сыһ. Үрдүк таһымнаахтык, таһаарыылаахтык. ☉ Продуктивно, качественно
«Хаачыстыбалаахтык үлэлииргэ санаммыт быһыылаах», — дии санаата Ананий. М. Доҕордуурап
Тыраахтардары кэмигэр уонна хаачыстыбалаахтык өрөмүөннээһин, таҥастанар сир ньуурун таба талыы улаханнык туһалыыр. ЭБТ

сыһ. Ортоттон үрдүк таһымнаахтык, ортоттон ордуктук, бэркэ. ☉ Выше среднего, хорошо, лучше
Норуот олоҕун үчүгэйдик билии …… суруйааччы үлэтэ ситиһиилэнэрин төрүтэ. Софр. Данилов
Уҥуох тостубутун кини курдук үчүгэйдик ыпсары тутар отоһут атын да улуустарга суоҕа чахчы. И. Гоголев
Өртөн ыла үчүгэйдик билсэр дьон киэптээхтэрэ тастарыгар билиннэ. П. Филиппов

аат.
1. Туспа предмет быһыытынан ыытыллар үөрэх чааһа. ☉ Учебный час, посвящённый отдельному предмету, урок
Кулаковскай уруоктарыгар биһиги оччо мэнигилээбэт, киниттэн толлор буолан бараммыт, маҥнай утаа урукку учууталбытын суохтуур этибит. Амма Аччыгыйа
Мин билигин уруогум аайы баар-суох билиибин, кыахпын олоччу биэрэ сатыырга, сырыы аайы бэйэбэр уонна оҕолорбор туох эмит саҥаны арыйарга кыһаллабын. Н. Лугинов
Кэргэним биһикки күннээҕи үлэттэн сылайан кэлэрбит, мин өссө үлэбиттэн кэлэн баран уруокпар бэлэмнэнэрим. Далан
2. Үөрэнээччигэ бэриллэр дьиэтээҕи сорудах. ☉ Домашнее задание (в учебном процессе)
Эдэр ыччат кинигэ ааҕар, оҕолор уруоктарын бэлэмнииллэр. Н. Якутскай
Уол сааһыгар биирдэ таһылла илик, үлэтин, уруогун саҥата суох сылдьан толорор. М. Доҕордуурап
Оҕом урут баччаҕа уруогун кэлэн үөрэтэ олорор буолара. Н. Заболоцкай
3. көсп., калька. Киһини толкуйдатар, үөрэтэр быһыы-майгы, туох эмэ түмүгэ. ☉ Нечто поучительное, какое-л. обстоятельство, из чего можно сделать вывод для будущего, урок
Кинилэр тустуу албастарыгар эрэ буолбатах, олох мындыр уруоктарыгар эмиэ үөрэппиттэрэ. ВВ ТТ
Өлүөнэ өрүс холбоһуктаах пароходствота ааспыт сыллар хомолтолоох уруоктарыттан сөптөөх түмүктэри оҥостуохтаах. «Кыым»
Урукку уопуттан туһалаах уруоктары ылар туһугар, ону кистээбэккэ этэри сатыыр буолуохтаахпыт. СГС СЛКСБ
◊ Аһаҕас уруок — учуутал үөрэтэр таһымын көрдөрөн, атын учууталлары кытта уопут атастаһан, саҥаны, сонуну тарҕатан ыытар уруога. ☉ Открытый урок
Суотту орто оскуолатын учууталлара нуучча тылыгар уонна литературатыгар аһаҕас уруоктары үрдүк таһымнаахтык ыыппыттара эмиэ биир туспа кэрэхсэбили ылла. «Кыым». Уруок аах (оҥор) — уруокка бэриллибит дьиэтээҕи сорудаҕы толор, оҥор. ☉ Делать уроки, выполнять домашнее задание
Уруок ааҕарым быыһыгар аралдьыйдарбын эрэ, кини хайыы-үйэҕэ кинигэбин ыла охсон, аахпыта буолан ботугуруу-ботугуруу көрө олорор буолар. Амма Аччыгыйа
Кини биһикки ибирисибири иһирик ойуур ырааһыйатын иһигэр уруокпутун ааҕабыт. С. Федотов

сифон туруубка (үрдүк таһымнаах (үөһэ турар) иһиттэн намыһах - таһымнаах (аллара турар) иһиккэ убаҕаһы кутарга аналлаах уһун уонна кылгас сүһүөхтэрдээх токур туруупка.)

