1. 1) гадкий, мерзкий; сидьиҥ үөн мерзкая тварь; 2) дошедший до крайней степени падения (очень грязный, неряшливый и т. п.); 2. мерзость, скверна.

I восемь; аҕыһа ему восемь лет; аҕыс уон восемьдесят; аҕыс сүүс восемьсот; аҕыс кырыылаах восьмигранный # аҕыс атахтаах бран. тварь, гад (букв. восьминогий); аҕыс харах карт. восьмёрка.
II исчезнувшая основа имени со знач. "число", "количество", выступает в нек-рых изолированных ф. притяж. скл.: ахса число, количество чего-л.; ахса биллибэт киһи несчётное количество людей; несметные людские толпы; ахса суох элбэх бесчисленное множество, несчётное количество кого-чего-л.; ахсын билбэтим я не знаю, сколько; я не считал.

1. аат.
2. итэҕ. Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн куһаҕан тыыннар дойдулара, ойуун өллөҕүнэ кута онно тиийэр. ☉ По представлениям древних якутов: место пребывания злых духов, загробный мир, куда отправляются души умерших шаманов
   Онон, дьэ киһи эрэ буоллар, дьабыныгар көппүт курдук этэллэр. Күннүк Уурастыырап. Ойуун, эппитин курдук, сарсыарда күн кытара тахсыыта дьабыныгар көппүтэ. И. Гоголев
   Аныаха дылы кини [былыргы үйэтинээҕи удаҕан] кэлэн баар буолуо дуо? Дьабыныгар да көттө ини. М. Доҕордуурап
3. үөхс. Киһини сэнээн, үөҕэн этэр тыл, баҕайы. ☉ Ничтожная тварь, дрянь, негодяй
   Дьабын, аны үөҕэн эрэҕин дуу? Болот Боотур
   «Сонуоккун биэрбэккин! Ходуһаҕыҥ биэрбэккин! Эн бу туоххун саныы-саныы киэбирэр дьабыҥҥыный?» - Сэмэн өрө көбүөлүү түстэ. Амма Аччыгыйа
   Дьабын, дьиккэр, күн ыраахтааҕыга өстөммүккүн, үҥэр таҥараны умнубуккун эккиттэн-хааҥҥыттан иэстээн биллэриэхтэрэ! М. Доҕордуурап
4. даҕ. суолт. Дьабыҥҥа сыһыаннаах, дьабын киэнэ буолар. ☉ Относящийся к месту пребывания злых духов, загробному миру
   Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев
   [Аал уотум] Аллараа аат дьабын аймаҕыттан Аргыар буолан аргыйдахтарына, Хаҥырҕастаах үөттүрэххинэн Дьалбарыта далбаатыы тураар. П. Ядрихинскай

1. аат.
2. Ийэ иһигэр сылдьан сатаан үөскээбэккэ, киһилии көрүҥнэммэтэх оҕо, оннук улааппыт киһи. ☉ Младенец, родившийся с физическим уродством, урод
   Дьэ, көр бу, адьарай аҕыс ыйдаах архаҕа, илиэһэй сэттэ ыйдаах чиччигэ! ПЭК ОНЛЯ II
   Арыгыһыттартан (хас сүүс киһи баһыттан) уон чиччик, аҕыс далай акаары, уон биэс уҥан ыалдьааччы, биэс алкоголик төрүүр. УФТ ӨТАҮТ. [Сыырка үлэһиттэрэ] карликка, бөкчөгөргө эбэтэр ханнык эмэ чиччиккэ …… наадыйаллар эбит. Э. Войнич (тылб.)
3. үөхс. Сидьиҥ, дьиккэр, абааһы. ☉ Урод, тварь, выродок
   «Кинээс кэнниттэн иккис чааскыны миэхэ кутар буол диэбитим эбээт! Туох акаары чиччигэй, доҕор!» — диэн эмээхсин чоргуйа түстэ, чэй кутааччы кыыһы кырыктаахтык кынчарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Чиччик, саҥардыы утуйан истэхпинэ сарылаатаҕа үһү. Болот Боотур
   Чиччик, саатар сирэйэ да суох буолбуккун. У. Ойуур
4. даҕ. суолт.
