Якутские буквы:

Якутский → Якутский

дьаҕа

I
аат. 1 м кэриҥэ үрдүктээх көҥдөй чуурка курдук саха музыкальнай инструмена. Түөрт-биэс сиринэн эргиччи мас илбиргэстэрдээх-салбырҕастардаах, олору эҥин араастык сахсаҥнатан тардырҕас муусука дорҕоонун таһаарыллар. ☉ Якутский национальный музыкальный инструмент: на полый деревянный цилиндр длиной около 1 м в 4-5 рядов привешиваются, как серьги, деревянные пластинки, которые, ударяясь о стенку цилиндра, издают дребезжащий музыкальный звук
[Өлүөнэ өрүс] Эн быыппастаат өрө түллэр Баалгар кыаһаан кыйыдыйар, Иирэр дьаҕа ньириһийэр, Табык тыаһа иһиллэр. П. Тобуруокап
Биир ансаамбыл комплегар биэс кырыымпа, сэттэ таҥсыр, сэттэ кылыһах, биир күпсүүр, биир дьаҕа, биир дүҥүр киирэллэр. «Кыым»
Бу сыахха билигин ансаамбылга аналлаах саха кырыымпалара, таҥсыырдара, дьаҕалара, күпсүүрдэрэ оҥоһуллаллар. «Кыым»
II
аат., эргэр. Туох эмэ саҕата, кытыыта. ☉ Край, окраина чего-л.
Халлаан бэтэрээ дьаҕатыгар. ПЭК СЯЯ
♦ Дьаҕа баһа - уһук түҥкэтэх сир, үрэх баһа. ☉ Далекая от центра местность, глубинка
Улахан Сэргэйдээх нэһилиэктэрэ, ааттыын Кытыы нэһилиэк, кырдьык, оройуон нэһилиэктэриттэн барыларыттан түгэххэ, дьаҕа баһыгар, үс үрэх төбөтүгэр олороро. Далан
Мин оройуон кииниттэн ыраах олоробун. Ол эрээри былыргы курдук түҥкэтэх дьаҕа баһа буолбатах. КЕГ ДьСТ
п.-монг. йаха

аҕа-дьаҕа

көр эҕэ-дьэҕэ
Доҕоттор, аҕа-дьаҕа буолан, ыйыталаһан бардылар, кинилэр бука саас-үйэ да тухары этиллибэти тоҕо тэбиэхтэрэ. А. Сыромятникова
«Ас-үөл таһаардым!» — диэн адаҕыйан, аҕа-дьаҕа айгыстан Өһөхтөн топпут өрөһөтүн имэриннэ [бырдах]. П. Ламутскай (тылб.)
«Хата, ити киһи тыла!» — Василий аҕа-дьаҕа буолла. А. Сыромятникова

айа-дьаҕа

айа-дьаҕа санан (буол) — киһи тэҥэ суох санан; суоһурҕанан, күөнтээн, күннээн олор. ☉ Достигнув высокого жизненного благополучия, быть гордым, грозным, самонадеянным
Мин …… тарбахтаахха таптарбатах Наатык Бэргэн алааһым иһигэр айа-дьаҕа сананным да этэ, толоонум иһигэр тосту-туора тойомсуйдум да этэ. Эрилик Эристиин

эгэ-дьаҕа

эгэ-дьаҕа буолар көр эҕэ-дьэҕэ
Эдэр киһи быһыытынан, эйэргэһэр санаанан, эгэ-дьаҕа буолан, ону-маны кэпсэтэн, оонньоон-күлэн бараары гыммытыгар дьахтар муннунан да, айаҕынан да тыыммата. Болот Боотур
«Дьэ, билигин ытык кырдьаҕаспыт Андрей Иванович кэпсиир», — диэтэ Сэмэнньэ, онуохаҕа бары сэргэҥнэһэ, эгэ-дьаҕа буола түстүбүт. Р. Кулаковскай

эҕэ-дьаҕа

эҕэ-дьаҕа буолар көр эҕэ-дьэҕэ
Уйбааҥка хайҕаппыт киһи буолан, сүрдээхтик эҕэ-дьаҕа буола түспүтэ. СҮК
Кэпсээни истээри олорор дьон эҕэ-дьаҕа буолан, бары чуумпурдулар, сыҕарыҥнастылар. «ХС»

Еще переводы:

кулугурас

кулугурас (Якутский → Якутский)

кулугурай диэнтэн холб. туһ. Кууран эрэр Хордой үрдүгэр Кулан дьаҕаны тардан, Кулугураһа оонньоон Ходьоруһа сырсан Куугунаһан бардылар. Эрилик Эристиин

куудьуһаахтаа

куудьуһаахтаа (Якутский → Якутский)

куудьус диэнтэн атаах. Хоробуокка кэлэр Куртуйаҕым хотуттара Куудьуһаахтаан кэлэннэр, Кууран эрэр Хордой үрдүгэр Кулан дьаҕаны тардан, Кулугураһа оонньоотулар. Эрилик Эристиин