аат.
1. Хараҕы ким, туох эмэ диэки туһаайыы, хараххынан кими, тугу эмэ одуулааһын. ☉ Взгляд
Кини кими барытын биир көрсүө көрүүтүнэн кутун-сүрүн тутара. Суорун Омоллоон
Килбиктик көрбүтэ Эдэр кыыс көрүүтэ. Эллэй
Миигин көрө түспүтүҥ Абылыыр көрүүгүнэн. И. Эртюков
2. Тугу эмэ кытта көрөн билсиһии. ☉ Просмотр, обозрение, зрительное восприятие
Кинигэ ааҕыы, тыйаатырга сылдьыы, киинэ көрүү билиҥҥи киһи олоҕун сүнньэ буоллулар. Н. Лугинов
Көрүүгэ турбут иһит этэ. А. Сыромятникова
Күн аайы сонун сири-уоту көрүү, куруук айылҕа ортотугар сылдьыы …… киһини угуйар, умсугутар күүстээх. Тумарча
3. Кыайыылааҕы быһаарарга аналлаах күрэхтэһии. ☉ Смотр, смотр-конкурс (напр., коллективов художественной самодеятельности)
Бүтүн Арассыыйатааҕы көрүү түмүктүүр кэнсиэрин бырагыраамата лауреаттар уонна дипломаннар нүөмэрдэриттэн сүүмэрдэммитэ. АҮ
Көрүү усулуобуйата толоруллубатаҕын быһыытынан бастакы уонна иккис миэстэлэр кимиэхэ да анамматылар. «Кыым»
4. Ким, туох эмэ туругун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Осмотр, проверка (напр., состояния здоровья)
Уолаттар медицинскэй көрүүнү бараллар. СГПТ
Бары тэрилтэлэргэ баар транспортнай сириэстибэлэри уочараттаах техническэй көрүү ыытыллар. «Кыым»
5. Дьүүлүнэн быһаарыы. ☉ Разбирательство, рассмотрение, обсуждение
Мунньахха боппуруоһу көрүү. — Баһылай Киппээнэби сэбиэт көрүүтүгэр биэрдилэр. П. Ойуунускай
Түргэнник суут көрүүтүгэр биэриэххэ. М. Попов
6. Киһи туох эмэ туһунан өйдөбүлэ, санаата. ☉ Взгляд, мнение, точка зрения, позиция. Остуоруйаларынан норуот бэйэтин дириҥ философиятын, эстетическэй көрүүтүн этэр. Саха фольк. Туруук таас хайа иччитин уобараһыгар эбээннэр былыргы көрүүлэрэ тыктарыллан көрдөрүллэр. Эвен фольк.
7. Аһатан-сиэтэн харайыы; дьаһайыы, бэрийии. ☉ Попечение, забота; присмотр, уход
Оҕону көрүү. — Ынах көрүүтүн биригээдэтэ диэн тэрилиннэ. Күндэ
Кыра оҕолоругар патронажнай көрүү олохтонор. АНТ ДьҮС
△ Дьиэ түбүгүн толоруу, дьиэҕэ бэрээдэги тутуу. ☉ Выполнение домашних дел, работ, поддержание порядка в доме
Дьиэ ис көрүүтүттэн, ас астаныытыттан быыһаныа этилэр. Күндэ
Дьиэ көрүүтэ диэн туох кэлиэй? Аны барыта — элэктэриичэстибэ, бэлэм ититии. И. Федосеев
8. эргэр., итэҕ. Ойуун туох буолуохтааҕын эбэтэр ким туохтан ыалдьыбытын, өлбүтүн билиитэ. ☉ Видение, провидение, ясновидение в состоянии транса (о шаманах)
«Сүгүн олорумаары гыннахпыт буолуо», — диэн кутура былаан көрүүтүн кэпсээтэ. Эрилик Эристиин. Ойуун бэйэтин көрүүтүн чиҥэтэн мөккүөр туруорда. «Чолбон». Ойуун ынырык көрүүтүнэн холбоһорго анаммыт Халерхаа кыысчаан уонна Ханидуо уолчаан дьылҕалара олус уустук, эриирдээх-мускуурдаах буолан тахсыбыта. «Кыым»
♦ Көрүүгэ киирбит кэпс. — улаханнык ыалдьан, кыаммат буолан, атын киһи көрөр-харайар буолбут. ☉ Быть, находиться на руках у кого-л. (о тяжелобольном)
Ньукулай оҕонньор көрүүгэ киирбитэ нэдиэлэ буолбут. Көрүү көрөр көр көр I. Эмээхсинэ итэҕэйбэккэ, икки ойууну хардарыта кыырдаран, көрүү көрдөрбүтэ. Болот Боотур. Хайа хоту тэллэҕэр түһэн баран, дьиэ туттан хас да хоноллор. Элчээни удаҕан дьахтара инники төлкөтүн туһунан көрүү көрөр. Саха сэһ
1977
Көрүүтүн көр көр көр I. Бэйикэй! Көрүүлэрин көрөрүм буолуо. Түөкүттэри ситистэрбин үчүгэй этэ. А. Софронов
Харах көрүүтүгэр көр харах. Аарыма хочуол харах көрүүтүгэр да быдан эрэбил, халыҥ-киппэ көрүҥнэнэн истэ. У. Нуолур
Үөһээҥҥи этээс көрүдүөрүн уһуга холлорооннонон бара турар. Ити, харах көрүүтүгэр чугас эрээри, Сиэҥкэҕэ ыраах сир. Кустук
◊ Кэрийэн көрүү эмп. — быраас балыыһаҕа балааталарынан сылдьан ыарыһахтар туруктарын бэрэбиэркэлээһинэ. ☉ Врачебный обход
Сарсыардааҥҥы кэрийэн көрүүгэ быраастар кини балаататыгар киирбэтилэр. Н. Якутскай. Кэтээн көрүү — туох эмэ хайдах буоларын, уһун кэм устата, кэтэбил оҥорон, анаан үөрэтии, чинчийии. ☉ Внимательное, долгое изучение, исследование чего-л., наблюдение за чем-л.