5. Искэ сылдьан, сөпкө үөскээбэккэ тас көрүҥэр улахан бодоҥноох төрөөбүт (ким, туох эмэ төрүөҕэ). ☉ Родившийся с физическим уродством, уродливый (чей-л. детёныш)
   Ардыгар манна араас бодоҥноох, чиччик оҕолор төрүүллэр. В. Титов
   [Япония Кюсю арыытыгар] төбөлөрүн мэйиитэ букатын сайдыбатах, лабаалара куҥ буолбут чиччик оҕолор төрөөбүттэр. ППА ТЭД
   Ардыгар өлбүт эбэтэр чиччик тугут төрүүр. ПСБ ТИиПҮ
   Уруулуу куруолуктары саптардахха, мөлтөх, чиччик төрүөхтэри ылыллар. ДьСИи
6. көсп. Дьиикэй, ньүдьү-балай, сидьиҥ. ☉ Отвратительный, скверный, гадкий
   Ийэни хоргутуннарар диэн чиччик быһыы. П. Аввакумов
   Миитэрэй, эн бачча сааскар диэри итинник чиччик идэҕин тутуһа сылдьаргыттан сирэйиҥ саатыа да эбит. С. Ефремов
   Биир чиччик киһиттэн куттаныаҥ — Үрдүгэр үөр тураах сатыылыа. Айталын
   ср. п.-монг. чирчиг ‘маленький, бесполезный, ненужный, незначительный, ничтожный’

аат.
1. Кынаттаах да, кыната да суох бытархай харамайдар (хол., түүлээх үөн, чиэрбэ, оҥоойу). ☉ Насекомое (всякого рода)
[Дьөгүөссэ:] Ийээ, ити арааһынай от-мас үөнэ, арааһынай уу үөнэ, ити хомурдуос, бырдах, сахсырҕа эҥин ыама буолан иһэр ээ. Күндэ
«Өйдөөх сылгы барахсан үөнтэн күрэнэн, ууга киирэн сытар буоллаҕа», — диэн хайгыы саныыра. И. Федосеев
Нөҥүө сарсыардатыгар Яков оҕонньор кэлэн, кириэстэнэн баран, хатырыктарын арыйталаан көрбүтэ, сир араас үөннэрэ: хомурдуостар уонна ооҕуйдар хас хатырыгын аннын аайы туолбут этилэр. М. Доҕордуурап
2. Киһи тириитигэр тахсар төгүрүк бөлтөҕөр. ☉ Бородавка
Кырдьык-хордьук аҕыйах күнүнэн илии үөнэ суох буолан хаалар. Хомус Уйбаан
Биир уол тарбаҕын үөнүн ыйга көөчүктээн эмтээбитин туһунан Спиридон учууталга кэпсээбитигэр күлсүү бөҕө буолбута. «Чолбон». Чистотел үүнээйи араҕас сүмэһинэ тириигэ тахсыбыт үөнү суох гынар дьоҕурдаах. МАА ССКОЭ
3. көсп. Дьээбэлэнии, дьээбэ майгы, куһаҕаны, дьээбэни оҥорор майгы. ☉ Проделка, проказа, склонность к шалости
[Уолака:] Күтүр кэм үөнэ суох сылдьыбат ээ. Суорун Омоллоон
Үөнүм эмиэ тулуппата, хайаан да дьиибэрдэхпинэ сатаныыһы. И. Гоголев
«Ити тоҕо иккиһин дорооболоһоҕун?» — диэн, биллэрбин даҕаны, үөммэр ыйытабын. С. Руфов
4. көсп., үөхс. Куһаҕан, сидьиҥ киһи. ☉ Гадина, выродок, тварь
«Уу, үөн!» — Микиитэ кытаанах тарбахтарынан Байбал уолугуттан түүрэ харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Өстөөх үөннэри өлөрүҥ! Эллэй
[Маайа:] Ийээ, мин абарабын, аҕабын сиэбит үөннэргэ хаһан да умнуллубат өс санааны саныыбын. С. Ефремов
5. көсп., күл.-ооннь., сэнээн. Ким-туох эмэ оҕото, ыамата. ☉ Чей-л. детёныш, отпрыск, отродье
Ар-дьаалы, ити үөннэри [кус оҕолорун] харыһыйбыта буолан, сирэйгитин сөрүөһүннэри туттугут дуо? Р. Кулаковскай
Баҕар, мин оҕолорбун Мултас Ньыыкан үөннэрэ диирэ буолуо. Э. Соколов
♦ Үөн хаата — дьиибэлээх, куһаҕаны оҥорорун бэркэ сатыыр киһи. ☉ Каверзник, вредина, пакостник
«Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ: «Аргыый, доҕоор!» — диэтэ. П. Ойуунускай
