сущ
(мн. ч. нет)
атах, туйах тибигирэс тыаһа

сыһ. Быстах-быстахтык, бүтэҥитик, ыараханнык (хол., тыын). ☉ Отрывисто, глухо, тяжко (напр., дышать)
Уум быыһынан иһиттэхпинэ, хотонтон абааһы тахсан иһэр. Бурдурҕаччы тыынар, атаҕын тыаһа тибигирэс! …… «Абааһым!» • үтүөкэн куобах. Амма Аччыгыйа

тэҥнээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Сүрэх тыаһа тип-тибигирэс, аҕыйах да мүнүүтэ ый хонугар тэҥнэннэ. Н. Заболоцкай
Сибэккигэ эдэр саас холонор, Сибэккигэ кэрэ кыыс тэҥнэнэр. С. Васильев
Хайалаах дойду сыыйа намтаан, тэҥнэнэн томтордоох дэхси сиргэ кубулуйар. МНА ФГ

тыаһы үт. туохт. Тыастаахтык ыга сыһын (сыстыһа сөп түбэһэр предметтэр тустарынан). ☉ Плотно соприкасаться с чем-л., входить во что-л., захлопываться (о хорошо подогнанных друг к другу по форме поверхностях)
Халҕанын дьап гына сабан кэбистэ. ПЭК СЯЯ
Туораҥа тахсар ааҥҥа чугаһаан эрдэҕинэ икки уол кини иннигэр ааны дьап гына сабан баран сырсан тибигирэһэ турдулар. А. Сыромятникова

туохт.
1. Ап-хомуһун күүһүнэн санаатын, сүрэҕин сүүйэн, кими эмэни талбыккынан дьаһай. ☉ Околдовывать, завораживать, зачаровывать кого-л. с помощью волшебства, колдовства
Айаҕалыы сатаан Чолбону абылыы сатаатым. Миигин түһээн көрдүн диэн сыттыгын анныгар кистээн сүүтүкпүн, кыптыыйбын уурабын. Туһа суох. И. Гоголев
Ыалдьыбыт кыысчааны хаппахчы иһиттэн ороннору көтөҕөн таһаараллар. Дьон сүрэҕэ бүтүннүүтэ тип-тибигирэс буолар. Биллибэт күүс кинилэри абылыыр. Л. Попов
Кинилэр [оҕонньоттор] илэ сылдьар дэриэтинньиккэ хайа өйдөөх киһи соҕотоҕун табаарыстарыттан быстан хаалыай дии саныыллар. Дэриэтинньик ииртэҕэ, өйүн-санаатын абылаатаҕа. Далан
2. көсп. Таптат, умсугут (хол., олус эйэҕэскинэн, үтүө кэрэ көрүҥҥүнэн). ☉ Очаровывать, пленять (напр., своим обаянием, прекрасным видом)
Таня бэйэтин тутта сылдьар быһыытыгар, тас дьүһүнүгэр туох эрэ киһини абылыыр баар курдуга. Н. Лугинов
Егор туттан-хаптан турара холкута, ыллыыра истиҥэ киһини эрэ абылыах курдук. С. Федотов
Бу сир-дойду иэнигэр эҥин да бэйэлээхтэр үүнэллэр. Хас от салаата, сарбынньаҕа, лочугурас төбөтө хараҕы умсугутан абылыыллар. П. Аввакумов