эрбэнилин

эрбэнилин (Якутский → Якутский)

эрбээ диэнтэн атын
туһ. Быһа эрбэнилин. ПЭК СЯЯ
Төбөлөрө эрбэниллибит ырба курдук муостарын утары тоһуйбутунан — оргууй хааман иһэрэ. Далан
Дьаҕа төбөтүн кыратык хайа эрбэниллэр. ЧАИ СБМИ

дьуоҕур

дьуоҕур (Якутский → Якутский)

көр дьуоҕар
Сөдүөркэлээх тахсыбыттарын кэннэ дьон балай эмэ өр хамсаабакка саҥата суох дьуоҕуран олордулар. Болот Боотур
Өскөтүн Уулаах Уйбаан Дьаҕатын баһыгар сааһын-үйэтин тухары дьуоҕуран олордоҕуна да олоруох бүтэҥи, муҥутах санаалаах киһи эбит буоллаҕына, Кууһума оннуга суох. Эрчимэн
Мин элбэх кинигэм Темлюк холбуйатын туолбат түгэҕэр дьуоҕурбута. Н. Габышев

мичиҥнээ

мичиҥнээ (Якутский → Якутский)

туохт. Туох эмэ үчүгэйи, үөрүүлээҕи санаан, саҥа таһаарбакка кыратык күл. ☉ Кротко улыбаться (приятно, радостно)
[Уйбаан] Дьаҕа тойон хайҕаабытын санаатаҕын аайы, мичиҥнии истэ. Эрилик Эристиин
Дуня мичиҥнээбитинэн к ө р с ү ө б а ҕа йыты к к өрөн кэбистэ. А. Фёдоров

таҥсыр

таҥсыр (Якутский → Якутский)

аат. Мандолинаҕа маарынныыр буолан баран тирии сирэйдээх, медиаторынан охсон оонньонуллар иҥииртэн хатыллыбыт икки эбэтэр үс кыллаах былыргы үһүйээннэргэ олоҕуран саҥа оҥоһуллубут саха муусукалыыр инструмена. ☉ Восстановленный по описаниям из преданий якутский щипковый музыкальный инструмент, внешне похожий на мандолину и имеющий две или три струны из сухожилий
Бу сыахха билигин ансаамбылга аналлаах саха кырыымпалара, таҥсырдара, кылыһахтара, дүҥүрдэрэ, күпсүүрдэрэ, дьаҕалара оҥоһуллаллар. «Кыым»
Бу үтүөкэн, өбүгэ саҕана үөскээн сылдьыбыт кырыымпаны, таҥсыры, күпсүрү, кылыһаҕы элбэхтик оҥорторон тарҕатар олус наадалааҕын этэллэрэ. «Кыым»
Урут сахаларга чаачарынан уонна тарбаҕынан оонньонор таҥсыр диэн инструмент …… баар буола сылдьыбыта биллэр. ЧАИ СБМИ

уксаан

уксаан (Якутский → Якутский)

I
аат., эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ сири бас билээччилэргэ өлбүгэ сири тэҥнээн үллэрии, анааһын. ☉ Уравнивание земельных наделов (у землевладельцев до Октябрьской революции 1917 года)
Чэ-чэ, ол «байбыт», «топпут» Дьаҕаҥ баһыгар хаалыаххын саныыр буоллаххына, уксаан хамыыһыйатыгар этэн көннөттөрүөм. Эрилик Эристиин
Сир уксаанын бүтэрбиттэрин иллэрээ күн нэһилиэк мунньаҕа бигэргэттэ. М. Доҕордуурап
II
аат. Ньыкааны соруйан уган биэрэр остуол оонньуута (ньыкаата суох хаалбыт оонньооччу кыайыылаах тахсар). ☉ Игра в шашки, в которой выигрывает тот, кому раньше удалось отдать противнику все свои шашки, поддавки
Кинилэр сынньалаҥҥа диэн иккитэ уксааны оонньообуттара. Ю. Рытхэу (тылб.)

көҥөс

көҥөс (Якутский → Якутский)