Уваровскай ити ньылбырыйан сылдьарын көрүмэ — үөн хаата. Далан
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит. У. Ойуур. Үөнэ хамсыыр кэпс. — кимиэхэ-туохха эмэ туох эмэ куһаҕаны оҥоруон баҕарар, оннук санааланар. ☉ Не терпится напакостить, сделать гадость кому-л. (букв. насекомое его шевелится)
[Балбаара:] Ити сааспытыгар муҥнанан-муҥнанан булбут биир кунаммытын улаатыннардым, ол ымсыытыгар иҥсэрэн [Быыпсай Сүөдэр] үөнэ хамсаан эрэр. Эрилик Эристиин
Эмиэ үөнэ хамсаабыт быһыылаах, арыгылаары муҥнанан эрэр. ТХХ АС. Үөҥҥэ тиллэр кэпс. — дьээбэлэниэх санаата кэлэр, дьээбэлэнэр. ☉ Строить проказы, делать пакости
«Сырбатар [киһи аата] иһиттэҕинэ, кырдьаҕас эҥин диэн, бука, хараххар үүт ыкпат дьээдьэ буолуохтаах», — Бобо Тутар үөҥҥэ тиллэр. «Чолбон»
Бу дэриэт уола эмиэ үөҥҥэ тиллэн, ырбыыта ыпсыбакка барда! Күрүлгэн
◊ Түүлээх үөн көр түүлээх
Кырбый араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥкаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
Чэ, эһиги бүгүн түүлээх үөннэ, аһыҥата, хомурдуоста, үөннэ-көйүүрдэ элбэхтик хомуйуҥ. И. Федосеев. Эриэн үөн — уһун синньигэс эттээх, атаҕа суох, имигэстик түллэҥнээн сыҕарыйар харамай. ☉ Змея
Сэмэнчик, эриэн үөнү туппут курдук, сиргэнэн, тутан турар кумааҕытын ыһыктан кэбиһэр уонна атаҕынан тэпсэр. Н. Якутскай
Өлүөхүмэҕэ элбэх эриэн үөн баар. В. Миронов
Кобра — биир саамай күүстээх уонна кутталлаах эриэн үөн. БК БК
ср. калм. үүн ‘бородавка’

1. аат.
2. Айылҕаҕа көҥүлүнэн үөскүүр, үксүгэр сиэмэх, түөрт атахтаах дьиикэй харамай. ☉ Дикое животное, зверь
   [Сэрииттэн] Көтөр кынаттаах күрэннэ, Тыа кыыла тыаһырҕаата, Далай балыга хадьырыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Булчут кыыл өлөрдөҕүнэ, манан баҕар атын кыылдьыт байанайын сарбыйдаҕым буолуо дии санаабат. Күннүк Уурастыырап
   Кыылы бултуурга мэҥиэ быраҕар куолу. Т. Сметанин
3. Айылҕаҕа көҥүлүнэн үөскүүр сорох көтөр кынаттаахтар (сахалар ытыгылыыр эбэтэр дьулайар көтөрдөрүн ааттыыллар). ☉ Некоторые дикие птицы, дичь (обычно так называют птиц, которые вызывают у якутов чувства уважения или боязни, опасения — напр., стерха)
   Итини кэпсээт, Ырыа кыыһа, Кыталык кыыл буолан, Кый үөһэ көппүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Өбүгэ саҕаттан биһиэхэ «Хотой кыыл дьоло» диэн сэһэн баар. Ол сэһэн эр бэрдэ киһиэхэ Олох уон аартыгын сырдатар. С. Данилов
   Хопто кыыл тумаҥҥа мунара, Кэҕэ кыыл кэрии кэтэҕэр этэр. С. Зверев
4. түөлбэ. Ким-туох эмэ (киһи, малсал, туох барыта). ☉ Кто-что-л., некто, нечто (человек, какая-л. вещь, какой-л. предмет)
   Харчы диэн — улахан күүстээх кыыл. Н. Неустроев
   Аны бу кыылларбыт [бытыылкалаах арыгыларбыт] үлтүрүйэн хаалыахтара. Болот Боотур
   Туох барыта манна кыыл дэнэр: харчы, киһи, ас, таҥас. Н. Габышев
5. түөлбэ. Кыыл таба. ☉ Дикий северный олень
   Кыыл кыһынын маска тахсар, сайынын муора арыытыгар киирэр. Далан
   Биһиги биир кыылы сиэбиппит. Н. Тарабукин (тылб.)