Оччотооҕу киһи айылҕаны кэтээн көрүүлэрэ кыраҕытын, мындырын сөҕөн кэбиһэҕин. Эрчимэн
Араас установкаларынан ыытыллар кэтээн көрүүлэр. В. Яковлев. Намтата көрүү — тугу эмэ дьиҥнээҕинээҕэр соруйан тиийбэт гына сыаналааһын. ☉ Принизить, сознательно умалить значение кого-чего-л.
Ааспыттар, быһыыта, ол күннэр: Аһара кыраттан үөрүүлэр, Аһара түһүүлээх үөҕүүлэр, Аһара омуннаах сөҕүүлэр, Аһара намтата көрүүлэр... С. Тарасов. Оҕо көрүүтэ — дьиэҕэ-уокка оҕону харайыы, иитии. ☉ Уход за ребенком, воспитание ребенка (дома)
Ити оҕо көрүүтэ икки, дьиэ ис тэрээһинэ, ас астаныыта икки баар. Сити иккиттэн босхолоноро буоллар, дьахтар көстө-биллэ көҥүллэниэ этэ. Күндэ. Оҥорон көрүү — өйгө ыралааһын, санааҕа бу баар курдук ойуулааһын. ☉ Мысленное представление, созданное воображением, фантазия (творческая)
Сэргэлээхтэн эйиэхэ наар ыра, оҥорон көрүү көмөтүнэн олох дьиҥ баарыттан адьас атыннык киэркэйэн көстөрө. Н. Лугинов
Экэниэмикэ ханнык эрэ «кириисиһин» туһунан холуннарыылаах өйтөн оҥорон көрүүлэрин ылар буоллахха, олору олох бэйэтэ киэр илгэр. «Кыым». Өтө көрүү — инники буолуохтааҕы билии; чуолкайдык өйдөөһүн. ☉ Предвидение; прозорливость, проницательность
Бу улууканнаах өтө көрүү …… ордук чуолаан биһиги дойдубутугар олоххо киирбитэ. «Кыым»
Баартыйа ситиитэ-хотуута, ырааҕы өтө көрүүтэ …… кинини тула норуот маассатын өссө ордук ыга түмнүлэр. Л. Брежнев (тылб.)
Санаан көрүү — оҥорон көрүү диэн курдук. Фиолетовай эпэлсиини, кутуругун төбөтүгэр турар куосканы …… биһиги өйбүтүгэр көрөрбүтүн ким да мэһэйдээбэт. [Бу барыта] санаан көрүү буолан тахсар. ДИМ
Поэт субу баар курдук санаан көрүүтэ, ол кини дьоҕура буолар. «ХС». Сүөһү көрүүтэ — сүөһүнү аһатыы, харайыы. ☉ Уход за скотом
Сүөһү көрүүтүгэр, түптэҕэ, окко даҕаны эмээхсиниҥ Марыына, оҕолоруҥ көмөлөһүөхтэрэ. Н. Заболоцкай
Олохтоох эмчиттэр бобусталлар да, саҥа тэриллибит сопхуоска үлэлээн, сүөһү көрүүтүгэр кыһанан, дьону көтөҕөн, көҕүлээн испитэ баара. Н. Габышев. Сэрэйэн көрүү — туох буоларын барыллаан сабаҕалааһын, тойоннооһун. ☉ Предположение. Сэрэйэн көрүүгэ олоҕуран үлэлиир сатаммат. Тургутан көрүү — кими эмэ тугу эмэ гынарга төһө кыахтааҕын, кыаҕа суоҕун, сөптөөҕүн, сөбө суоҕун бэрэбиэркэлээһин. ☉ Испытание, проверка кого-л. на что-л. (напр., на компетентность)
Сэбиэскэй норуот кэлэр да өттүгэр хаттаан тургутан көрүүгэ түбэһиэн сөптөөҕүн биһиги хаһан да умнуо суохтаахпыт. Л. Брежнев (тылб.). Тэҥнээн көрүү — туохтары эмэ холуу тутан атылыыларын, уратыларын быһаарыы. ☉ Сопоставление кого-чего-л. для установления сходства или различия
Теоретическай чааһа, ордук үөрэтии икки систиэмэтин тэҥнээн көрүү, үрдүк таһымнаахтык суруллубутун бэлиэтээбитэ. Н. Лугинов
Сороҕор билигин баар араас харамайдар оҥоһууларын тэҥнээн көрүү көмөлөһөр. ББЕ З. Үрдүттэн көрүү — тугу эмэ ис дьиҥэр иҥэн-тоҥон киирбэккэ, тус уратытын араарбакка, көтүмэхтик сыаналааһын. ☉ Поверхностная оценка кого-чего-л.
Ити алҕас устудьуоннары биирдиилээн билбэт буолууттан, барыларын биир хааһахха хаалаан, биир арсыынынан мээрэйдээн, үрдүттэн көрүү түмүгэр тахсар. Н. Лугинов. Холонон көрүү — тугу эмэ оҥорорго, ситиһэргэ, олоххо киллэрэргэ сорунуу. ☉ Попытка осуществить что-л., добиться чего-л. на практике
Эдэр ыччаты ускуустуба кыһатыгар иитэн-үөрэтэн таһаарыыга холонон көрүү — бу улахан кэрэхсэбиллээх уонна кэскиллээх саҕалааһын. АҮ. Ыараҥнатан көрүү — тугу эмэ үчүгэйин-куһаҕанын бары өттүнэн ырытан сыаналааһын. ☉ Всестороннее обдумывание, взвешивание, оценка чего-л.
Кэлбитэ икки ыйа туолуута үгүстүк толкуйдааһын, бары өттүнэн ыараҥнатан көрүү кэнниттэн, кини чахчы кытаанах быһаарыыны ылынан, дириэктэр хоһугар көтөн түспүтэ. Н. Лугинов