I
көҥөө диэнтэн холб. туһ. Тоҕус дуолан атыыр сылгылара, Үөрдэриттэн көҥөһөннөр …… Дьохсооттоһон туралларын курдук, Тоҕус хоҥорой улуу дуопсун Тумуллардаах эбит. П. Ойуунускай
Уолаттар үөрдэриттэн көҥөспүт сайылык оҕустарыныы кынчыатаһан бэйэ-бэйэлэригэр өстөспүт тэҥэ буугунаһан сылдьаллара. П. Аввакумов
II
даҕ. Тугун эмэ атын киһи туһанарын абааһы көрөр, сөбүлээбэт идэлээх. ☉ Чуждающийся других из боязни потерять свое, ревниво оберегающий свое имущество
Көс ыта көҥөс (өс ном.). Көҥөс дьахтар күөһэ буспат (өс ном.). Дьаакып саламаат сиэтэ. Ол эрэйдээх көҥөһө диэн дэлэтэ дуо, көхсүнэн күлүктүү олорбут. П. Ойуунускай
Бэл көҥөс ынах диэн баар. Кини кистээн, саһан эрэ төрүүр. С. Федотов
♦ Көҥөс байанайдаах (бултаах) — соҕотоҕун сылдьан өлгөмнүк бултуур, дьону кытта сырыттаҕына бултуйбат идэлээх. ☉ Человек, Баянай (дух тайги, покровительствующий охотнику) которого не желает делиться добычей с другими
Удачливый на щедрую добычу в одиночестве, невезучий с другими, в компании. — Хата, манна хол-буут арааран айахпытынан үллэстибиппит ыраах ордук, — диэн көҥөс бултааҕынан аатырбыт Кутуков эгэ-дьаҕа буола түстэ. «ХС»

кылыһах

кылыһах (Якутский → Якутский)

I
аат., муус. Сахалыы норуот ырыаларын ыллыырга күөмэй кылын хос кыллырҕатан, эбии дорҕооннорунан ырыа мелодиятын киэргэтии, доҕуһуоллааһын (мелизм ураты көрүҥэ). ☉ Звук, производимый хорошо натренированными ложными голосовыми связками певца, являющийся украшением мелодии якутской народной песни, кылысах
Саха ырыата сааһыланан, дьапталлан, бэйэтиттэн бэйэтэ үөскээн, өрө тэптэн иһэр тыллыын-өстүүн, дьэргэҥнэс дьиэрэтиилиин, лыҥкынас кылыһахтыын уһун, унньуктаах да суолу аастаҕа! С. Тарасов
[Олоҥхоһут] мэйиитигэр куолаһын кылыһаҕа чыҥкынаатын диэн кулгааҕын сөмүйэтинэн саба баттаммыт уонна ырыатыгар бигэтэн иэҕэлдьийэ олорор. ЧМА ЭТНББ
Кылыһах — саха ырыатын биир уратыта, кэрэтэ-үчүгэйэ. «Кыым»
II
аат., муус. Саха дьиҥ былыргы чаачардаах музыкальнай тэрилэ (уһун моойдоох, үс кыллаах, кымыс баһар хамыйахтыҥы быһыылаах, тирии эбэтэр хабах сирэйдээх буолар). ☉ Старинный якутский музыкальный инструмент со смычком, похожим на тетиву лука (имеет длинную шейку, три струны, внешним видом напоминает кумысную бадью, обтянутую кожей или пузырем скота)
Кылыһаҕы ылыыга саамай кистэлэҥэ куорпуһугар баар. ЧАИ СБМИ
Бу сыахха билигин ансаамбылга аналлаах саха кырыымпалара (прима), таҥсырдара (альт), кылыһахтара (альт), дүҥүрдэрэ, күпсүүрдэрэ, дьаҕалара оҥоһуллаллар. «Кыым»

кырыымпа

кырыымпа (Якутский → Якутский)

аат.
1. Мас сирэйдээх, кылгас моойдоох, үс-түөрт кыллаах, тобукка ууран олорон аалан оонньонор музыкальнай тэрил. ☉ Якутский национальный музыкальный инструмент: смычковый, по форме напоминает скрипку, при игре его держат на коленях вертикально
Ханна эрэ, чуп-чугас, эбэтэр санаабар эрэ эбитэ дуу, соҕотох кырыымпа аргыый аҕай дьүрүһүйэргэ дылы. «ХС»
Бу сыахха билигин ансаамбылга аналлаах саха кырыымпалара, таҥсырдара, кылыһахтара, дүҥүрдэрэ, күпсүүрдэрэ, дьаҕалара оҥоһуллаллар. «Кыым»
Аҕата Ыкынаачай кыыһа оскуолаттан кэлэригэр ардыгар кылтан оҥоһуллубут эргэ кырыымпатыгар дьоһумсуйан оонньуу олорор буолааччы. «ББ»
2. Собуокка оҥоһуллубут түөрт кыллаах, аалан оонньонор музыкальнай инструмент. ☉ Скрипка
Кырыымпа тыаһыырыгар, Кыдьараҥ дьоруонан кыттыһан, Саала диэки салалыннылар, Үҥкүү диэки үмүөрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьэ, иэһийэр имик хараҥа ортотуттан ат тахсан кэллэ, ол ат үрдүгэр биир киһи кырыымпаҕа оонньуу-оонньуу көстөн кэллэ. М. Горькай (тылб.)
♦ Эһэ кырыымпата от бот. — уһун көҥдөй умнастаах, зонтиктаахтарга киирэр сыыс от, абааһы тайаҕа. ☉ Дудник. Хонууга эһэ кырыымпата оттор үүнэн тураллар
русск. скрипка