I
аат. Кыллаах музыкальнай инструменнары (хол., кырыымпаны, мандолинаны) кылын охсон тыаһатарга туттуллар, кыра хаптаҕай муостан, пластмассаттан, ылтаһынтан оҥоһуллар быластыыҥка. ☉ Тонкая пластинка, посредством которой извлекаются звуки при игре на некоторых струнных щипковых инструментах (напр., мандолине, балалайке), медиатор
Таҥсыры тарбаҕынан уонна кылыбырынан оонньотор гына тупсарыахха наада. «ХС»
Көннөрү дүҥүртэн атына диэн иһинэн үстэн биэскэ тиийэ кыл тардыылаах буолар. Ону [Кыллаах дүҥүрү] ойуун олбоҕор олорон эрэ кутурарыгар кылыкына эбэтэр кылыбыр диэн чараас кыра ылтаһынынан кылыкынатан оонньуур эбит. «ХС»
II
даҕ.
1. Көнө, уһун, мутуга суох (мас, талах туһунан). ☉ Прямой, длинный, без сучков (о дереве, тальнике)
[Үөт:] Өрүскэ [сиэмэбин] көҥүл ыытыам. Өрүскэҥ сүүрүк сыбаан, Кытылга үүнэн тахсыа Кылыбыр үтүө ымаан [талах]. И. Чаҕылҕан
2. поэт. Сырдаан, чаҕылыйан көстөр (уу туһунан). ☉ Сверкающий, поблескивающий (о водной глади реки, озера)
[Куоҕас] Кылыбыр уу кырсын Кынатынан таһыйда, Хаар маҥан түөһүнэн Халтарыйан барда, Көмүс мөһүүрэ күөлтэн Көтөҕүллэн күөрэйдэ. Е. Васильев

I
аат., муус. Сахалыы норуот ырыаларын ыллыырга күөмэй кылын хос кыллырҕатан, эбии дорҕооннорунан ырыа мелодиятын киэргэтии, доҕуһуоллааһын (мелизм ураты көрүҥэ). ☉ Звук, производимый хорошо натренированными ложными голосовыми связками певца, являющийся украшением мелодии якутской народной песни, кылысах
Саха ырыата сааһыланан, дьапталлан, бэйэтиттэн бэйэтэ үөскээн, өрө тэптэн иһэр тыллыын-өстүүн, дьэргэҥнэс дьиэрэтиилиин, лыҥкынас кылыһахтыын уһун, унньуктаах да суолу аастаҕа! С. Тарасов
[Олоҥхоһут] мэйиитигэр куолаһын кылыһаҕа чыҥкынаатын диэн кулгааҕын сөмүйэтинэн саба баттаммыт уонна ырыатыгар бигэтэн иэҕэлдьийэ олорор. ЧМА ЭТНББ
Кылыһах — саха ырыатын биир уратыта, кэрэтэ-үчүгэйэ. «Кыым»
II
аат., муус. Саха дьиҥ былыргы чаачардаах музыкальнай тэрилэ (уһун моойдоох, үс кыллаах, кымыс баһар хамыйахтыҥы быһыылаах, тирии эбэтэр хабах сирэйдээх буолар). ☉ Старинный якутский музыкальный инструмент со смычком, похожим на тетиву лука (имеет длинную шейку, три струны, внешним видом напоминает кумысную бадью, обтянутую кожей или пузырем скота)
Кылыһаҕы ылыыга саамай кистэлэҥэ куорпуһугар баар. ЧАИ СБМИ
Бу сыахха билигин ансаамбылга аналлаах саха кырыымпалара (прима), таҥсырдара (альт), кылыһахтара (альт), дүҥүрдэрэ, күпсүүрдэрэ, дьаҕалара оҥоһуллаллар. «Кыым»

аат.
1. Мас сирэйдээх, кылгас моойдоох, үс-түөрт кыллаах, тобукка ууран олорон аалан оонньонор музыкальнай тэрил. ☉ Якутский национальный музыкальный инструмент: смычковый, по форме напоминает скрипку, при игре его держат на коленях вертикально
Ханна эрэ, чуп-чугас, эбэтэр санаабар эрэ эбитэ дуу, соҕотох кырыымпа аргыый аҕай дьүрүһүйэргэ дылы. «ХС»
Бу сыахха билигин ансаамбылга аналлаах саха кырыымпалара, таҥсырдара, кылыһахтара, дүҥүрдэрэ, күпсүүрдэрэ, дьаҕалара оҥоһуллаллар. «Кыым»
Аҕата Ыкынаачай кыыһа оскуолаттан кэлэригэр ардыгар кылтан оҥоһуллубут эргэ кырыымпатыгар дьоһумсуйан оонньуу олорор буолааччы. «ББ»
2. Собуокка оҥоһуллубут түөрт кыллаах, аалан оонньонор музыкальнай инструмент. ☉ Скрипка
Кырыымпа тыаһыырыгар, Кыдьараҥ дьоруонан кыттыһан, Саала диэки салалыннылар, Үҥкүү диэки үмүөрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьэ, иэһийэр имик хараҥа ортотуттан ат тахсан кэллэ, ол ат үрдүгэр биир киһи кырыымпаҕа оонньуу-оонньуу көстөн кэллэ. М. Горькай (тылб.)
♦ Эһэ кырыымпата от бот. — уһун көҥдөй умнастаах, зонтиктаахтарга киирэр сыыс от, абааһы тайаҕа. ☉ Дудник. Хонууга эһэ кырыымпата оттор үүнэн тураллар
русск. скрипка

