ол — уһун кэпсээн», — Сэтэлээх дьон истиэ диэн сэрэхэдийдэ. Е. Неймохов. Уһун отун оттотума кэпс. — кими эмэ сүгүн олордума, үлэлэтимэ. ☉ Не давать покоя, возможности спокойно жить, работать кому-л.
Ол дьон өссө үксээтэхтэринэ, уһун оппутун оттообот дьон буолаайабытый? Болот Боотур
Тыл аахсан, эппиппин мүччүрүппэккэ муустаас курдук туруорустахпына, уһун оппун оттотуохтара суоҕун сэрэйбитим. Р. Баҕатаайыскай
Бэрик бэрсэр салайааччылары арыйаары гыммыттары хам баттыыр буоллахтарына, хаһан уһун оту оттуур дьоннорбутуй, бу?! Е. Неймохов. Уһун санаалаах (са- наа) — уһуну-киэҥи санаан, олохтоохтук толкуйдуур. ☉ Дальновидный, широко мыслящий
Киһилии итэҕэстэрдээх өрүттэрин ордуктаах, үчүгэй өттүлэрэ ырааҕынан баһыйар үтүө майгылааҕасигилилээҕэ, киэҥ көҕүстээҕэ, уһун санаалааҕа. Күннүк Уурастыырап
Уһун санаабытынан олох бары эрэйин-кыһалҕатын куоһардахпыт. Н. Лугинов
Уһун санаа, кэтэх өй, оҕуруктаах толкуй мэлигир. «Чолбон»
Уһун санаата кылгаата (татыарыйда) көр санаа II. Киэҥ көхсө кыараата, уһун санаата кылгаата, халыҥ тириитэ хайынна. Ньургун Боотур. Онуоха айыы бухатыыра киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаата саптааҕар кылгаата. Саха фольк. Уһун солкуобайы сырыс (эккирэт) калька., кэпс. — улаханнык сыраласпакка эрэ элбэх харчылана сатаа. ☉ соотв. гоняться за длинным рублём
Алмааһы көрдөөччүлэр ортолоругар уһун солкуобайы сырсан кэлбит киһи баарын илэ харахпынан көрбүтүм. ДФС КК
Күн бүгүнүгэр диэри уһун солкуобайы эккирэтэн дьон кэлиитэ-барыыта хотугу регионнарга быдан үрдүк. «ХС»
Оттон манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, кинилэр бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. Я. Козак (тылб.)
Уһун соннон көр соннон. Судаарыстыба баайын хаҥатыһан бэйэтэ уһун сонноммута суохха дылы, бэл, киһилии бэргэһэтэ суох. И. Гоголев
Аҕам ол саҕана бириискэҕэ мас кэрдээччинэн сылдьыбыт этэ, ол эрээри көмүстээх Бодойботтон да уһун сонноммотоҕо. М. Доҕордуурап
Барыныбары сүрэххэ чугастык ылынан сүөм түһэр буоллаххына, уһун сонноммоккун. С. Маисов. Уһун сордоох (эрэй- дээх) — олоҕор элбэх эрэйи-кыһалҕаны көрсүбүт. ☉ Несчастный, горемычный
Суос-соҕотох буоларга ананан төрөөбүт уһун сордоох эбит. Болот Боотур
Уһун сордоох, күн тура-тура ыалы кэрийэн уһааҥныыргар бэркин. Суорун Омоллоон
Ааныска билигин уһун эрэйдээх олоххо олоробун дии саныыр. Н. Түгүнүүрэп. Уһун суолун оймоо — ким эмэ нус бааччы олоҕун уйгуурт, аймаа. ☉ Тревожить кого-л., нарушать чей-л. покой
Урукку күннэргэ уһун суолгун оймообут аньыым суоҕа, ааспыт дьылларга кэтит суолгун кэспит буруйум суоҕа — бырастыы гын! П. Ойуунускай. Уһун сурахтаах — дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллэр, аатырбыт-сураҕырбыт. ☉ Широко известный, популярный. Ол киһи киэҥ ыырдаах, уһун сурахтаах буоллаҕа эбээт. Уһун тускул тут алгыс. — уһун дьоллоох олоҕу, кэлэр кэскили түстээн алгыс тылларын эт, алҕаа. ☉ Благословлять кого-л. на долгую счастливую жизнь, светлое будущее, произносить слова благословения
Кэнчээри оҕолорбор Кэскилгитин тэрийдим, Уһун тускул туттум, Уруй-айхал эттим! Саха нар. той. IV