6. үөхс. Дьиикэй, сидьиҥ, ыт (киһилии сигилитин сүтэрбит, бас-баттахтык, дьиикэйдик быһыыланар киһини үөхсүү). ☉ Тварь, собака (о ком-л., утратившем человеческий облик)
   Бу саатар сирэйэ суохтар, кыыллар тылларын абатын! Суорун Омоллоон
   Туох иһин кинини, кэдэрги баайаннар, Кыыллар кыыл курдук муҥнууллар, кырбыыллар? Эллэй
   «Дьиккэр, киһи буолбатах эбиккин, кыылгын…» — диэтэ тиһэх эрэлэ сүтэн эрэр Багда Байбал. «Чолбон»
7. даҕ. суолт. Үргүүк, сиргэмтэх (сүөһү туһунан). ☉ Пугливый, дикий (о домашней скотине)
   Кыыл ат дииллэр, дьэ аны туттарбата, ыҥыырбын ыһара буолуо диэн, дьиксиммитэ. С. Дадаскинов
   Холкуостаахтар омурҕаннарыгар тахсан аһыы олорон, курдам хаҥыллар, кыыл сылгылар тустарынан ыаһахтастылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   ♦ Кыыла киирбит — дьиикэй быһыыта киирбит, киҥэ-наара алдьаммыт. ☉ Быть не в духе, проявлять свой злой нрав, бес вселился в кого-л.
   Аҕам кыыһырда да, ийэм: «Эмиэ былас муостаах кыыла киирбит», — диэччи уонна аҕабыттан куттанааччы. «ХС»
   [Урядник] кыыла киирбитэ сүрэ бэрдэ …… үрүтүн үөһэ биири кэбэр: «Киэр бара тардыҥ!». А. Куприн (тылб.). Кыыла турбут — 1) киҥэ-наара олус холлубут; уора киирбит, ииригирбит. ☉ Быть в ярости, быть в бешенстве
   Сиидэркэ тииһин хабырынаат остуолу оҕуста. Бу Сиидэркэни урут киһи билэр киһитэ этэ. Билигин наһаа да кыыла турбут. И. Гоголев
   Сытыары сымнаҕас уолга дылы этэ, эчи кыыла турбута, быччайбыта сүрдээх. Болот Боотур
   Кыыллара турбут, сирэйдэрэ уокка баттаабыттыы кытарбыт дьон …… үксүлэрэ итириктэр эбит. «Кыым»; 2) тугу эмэ гынарга туруммут, өрүкүйбүт, сүргэтэ көтөҕүллүбүт. ☉ Быть полным отчаянной решимости (выполнить что-л., добиться чего-л.)