даҕ. Көдьүүстээх, таһаарыылаах, үрдүк таһымнаах. ☉ Качественный, продуктивный. Хаачыстыбалаах үлэ
□ Үлэ хайдах эрэ чэпчииргэ дылы буолар — илииҥ барарынан үллэстэҕин, онтуҥ ордук хаачыстыбалаах курдук. У. Нуолур

уйадытыы (хатарыллыбыт ыстаалы ньыҕаллымтыатын улаатыннарар, хатанын сымнатар, тобох күүрүүтүн (напряжение остаточное) намыратар сыалтан металл туруга уларыйар а. э. ууллар температуратынааҕар кыра температураga ититэр, хаачыстыбатын уларытар ньыма. У. үс таһымнаах: улахан, орто, кыра. Балар туһааннааҕынан 550-680, 300-500, 250 кыраадыска диэри кытардыллаллар.)

туохт. Төһө эрэ таһымнаах, көрдөрүүлээх буол. ☉ Достигать какого-л. уровня
Арассыыйа төһө да аграрнай дойду буоллар, капитализм түргэнник сайдан испитэ, промышленнай производство бөдөҥсүйүүтэ үрдүк таһымнаммыта. УОСРБ
Төһө да таһымнаммыттарын иһин, кинигэ иллюстрацияларын суолталара дьиҥнээх ускуустуба болотуналарыттан туспалаах. «Кыым»

сыһ. Онон-манан, сэдэхтик (көстөр). ☉ Редко, нечасто, изредка (встречающийся)
Саха киһитэ Чульмаҥҥа ылыкы-чылыкы көстөн ааһара. Н. Босиков
Бэл, Сойуус таһымнаах күрэхтэһиигэ саалаҕа дьон ылыкычылыкы олороллоро олус хобдох. ПП ОА
Көрдөххө киһи ылыкы-чылыкы, түөрт трибунаттан иккитигэр эрэ онон-манан олороллор. «ХС»

1. аат. Биир ийэттэн тэҥҥэ төрөөбүт оҕолор. ☉ Близнецы
   Игирэ аҥаара. Алта игирэ төрөөһүнэ сэдэх көстүү. ДьДьДь
   Тус туһунан улаатар игирэлэр атын-атын культуралаах уонна материальнай өттүнэн атын-атын таһымнаах кэргэттэргэ иитиллэллэр. ОАП ОТХ
   Саҥаһыҥ Дуня игирэ оҕоломмута. «ХС»
2. даҕ. суолт. Үүт-үкчү маарынныыр. ☉ Похожий как две капли воды, точьв-точь такой же
   Үрүҥ түүммүт арахсар Икки игирэ сарыалга. С. Данилов
   Икки игирэ сэргэлэр үрдүккэ, күн диэки харбаспыттар. БИ СТ
   п.-монг. икире