Дохсун-дорҕоон күннэргэ Долгуйан-оргуйан тураммыт Кыра норуот кыайыахпыт, Уһун тускул тутуохпут, Уруй-айхал этиэхпит. П. Ойуунускай. Уһун тыл (тыллаах) кэпс. — сытыыхотуу саҥалаах-иҥэлээх, тыллаах (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ соотв. длинный язык
Оччону истэн баран уһун тыллаахтар айахтарыгар түһэрдэхтэрэ дии. М. Доҕордуурап
Микиитэ Бөтүрүөбүс, ол киһиҥ бэлэһинэн бэрт, уһун тылынан ууну таһыйар уот араатар. С. Никифоров
Итинник уһун тылым суоҕа эбитэ буоллар, мин туохха да түбэһиэ суох этим. Агидель к. Уһун тыыннаах — сылайар диэни билбэт, тулуурдаах, сындааһыннаах (хол., сылгы). ☉ Не знающий усталости, выносливый, неутомимый (напр., о лошади)
Мин даҕаны Уҕарыйбат уохтаах, Уйадыйбат эттээх, Уһун тыыннаах Улуу киһи буолуом. П. Ойуунускай
Уһун тыыннаах оҕо диэн кини [биһиги аппыт] буолар. Л. Габышев
<Уһун> тыынын иһиллээ көр иһиллээ. Уһун тыыҥҥын иһиллии иликпинэ, Уллуҥах да устатын Уларыйыам суоҕа! П. Ойуунускай. Уһун уллуҥах — киһи аймах, киһи (дьон). ☉ Человек, человеческий род (люди). Арыгылааһын салҕанан бара туруо диэн этиллибэт, уһун уллуҥах санаатын уурбутун кыайбатаҕа диэн суох. ОДьКИи. Уһун уҥуоҕа урусхалламмыт фольк. — улахан ааттаах-суоллаах киһини суох оҥорбуттар (хол., кыргыһыыга). ☉ Быть убитым, сражённым, погубленным (напр., в битве)
Нөмүгү Хаҥалас тойон уһун уҥуоҕа урусхалламмыт. П. Ойуунускай. Уһун уоту отун — уһуннук олор, уһун үйэлэн. ☉ Жить долго
Бүгүн биир кыыл дьүһүнүн көрөөрү сиргэ охто сыстым уонна баран, ханна уһун уоппун оттуох баҕайыбыный бу? В. Яковлев
Син-биир бу киһини кытта уһун уоту оттон олоруоҥ суоҕа. В. Титов
«Хайа киһиэхэ кэлбэт, Хайаҕа киһи тиийэр», — Диэн уһун уоту оттубут Омуктар этэр эбиттэр. И. Баишев
Уһун уутугар (уутун) утуйда көр уу II. Бу дойду түбүгүттэн тэйэн, уһун уубун утуйарым буоллар, сынньанаахтыа этим. Н. Якутскай
Украина илгэлээх буоругар таптыыр доҕоро, кэргэнэ, Сүөдэрэ, уһуктубат уһун уутун утуйа сытар. П. Аввакумов
Бу сиргэ дьол көрдөһө кэлбит биһиги аҕаларбыт, эһэлэрбит итиннэ уһун ууларын утуйа сыталлар. Агидель к.
◊ Уһун (уһатыылаах) аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — кылгатыылаахха утары туруоруллар, уһуннук саҥарыллар аһаҕас дорҕоон. ☉ Долгий гласный звук, противопоставленный краткому гласному звуку
Уһун аһаҕас дорҕоону кылгас аһаҕас дорҕоон уһуурун курдук өйдүүр сыыһа, кинилэр тус-туһунаннар, ол иһин тыл суолтата атын-атын буолар. ПНЕ СТ
Бастакы кэккэҕэ уһун аһаҕас дорҕоон, иккискэ охсуу түһэр аһаҕас дорҕоон буукубаларын бэлиэтииллэр. КИИ МКТТҮө. Уһун баттахтаах (суһуох- таах, ырбаахылаах) — дьахтар, дьахтар аймах. ☉ Женщина, лицо женского пола
[Кирилэ:] Хата, мин эйиэхэ уһун баттахтааҕы булар дьыаланан дьарыгырыам. Р. Баҕатаайыскай
Убайа биир олус дьиибэ итэҕэстээх — уһун ырбаахылаахха олох чугаһаабат. Р. Кулаковскай
[Маарыйа — Ольгаҕа:] Айылҕа барахсан уһун суһуохтаах аймаҕын көҥүлгэ өр көччүппэт быһыылаах. И. Алексеев. Уһун биримиэнэ — оскуолаҕа иккис биитэр үһүс уруок кэнниттэн буолар, аҕыйах (хол., уон) мүнүүтэлээх тохтобул. ☉ Большая перемена
