I
аат.
1. Уор-кылын, ис-иһиттэн уохтаах кыыһырыы; ис-иһиттэн кыыһырымтаҕай, куһаҕан, өһүргэс майгы. ☉ Ярость, злость, гнев
Ээ, дьэ киҥ да баар кырдьаҕаһа! Амма Аччыгыйа
Киҥэ тугунан диэлийэр. Р. Баҕатаайыскай
2. эргэр. Быһыы-майгы, майгы-сигили; бэрээдэк. ☉ Характер, нрав; поведение
Үтүө киҥ. ПЭК СЯЯ
Куһаҕан киҥнээх аҕабыыт дөйүҥү Сыҕаайап кинээс аньыытын этитэр. Амма Аччыгыйа
Баай Капитонов наһаа бардам, куһаҕан киҥнээх, таһыырдаах киһи этэ. М. Доҕордуурап
♦ Киҥин сиэппит — олус кыраттан да кыыһырар-тымтар. ☉ Чрезмерно раздражительный
Кэргэн дьахтар …… киҥин сиэппит баҕайы. М. Горькай (тылб.). Киҥҥин ыкка сиэт — сиэри таһынан кыыһырымтаҕай буол. ☉ Быть чрезмерно раздражительным, гневливым
[Эмээхсин] киҥин ыкка сиэппит. БТТ. Киҥ хаата — наһаа киҥнээх киһи. ☉ Чрезмерно вспыльчивый, гневливый человек
Киҥ хаатыттан аанньа киһи тахсыа суохтаах. Ф. Постников. Киҥэ алдьанар — улаханнык кыыһырар, куһаҕан майгыланар. ☉ Гневаться, раздражаться
Туоскун киҥэ биллэ алдьанан барда. Софр. Данилов
Эриҥ кымньыытын суохтааҥҥын, киҥиҥ алдьанар буоллаҕа дии. Ч. Айтматов (тылб.). Киҥэ киирдэ — кыыһырантымтан турда. ☉ Разгневаться, разозлиться
Тойоммут эмиэ киҥэ киирбит, сэрэниҥ. М. Доҕордуурап
Хобороос, киҥэ киирэн, …… кыыһы баттахтаабыта. А. Сыромятникова. Киҥэ холлор — бүтэйдии кыыһырар-тымтар; кыыһыран оргуйар. ☉ Быть охваченным глухой яростью; кипеть гневом, злостью
Эһэ киҥэ холунна. Суорун Омоллоон
Марба киҥэ холлон олорор. Күндэ. Ыт киҥэ киҥнээх — сиэрэ суох кыыһырымтаҕай. ☉ Чрезмерно раздражительный; яростный
Баай аймах бүтүннүүлэрэ ыт киҥэ киҥнээх буолаллар. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хыҥ ‘враждебный, злобный, злой (о взгляде)’, тур. кин ‘ненависть, вражда, месть’
II
тыаһы үт. т. Чуолкайа суохтук, бүтэҥитик диэрийэн иһиллэр тыас. ☉ Звякающий с низким глухим раскатом звук
[Куба] Хоҥ-куҥ, киҥ-клии, Доҕоруом, кэлиий нии. Суорун Омоллоон
[Чуораанчык тыаһа] «киҥ-киҥкиҥ». Н. Тарабукин (тылб.)

I
дьүһ. туохт. Этэ-сиинэ суох, олус ырыган, дьүдьэх буол. ☉ Быть чрезмерно худым, тощим, костлявым
Ырайа дьүдьэйбит Ырыган ыт оҕото Уулуссаҕа муммутун Уйадыйа көрбүт Эһэ оҕото эрэйдээх …… Дьоҕус уйатыгар Дьукаах ылбыт. «ХС»
♦ Ырайар ыт сөбүлээб. — харса-хабыра суох, сиэр-майгы диэни билиммэт, аһынары-харыһыйары билбэт, кэрээниттэн тахсыбыт киһи. ☉ Очень жестокий, безжалостный человек, сущий пёс (букв. тощая собака)
«Ырайар ыт ити буоллаҕа буолуо», — дии санаата кини [Левинсон — кырасыабай эписиэри]. А. Фадеев (тылб.)
Ардыгар кулут дьон дьиҥигэр — Адьас ырайар ыттар: Таһыырдаах тойону кинилэр Эбии күүскэ таптыыллар. Н. Некрасов (тылб.)
ср. др.-тюрк. ар, алт. ары ‘уставать, утомляться; тощать, худеть’
II
аат.
1. Христианскай итэҕэл үөрэҕинэн айыыта-харата суох киһи өллөҕүнэ, дууһата үйэ-саас тухары дьоллоох олоҕу олорор Үөһээ дойдута. ☉ Место, где, по христианским религиозным представлениям, души умерших праведников пребывают в вечном блаженстве, рай. Ойуун ойоҕо ырайга тахсар, аҕабыыт ойоҕо аакка түһэр (өс хоһ.)
Адам эрэйдээх Еваны эккирэтэн ырайтан маппыта, бүтүн айбыт таҥара сокуонун умнубута. П. Ойуунускай
Хартыына ортотугар Христос дьону айыыларынан-хараларынан көрөн ырайга уонна аакка атаартыыр. Далан
2. кэпс. Кыһалҕата суох, нус-хас, дьоллоох олох. ☉ Прекрасные условия, обстановка для спокойной, счастливой жизни, рай
Сахам сирэ — миэхэ ырай. В. Гольдеров
Онно оҕо олоҕор Дьиҥнээх ырай көрсүбүтэ, Ардыгар «мэник-чолоҕор» Аатырара сүппүтэ. «ХС»
◊ Сирдээҕи ырай калька. — ырайга тэҥнээх олус кэрэ сир-дойду. ☉ Необыкновенно красивое место, где можно счастливо и безмятежно жить, земной рай
Мин бу сирдээҕи ырайга туран аан дойдуга саамай кытаанах килиимэттээх Сахам сирин ахтабын. Далан
[Шевченко] «Түүл» диэн …… поэматыгар, буржуазнай суруйааччылар сирдээҕи ырайынан ааттаабыт Украиналарыгар утары туруоран, дьиҥнээх Украина киһи сүрэҕин-быарын уйадытар ынырык хартыынатын ойуулаабыта. Софр. Данилов. Ырай дойдута калька. — дьол-соргу тосхойор сирэ-уота. ☉ Рай земной, обетованная земля
Улам-улам дууһабар, сүрэхпэр чэпчэки-чэпчэки буолла — туох да омуна суох ырай дойдутугар үктэнэн эрэрдии сананным. «ХС». Ырай олоҕо калька. — кыһалҕата суох, дьоллоох олох. ☉ Счастливая, безмятежная, райская жизнь
Уруккуга холуйдахха, ырай олоҕо саҕаланна. Н. Босиков
Оччолорго дьадаҥы киһиэхэ ырай олоҕо тиксибэтэҕэ. «ХС»
Кэргэнин, оҕотун, дьонун ортотугар ахтылҕанын таһааран, уоппускалара диэн ырай олоҕо буоларын этинэн-хаанынан саҥардыы билэн эрэр. «Чолбон»