I
аат.
1. Үөһэнэн тардыллыбыт быа устун сүүрдэн тугу эмэ (хол., орону, сценаны) хаххалатар кэлим таҥас. ☉ Занавес
Быраатым биһиги оонньуу олордохпутуна, үстээх-түөртээх кыра уолчаан быыс тумсугар кэлэн киэҥ харахтарынан миигин одуулаан мылаллан турда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саха сирин сааскытын уруйдуур муусукаҕа — уйдаран, Кремль тыйаатырын быыһа оргууй аҕай аһыллыытын москвичтар дохсун ытыс таһыныытынан көрсүбүттэрэ. АҮ
△ Хаптаһыннары саайан дьиэ эбэтэр хос сорох өттүн (хол., хаҥас орону) араарыы, быыһааһын. ☉ Перегородка
Сиидэрэп быыс хаҥас өттүгэр барда. Баран, быһыыта, сытта. Сэмэн оргууй аҕай үөмэн баран, хаптаһын быыска мутук ойдубута баарынан көрөр. Күндэ
Ону-маны кэпсэтэн эрэрбит, хаптаһын быыс кэннигэр биэсалта кураанах орон турарын дьиибэргээн ыйыталаһан эрэрим, көхсүбүн уот сылааһа сүрдээх эйэҕэстик угуттаан эрэрэ... Амма Аччыгыйа. Тэҥн. соҕоруокка
2. Туох эмэ икки ардынааҕы хайаҕас эбэтэр туох эмэ ортото. ☉ Интервал, зазор, просвет, щель, промежуток между какими-л. предметами
Дөрүн-дөрүн дириҥник үөһэ тыыммахтыыр уонна тоҕо эрэ аҥаардыы илиитинэн хардарыта ньилбэгиттэн тайанан баран, иккис илиитинэн тарбахтарынан ыыраахтарын быыстарын сууралаамахтаан ылыталыыр. Амма Аччыгыйа
Мин ахтыбат да буолуохпун сатаммат: хайа, төрөөбүт сирим тыа быыһа, чоҥкучах алаас буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Иирэлээххэ алмаас көстүөҕүттэн ыла мас быыһа барыҥнас киһи буолла. Л. Попов
Силиэдэбэтэл салалтатынан дьэҥдьиир оҥорон хотоҥҥо тахсан долбуурун, эркиннэрин бары быыһын барытын хастылар. М. Попов
3. Ханнык эмэ дойдулары, кэлим сирдэри араарар кыраныысса, сурааһын. ☉ Граница, рубеж
Араас омук алаһатын ыспыт Алдьатыылаах фашист сэриилэрэ, Кинилэр Арсан Дуолай тэҥэ атамааннара Гитлер, Алгыстаах арҕаа быыспытын Аан курдук алдьатан киирдилэр... Эллэй
Ийэ сирбит барахсаны Илин быыһын харыстыырга Эрэл биэрэр, эрчим эбэр, Эрдээх ырыа ньиргийдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Босфор силбэһиитэ — икки сүҥкэн улахан материктар арахсар быыстара. Н. Якутскай
△ Ким эмэ бас билэр сирин, учаастагын кыраныыссалара. ☉ Межа
Урукку мин дьонум уһугун булбатах Улууһум быыстарын уҥуордаан туорааммын, Дьоһун дьол үйэтин сырдыгар сыстаммын, Дьокуускай куоракка үөрэнэ киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Терентьевтэр муҥур быыстан хаҥас өттүн бас билэллэр. М. Доҕордуурап
Оттуу сылдьан бииргэ быыстаах ыаллыы дьонуттан оту уорар эбит. Саха сэһ. II
△ Ким эмэ бас билэр сирин, учаастагын араартыыр бэлиэ мас. ☉ Межевой знак
Чугастааҕы быыстарын тууран ылан быраҕаттыы, Дьаакып алтыс тоһоҕону тардыалаһа турдаҕына,— хайдах эрэ, эмискэ, хараҕар сирин үрдэ хаан тараанньык буолбахтаата, халлаан иҥнэл-таҥнал барда. Күннүк Уурастыырап
Бэҕэһээттэн дьокутааттар укпут дойдуларын быыс туруортаан, тутта-ра таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Кэлтээки Сабыйа сирин кэрийэн, быыс анньар. Саха сэһ. I
4. Туох эмэ буолуута мөлтөөн, аҕырымнаан ылар бириэмэтэ. ☉ Момент временного ослабления, спада, уменьшения, убывания чего-л.
Баччаҕа тиийиэххэ, хата, үлэ-хамнас үгэнэ, кэлии-барыы быыһа буолан абыраата. А. Софронов
