нусхай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Сата тыал, үлэтин бүтэрэн, Киниэхэ суон тииттэр үөрэллэр, Ойуур тыа көмнөҕүн түһэрэн Тыал хоту нусхаҥнаан биэрэллэр. Эрилик Эрис тиин. Сардаана сибэкки и лгийэр сал гыҥҥа аргыый нуоҕаҥныыр, нусхаҥныыр. Хомус

мөх I диэнтэн хай
аата. [Боккуо:] Мэлдьи тойон-хотун дьаҕырҕа нын анныгар сырыттаҕым, ыарыйдахпына, кубулунан сытар диэн, биир туспа мөҕүү буолар. А. Софронов
Баттал тан, мөҕүүттэн, сынньыыттан Хас сааспар араҕан барабын? Эрилик Эрис тиин. Онтон-мантан мөҕүү б у о л л а. Н. Заболоцкай

тыаһы үт. туохт. Араастаан ньиргиэрдээхтик сатархайдык дуораһыйан иһилин (хол., улахан куолакал тыаһын этэргэ). ☉ Издавать громкие, гулкие, переливающиеся звуки, гудеть (напр., о колоколах). Таҥара дьиэтэ буоллаҕына быыстала суох собуонун тыаһа эҥин араастаан лиҥ кинии-лаҥкыныы турар. Эрилик Эрис тиин
△ Ой дуораанын курдук сатарыйан иһилин. ☉ Издавать громкий ре зонирующий звук, греметь, громыхать
Кини соһуйан уһуктубут омунугар синньигэс лааппыны түөрэ көтөн кэбиспитэ, иччитэх өтөх кытта атын үлүгэрдик лиҥкинээн-лаҥкынаан уһугунна. Н. Заболоцкай

туохт. Туохха эм э с ына н охсул л а-охсул ла сы ҕа рый, а йа ннаа; олорон эрэн сыҕарыҥнаа. ☉ Идти, двигаться медленно, каждый раз ударяясь плашмя о землю или наталкиваясь на что-л. (напр., о санях); передвигаться, при поднимаясь и шлёпаясь ягодицами, дви гаться, опираясь на ягодицы (о человеке, ребёнке)
Сыарҕа, тоҥ хаар эндирдэригэр охсуллан, өрүтэ лаҕырҕайдыылаҕырҕайдыы көтөн ылыталаата. Болот Боотур. «Быйыл Арыылаах балыга бэркэ ыан, бар дьон аһаатылар», — д и э н Х о пто уола Мэхээлэ кимиэхэ эрэ кэпсээбитин истэн, Уулаах, сүһүөҕэр турбакка эрэ лаҕырҕайдаан, дьон ортотугар киирэн кэпсэтэн барда. Эрилик Эрис тиин

ж. 1. олох, тыын, тыыннаах буолуу; жизнь человека киһи олоҕо; борьба за жизнь тыыннаах буолар иһин охсуһуу; отдать жизнь за родину төрөөбүт дойдуҥ иһин тыыҥҥын биэр; лишить себя жизни тыыҥҥар тиин; 2. (продолжительность существования) олох, саас, тыыннаах сылдьыы; в течение всей жизни сааһын тухары; всю свою жизнь он отдал делу кини олоҕун бүтүннүүтүн үлэҕэ биэрбитэ; на склоне жизни кырдьар сааһыгар; при жизни тыыннааҕар; никогда в жизни сааспар биирдэ да; 3. (деятельность человека, общества) олох; общественная жизнь общественна" олох; культурная жизнь культурнай олох; 4. (реальная действительность) олох, баар олох; случай из жизни баар олохтон түбэлтэ; провести в жизнь решение быһаарыыны олоххо киллэр; 5. (оживление, деятельность) тыас-уус, барыы-кэлии, сэргэхсийии; улицы полны жизни уулуссаларга барыы-кэлии баһаам; жизнь в доме начинается рано тыас-уус дьиэҕэ эрдэттэн саҕаланар; жизнь так и кипит в нём кини сэргэхсийбитэ олус; # не на жизнь, а на смерть өлөр тыыны харыстаабакка, өлөрү-тиллэри кэрэйбэккэ; между жизнью и смертью өлөр-өлбөт ыккардынан; по гроб жизни тыыннаах тухары; подруга жизни олох доҕоро.

1. аат.
2. Туох эмэ саамай үрдүк сирэ, оройо, чыпчаала. ☉ Самый верх, верхняя часть, верхушка, макушка чего-л.
   Таптыыр ытык хайам! Эн үрдүк мөҥүөҥҥэр ыттан туран күөлэһийэн үөскээбит улуу сыһыыбын, уутун иһэн улааппыт эбэбин одуулаан астынным. И. Гоголев
   Салахай былыттары тэһитэ үүттээннэр, Үрдүк быыскалар мөҥүөннэрэ көстөллөр. Л. Попов
   Арҕастанан халыһыйар Аҥаархай долгунуҥ мөҥүөнүгэр Күлүм чаҕыл уоттарын Күлүгэ хайдах оонньуой? С. Васильев
3. көсп. Туохха эмэ саамай үрдүк күүрээн; чыпчаал; туох эмэ быһаарыллар былдьаһыктаах кэмэ. ☉ Апогей, вершина, венец чего-л.; решающий, ответственный момент. Күннүк Уурастыырап айар үлэтин үрдүк мөҥүөнүгэр таҕыста. Н. Габышев
   Сахам тыла — Улуу олоҥх о м т ы л а , Хонуу куйаарга сыраллан, Холо рук таах силлиэҕэ мускуллан, Үйэлэр мөҥүөннэрин уҥуордаан, Кэлбитиҥ саттаан-сайдаан. И. Федосеев
   [ Эрилик Эрис тиин] өрөбөлүүссүйэ кытаанах сылларыгар, элбэх баартыйалар охсуһууларын мөҥүөнүгэр таба суолу тутуһан халбаҥнаабат бассабыык буолбута. «ХС»
4. даҕ. суолт. Саамай үрдүк, барыларыттан чорбойор. ☉ Самый высокий, возвышающийся над всеми
   Күн уһаабыта. Ол эрээри күн үрдүк мөҥүөн хайалар кэтэхтэриттэн бэрт кыратык быга түһэрэ. И. Федосеев
   Аарыма тиит бэйэтин чыпчаалын, кыһыл көмүс дуйдаах мөҥүөн кириэһи кытта сэргэстэһиннэрэ аспыт. Л. Попов
   ср. тув. мөген ‘горб (у верблюда)’