Маннык иһитиннэриилэр нэдиэлэҕэ иккитэ уһун биримиэнэ кэмигэр оҥоһуллаллар. Н. Босиков
Уһун биримиэнэҕэ уолаттар-кыргыттар бука бары линейкаҕа стройдаабыттара. БТТ. Уһун кутурук түөлбэ. — 1) бөрө. ☉ Волк
Хоту олохтоохтор бөрөнү уһун кутурук дииллэрин истэр этим. «ХС»; 2) кутуйах бииһэ-ууһа: сип-синньигэс уһун кутуруктаах, кытархайдыҥы дьүһүннээх хонуу кутуйаҕа. ☉ Полёвка красная. Хоту диэки хонууга уһун кутуругу элбэхтик көрөҕүн. Уһун омур- ҕан — сахаларга от үлэтигэр: сынньалаҥ икки ардыгар түөрт чаас кэриҥэ үлэлиир кэм. ☉ У якутов в период сенокосной страды: отрезок рабочего времени между двумя перерывами, равный приблизительно четырём часам
Биир күнү омурҕаҥҥа үллэрэллэрэ, «уһун омурҕан», «кылгас омурҕан» диэн икки суолга араараллара. АНВ СТУ
Кылгас омурҕан билиҥҥи чаһынан холоотоххо үс чаас кэриҥэ, оттон уһун омурҕан түөрт чаас кэриҥэ кэм буолуохтаах. «Чолбон»
Уһун өрөбүл көр өрөбүл. Ким оҕо сааһыгар сылдьан сааскы уһун өрөбүл көһүтүүлээх күннэрэ үүнэн, сүрэҕэ үөрүүлээхтик тэппэтэҕэ баарай?! «Кыым»
Саҥа дьыл үөрүүтүн-көтүүтүн кытары бииргэ түбэһэр, уопсай үөрэх оскуолаларын үөрэнээччилэрин кыһыҥҥы уһун өрөбүллэрэ саҕаланна. «ХС»
Салгыҥҥа дьаарбайыыны төрөппүттэр баскыһыанньаҕа уонна уһун өрөбүл кэмигэр тэрийэллэр. Дьиэ к. Уһун синньигэс — уһун уонна синньээн көстөр (хол., атах); уһун уонна кыараҕас (хол., көрүдүөр). ☉ Длинный и тонкий (напр., ноги), длинный и узкий (напр., коридор), продолговатый
Тайахтар уһун синньигэс атахтарын дыабаччы үктэнэн, томороон ньолбоҕор төбөлөрүн олоодуччу туттан, Тогойкины одуулаһан турдулар. Амма Аччыгыйа
Тордоохоп иһирдьэ киирэн уһун синньигэс көрүдүөр устун хааман тиийэн, уҥа диэки аһаҕас хоһу өҥөс гынна. С. Никифоров
Луҥхалыырап аармыйаттан маҥнай кэллэҕин утаата дьарамай, уһун синньигэс бэйэтэ билигин лаппа халыҥаан, санна дарайан, толору эттээхсииннээх тойон-хаан сэбэрэлээх этэ. «Чолбон». Уһун ураҕас уйбат булда — аһара элбэх булт-алт, өлгөмнүк бултуйуу. ☉ Большая добыча, удачная охота
Тииҥнэри сүлэн баран, балаакка сис маһын икки өттүнэн ыйаабыппыт үрдүнэн, онно да баппата, уһун ураҕас уйбат булда диэн, дьэ, ити эбит этэ. С. Федотов. Уһуну ыстан (ыстаныы) — турар сиргиттэн биитэр сүүрэн кэлэн, ыраахха ыстан (ыстаныыга күрэх). ☉ Прыгать (прыжок) в длину
Мөлтөх ньиэрбинэй систиэмэлээх оҕолор уһуну ыстаныыга түмүктэрэ мөлтөөбүтэ харахха быраҕыллар. ОАП ОТХ. Уһун үйэлэн — 1) уһун олохтоох буол, уһуннук олор. ☉ Жить долго, быть долгожителем
Син биир суорума соруктаныах эбитэ дуу, биитэр мүччү көтөн, уһун үйэлэнэн бүгүн миигин кытта бииргэ үөрэн мичилийиэх эбитэ дуу? Софр. Данилов
Уһун үйэлэнээри арыгытын-табаҕын быраҕан, дьиэтин иһин сынньанарга анаан, була-була оҥостон муҥнаммыта. Н. Лугинов; 2) кэпс. — уһуннук баар буол, олохсуй (тугу эмэ этэргэ). ☉ Долго служить людям, быть долговечным (о чём-л.)
Ханнык эмэ түбэлтэни ойуулаан кэпсиир унньулхай ааттар хаһан да уһун үйэлэммэттэр. Багдарыын Сүлбэ
«Хата, быһыт уһун үйэлэнэр сүбэтин булуохха», — диэт, оҕонньор олордо. «Чолбон»
ср. др.-тюрк., тюрк. узун ‘длинный, долгий’