Маҕаһыыҥҥа атыылаһааччы быыһа этэ. Софр. Данилов
Ити быыс кэм этэ: дэлэй олох тыына саҥа биллэн эрэрэ. Далан
♦ Быыс биэрбэт — тохтобула суох, кыра да иллэҥ кэми ордорор кыах биэрбэт. ☉ Непрерывно, не оставляя ни одной свободной минуты
Дьоммут уруокпутун үөрэтэрбитигэр кыһамматтар. Маста тиэйсиҥ, уута баһыҥ, торбостору уулатыҥ, акка отто биэриҥ, мууста тиэйиҥ, ону аҕалыҥ, итини илдьиҥ буолан иһэллэр. Күҥҥэ быыс биэрбэттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Саалар бокуойа суох эстэн тибигирэһэллэр. Бүлүмүөттэр быыс биэрбэккэ бачыгыраталлар. П. Филиппов
Былыргы хараҥа үйэҕэ абааһы диэн, куһаҕан тыын диэн быыс биэрбэт гына «үгүс» этэ буоллаҕа дии. Багдарыын Сүлбэ. Быыс бул — тугу эрэ гынарга быстах кэми бул. ☉ Улучить время для чего-л.
Мин, онон-манан быыс булан сылдьыбытым курдук, сылдьыам, олорбутум курдук, олоруом. Куттаныахха сатаммат. С. Ефремов
Үс күн тухары «Муҥур» [бөрө] ыстаадаҕа кыайан быыс булан киирбэтэ, сиэбит табатыгар хаста да эргиллэн, дураһыйан көрөн баран, төнүннэ. Н. Заболоцкай
Ылдьаана кыыһын, Маайаны, «Хамначчыттарын балаҕаннарыгар сылдьыма», — диэн буруйа сатыыра да, оҕо аата оҕо, быыс буллар эрэ бара турара. Н. Якутскай. Быыс буол — бэрт кылгас кэмҥэ иллэҥсий, сололон. ☉ Иметь короткий перерыв, найти свободное время
Хайдах эмэ быыс буолан, баран оҥорон биэриэх баар этэ. Н. Заболоцкай
— Хата, эдьиийим дьиэни тутарыҥ ырааһа бэрт эбит. Ыраас буолан. Бу бириэмэҕэ түүҥҥү симиэнэҕэ үлэлиибин; күнүһүн быыс буолан, аанньа көрбөппүн. М. Доҕордуурап
[Уоҕурдууну] кута иликтэр быһыылаах. Быыс буолбакка сырыттахтара дуу? В. Гаврильева
◊ Быыс күрүө эргэр. — ким эмэ бас билэр сирин (хол., ходуһатын, бааһынатын) атыттартан араарар күрүө. ☉ Изгородь, разделяющая чьи-л. земельные владения (луга, пашни и т. д.). Эргэ быыс күрүөлэр туралларын көрөн күлэн кэбистэ: «Аны биһиэхэ эһиги наадаҕыт суох... Аны эн-мин сирим диэн быыстаһар суох буолуо...» П. Ойуунускай
Быыс мас — 1) соҕуруокка диэн курдук. Ол да буоллар, хаһан эрэ бу да балаҕаҥҥа сырдык санаа киириэ диэххэ айылаах, таас түннүгүнэн күн уота сып-сырдыктык тыган, быыс маска чаҕылыйбыт. Бэс Дьарааһын; 2) ким эмэ бас билэр сирин учаастагын кыраныыссаларын бэлиэтиир мас. ☉ Межевой знак, колышек, столбик. Оттон оҕото, Ньукуус, баайдартан быһыллыбыт сирдэргэ быыс мас анньааччы буолбута. А. Федоров. Ый быыһа хараҥа — халлааҥҥа ый көстүбэт олус хараҥа кэм (ордук күһүн). ☉ Тьма кромешная (в безлунную ночь, особенно осенью)
Күһүҥҥү ый быыһа хараҥаҕа отууланар дьиэбитигэр — иччитэх сайылыкка тахсарбытыгар бэйэ-бэйэбитин сүтэрсэн кэбиһэ-кэбиһэ булсабыт. Амма Аччыгыйа
Брусневтаах эмиэ ый быыһа ыас хараҥаҕа Араҥас сулуһунан ыйдаран айанныыллар. «ХС»
II
аат. Булт саатын ботуруонугар буораҕы доруобунньуктан араарар эбэтэр доруобунньугу сабар, боолдьохтон, хордуонтан, кумааҕыттан оҥоһуллубут кыбытык, бүө. ☉ Пыж (войлочная, картонная, кожаная и т. п. прокладка внутри охотничьего патрона)
Саам быыһа лейтенант иилэ быраҕыммыт плащ-палаткатыгар түһэн сиэн эрдэҕинэ, били кинини кытта кэккэлэһэн испит биригэдьиир кыыс умуруорда. Т. Сметанин
Сааны сатаан иитэбин. Бэҕэһээ аҕабар көмөлөһөн, быыс уган, саайдым. Н. Габышев