I
аат. 1 м кэриҥэ үрдүктээх көҥдөй чуурка курдук саха музыкальнай инструмена. Түөрт-биэс сиринэн эргиччи мас илбиргэстэрдээх-салбырҕастардаах, олору эҥин араастык сахсаҥнатан тардырҕас муусука дорҕоонун таһаарыллар. ☉ Якутский национальный музыкальный инструмент: на полый деревянный цилиндр длиной около 1 м в 4-5 рядов привешиваются, как серьги, деревянные пластинки, которые, ударяясь о стенку цилиндра, издают дребезжащий музыкальный звук
[Өлүөнэ өрүс] Эн быыппастаат өрө түллэр Баалгар кыаһаан кыйыдыйар, Иирэр дьаҕа ньириһийэр, Табык тыаһа иһиллэр. П. Тобуруокап
Биир ансаамбыл комплегар биэс кырыымпа, сэттэ таҥсыр, сэттэ кылыһах, биир күпсүүр, биир дьаҕа, биир дүҥүр киирэллэр. «Кыым»
Бу сыахха билигин ансаамбылга аналлаах саха кырыымпалара, таҥсыырдара, дьаҕалара, күпсүүрдэрэ оҥоһуллаллар. «Кыым»
II
аат., эргэр. Туох эмэ саҕата, кытыыта. ☉ Край, окраина чего-л.
Халлаан бэтэрээ дьаҕатыгар. ПЭК СЯЯ
♦ Дьаҕа баһа - уһук түҥкэтэх сир, үрэх баһа. ☉ Далекая от центра местность, глубинка
Улахан Сэргэйдээх нэһилиэктэрэ, ааттыын Кытыы нэһилиэк, кырдьык, оройуон нэһилиэктэриттэн барыларыттан түгэххэ, дьаҕа баһыгар, үс үрэх төбөтүгэр олороро. Далан
Мин оройуон кииниттэн ыраах олоробун. Ол эрээри былыргы курдук түҥкэтэх дьаҕа баһа буолбатах. КЕГ ДьСТ
п.-монг. йаха

аат. Кымыс иһэргэ аналлаах саха иһитэ: үксүгэр мастан быһан оҥоһуллар, ортотунан култаҕар быһыылаах, араас кээмэйдээх, биир эбэтэр үс атахтаах, араас оһуордаах буолар. ☉ Якутская национальная посуда: украшенный резными узорами деревянный кубок на одной или трёх ножках для питья кумыса, который можеть иметь различные размеры, чорон
Улахан тойотторго анаан, үтэһэлэргэ эт үөлбүттэр, чорооннорго арыылаах кымыс тарпыттар. Күннүк Уурастыырап
Хотун дьахтар ытарҕата илибирии-илибирии дьоҕус чорооҥҥо кымыс аҕалан уунна. И. Гоголев. Учуонай А.П. Окладников суруйарынан, чороон аан дойду норуоттарыгар хайаларыгар да суох, сахаларга эрэ баар иһит. «Саха с.»
◊ Дьорохой чороон — синньигэс, кыра чороон. ☉ Небольшой, узкий чорон
Аттыгар — быдараак, бэлкэй, дьорохой чорооннору уураллар. К. Уткин. Сиэллээх чороон — сылгы сиэлинэн киэргэтиллибит чороон. ☉ Деревянный чорон, украшенный по кругу пучками конского волоса
Аллаах аппыт барахсан — Арыылардаах кымыһын Бастыҥ сиэллээх чорооҥҥо Адьырыччы кутаммыт Айах тутан тураммыт — Уруйайхал этиэҕиҥ! Күннүк Уурастыырап
[Кулун Куллустууру] Тоҕус бухатыыр көтөҕөр Томторҕолоох сиэллээх чороонунан Туспа айах туппуттар. ТТИГ КХКК. Тойон чороон — мааны, улахан чороон. ☉ Чорон большого размера, предназначенный для почётных гостей
Нүһэр Дархан уонна Сынаҕы Баай сэргэстэһэн олорон сиэллээх тойон чорооннортон кымыс иһэллэр. И. Гоголев
Чороон айах көр айах II. Чороон айах чуоҕуйда, Кэриэн айах кэккэлээтэ …… Эҕэрдэлээх ыһыах диэн буолла! Саха нар. ыр. II
Чороон айах, кэриэн ымыйа, таҥалайдаах ыаҕас …… олус мындыр, уустук оҥоһуулаах, үтүө иһиттэр баар этилэр. Күннүк Уурастыырап
[Маһарах] сиэнэ дьаарбайа кэлбитигэр үөрэн-көтөн, сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан, айах туппут. Эрилик Эристиин. Чороон кырыып- па — көҥдөйө бэс мастан оҥоһуллубут, тас быһыытынан чорооҥҥо майгынныыр кырыымпа. ☉ Якутский национальный смычковый инструмент, сделанный из сосны и по форме напоминающий чорон
Чороон кырыыппа тарбаҕынан баттанан оонньонор. ЧАИ СБМИ
Тарбаҕынан оонньонооччуларга чороон кырыыппа уонна таҥсыр киирэллэр. «ХС». Чороон от — хараҥа күөх сибэккилэрдээх, уһун синньигэс сэбирдэхтэрдээх үрдүк сирдэргэ, томторго үүнэр эмтээх от. ☉ Горечавка крупнолистная (название растения)
Күөх курустаал чааскыны Чороон оттор ууннулар. Баал Хабырыыс
Тиэргэммит иһэ, сайылыкпыт хонуута …… алтан отунан, күөх, кыһыл тимэх курдук сибэккилэринэн, чороон отторунан, таҥара кийииттэринэн симэммит ахан буолаллар. «ХС»
ср. алт., кирг. чара ‘большая чаша’