   «Пуд Ильич, эрдэһит да баҕайы эбиккин, — күлбүтэ кини. — Бултаары дьэ кыылыҥ турбут». Далан
   Эдэр булчуттар …… санаалара көтөҕүллэн, үөрэнкөтөн мичилийэн, барар күннэрин кэтэһэн, кыыллара турбута сүрдээх. В. Протодьяконов
   Көрсө түстүм кыттыгаспын, Кыттыгаһым саатын сүкпүт, Кыыла турбут, өрө көрбүт. М. Хара; 3) үргэн, куттанан, сиргэнэн киһини чугаһаппат буолбут; кыыллыйбыт (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Становиться диким, неуправляемым (о животном)
   Кыыллара турбут уохтаах буурдар тыылла-тыылла түстүлэр. Болот Боотур
   Ат буоллаҕына, кыыла туран, иирбиттии дьиэгэнийтэлээн, хаһыҥырыыхаһыҥырыы тыбыырталаан, түөрт атаҕын үрдүгэр үҥкүүлүү сырытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Кыыла турбут сылгы, сүүрэн түүҥҥү хатаҥаҕа туйаҕын тыаһа уоттуу өрө хабылла турда. Р. Кулаковскай. Кыыл бар (сырыт) — бэйдиэ, кый бырах бар. ☉ Бродяжничать, скитаться
   Мэхээлэ баайын матайдаан, харса-хабыра суох ыһан-тоҕон испитэ. Онтон аҕатын, Ойоҕун кытта бурайсан — кыыл барбыта. Күннүк Уурастыырап
   Мин баай батталын тулуйбакка кыыл баран, Бодойбоҕо сырыттым ээ. Эрилик Эристиин
   Сотору кыһын кэлиэҕин, маннык кыыл сылдьан киһи буолбатын соччо-бачча эргитэ санаабат. «ХС». Кыыл ыыт — 1) кими эмэ атах-балай ыыт, ускул-тэскил сырытыннар; кими эмэ куттаан, үүрэн ыыт. ☉ Вынудить кого-л. бежать, обречь на скитания (букв. пустить (как) зверя)
   Уолу атаҕастааннар, биэ өлбүтүнэн дэлби куттааннар, кыыл ыыттахтара. «ХС»; 2) көрүүтэ-истиитэ суох хааллар, бэйдиэ сырытыннар. ☉ Предоставлять самим себе, оставлять без присмотра (о детях)
   Оччоҕо оҕолору кыыл ыыталаан кэбиһэбит дуо? Кэбис, кинилэри дьарыйар хайаан да наада! «Чолбон»
   ◊ Кыыл кута зоол. — маһы кэрбиир хомурдуос. ☉ Жук-дровосек. Кыыл таба — хоту үөскүүр, саас байҕал арыыларыгар киирэн төрүүр-ууһуур сир табата. ☉ Дикий северный олень
   Кыыл табаны буоллаҕына дьахталлар мас сүгэр быаларынан туһахтаан өлөртүүллэрэ дииллэр. Далан
   Кыыл таба, хараҕын быччаччы көрөн баран, бу турар эбит. Н. Павлов
   Хайаттан түһэн, кыыл табалар күөл килэккэй мууһугар киирдилэр. ПН ТОК. Кыылы иитии т.-х. — күндү түүлээҕи (саһылы, кырсаны, нуорканы о. д. а.) тириитин туһанар сыалтан үөскэтэн көрүү-харайыы. ☉ Звероводство
   Кыылы иитиигэ ордук улахан болҕомто хотугу оройуоннарга ууруллар. КИиКСА
   Кыылы иитии күүскэ сайдар биир суолталаах усулуобуйатынан кыылы ыарыыттан …… сэрэтии дьаһаллара буолаллар. БПМ КИиКСЫа. Кыылы иитээччи т.-х. — кыыл иитиитинэн дьарыктанар, ол салааҕа үлэлиир киһи. ☉ Зверовод
   Сопхуос булчуттара уонна кыылы иитээччилэрэ судаарыстыбаҕа сыл аайы мөлүйүөнтэн тахса солкуобайдаах кылааннаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
   Саха сирин кыылы иитээччилэрин дьаныардаах үлэлэрин үрдүктүк сыаналыыллар. КИиКСА. Тойон кыыл — хотой (ытыктаан, сүгүрүйэн ааттааһын). ☉ Орел (почтительное обращение, выражающее особое отношение якутов к этой птице)
   Ханнык даҕаны хотой, тойон кыыл даҕаны аны киһи сырыытын ситэллэрэ суох! Н. Габышев
   Тойон кыыл биһиэхэ хайдах курдук ытыктанарын туһунан бэрт элбэхтик суруллан турар. Багдарыын Сүлбэ
   Табаҕа бөрөттөн ураты биир хоромньулаах кыылынан хотой, манна ааттыылларынан тойон кыыл буолар эбит. «ХС»
   Эриэн кыыл — моҕой диэн курдук. [Гитлер сэриитэ] Эриэн кыыл курдук Эриллэн сытар, Моҕой кыыл курдук Буулаан сытар. Саха нар. ыр. II
   Эриэн кыылым уһуктаах тылынан Эмиийим кэрэтиттэн сыҥаахпар дылы Уот курдук дьукку салаабыта. П. Ойуунускай
   ср. др.-тюрк. хыл ‘название птицы (шилохвост, рябок)’