даҕ., кэпс. Барыга бары тииһиэх-түгэниэх курдук туттубут-хаптыбыт элбэх саҥалаах (киһи). ☉ Живой, подвижный, говорливый
Мытырыйбыт сирэйдээх, сааһырбыт да буоллар турбут-олорбут, саҥарбытиҥэрбит салбаныйбыт киһи. Р. Кулаковскай

1. туохт.
2. Илиигэр тутан тураргын ыһыгын, төлөрүт. ☉ Выпустить из рук, отпустить от себя кого-что-л.
   Оҕо дьарапалаанын ыытан кэбиспитэ, ыраах көтөн тэлээрэн, ампаар аанын диэки баран түһэр. Күндэ
   Микиитэ ийэтигэр дьулуһа сатыырын биир кырдьаҕас эмээхсин, илиититтэн ылан баран, төрүт ыыппат. Амма Аччыгыйа
   Уйбаан таастыганын ойбоҥҥо түһэрэн баран, илимин ыытан биэрэ истэ. «ХС»
3. Тутуллан, хаайтаран, баайыллан турар кими, тугу эмэ босхолоо, көҥүлгэ таһаар. ☉ Освобождать, отпускать на свободу кого-что-л.
   Лэглээрдэр кунаннарын тоҕо көлүйбэккэ, көҥүл ыыттыгыт? Амма Аччыгыйа
   Босхо ыыппыт эрэллээх ата иҥэрсийэ-иҥэрсийэ, …… киһитин тиэрэ бырахта. И. Гоголев
   Дырбаах эмээхсин күөл диэки дьулуһарын төрүт ыыппаттар. Эрилик Эристиин
   △ Туох эмэ убаҕас сүүрэрин бопсубакка, бүөлээбэккэ эбэтэр бопсуутун аһан көҥүл сүүрт. ☉ Не препятствовать свободному течению чего-л. жидкого. Быһыты аһан, ууну бааһынаҕа ыыт
4. Кими, тугу эмэ ханна эмэ барар курдук дьаһай, соруктаа. ☉ Отправлять, посылать кого-что-л. на какое-л. задание
   [Өксүүнньэ:] Оҕолору маарын отонното ыыппытым, киэһэ дагдаҕа кутаары. Күндэ
   Өссө биир тыраахтары оттор мас тиэйтэрэ ыыппыттар. П. Егоров
   Чоочо чаччыыналарын ыытан, Манчаарыны туттаран ылан, туоһулаһа сатаабыт да, киһитэ билиммэтэх. МНН
5. Ким эмэ олорор сириттэн, дьиэтиттэн-уотуттан ыраах барарын, олохсуйарын курдук оҥор, оннук дьаһалла ыл. ☉ Отправлять кого-л. куда-л. далеко от места жительства, принять такое распоряжение
   Кытаанах түһээни кыайан төлөөмүнэ аккаастаммытын иһин, үс сылга күһэлэҥ үлэҕэ ыыталлар. Күндэ
   Оҕолорун үөрүүнү кытта үөрэттэрэ ыыталлар. И. Федосеев
   Уолларын …… Москваҕа огурунуом үрдүк үөрэҕэр ыыппыттара. Эрилик Эристиин
   △ Ким эмэ ханна эмэ барарын, киирэрин көҥүллээ, бопсума. ☉ Не препятствовать, разрешать кому-л. пойти куда-л. Кыра уолбун, баҕарара бэрдин иһин, оскуолаҕа ыытаары гынабын. А. Софронов
   «Миигин ийэм оскуолаҕа ыытыах буолла!» — диэн хаһыытаабытынан киирэр. Н. Якутскай
   Аармыйаҕа ыытарга көрдөһөн сайабылыанньа биэрбитин, үлэ боруонугар манна сылдьаҕын диэн ыыппатахтара. «Чолбон»
6. Тугу эмэ ханна, кимиэхэ эмэ илтэр, тириэрт, тиксэр. ☉ Доставлять, передавать что-л. кому-л.
   Тойон ыраахтааҕы миэхэ кыһыл көмүс мэтээл наҕараада ыыппыта. Н. Неустроев
   Мин бу түүн дьыаланы оҥоруом, тэлэгирээмэнэн уонна суругунан ыытыахпыт. М. Доҕордуурап
   Аҕата хортуоппуй, икки куобах, харчы сыыһа ыыппыт. «Чолбон»
   △ Кимиэхэ эмэ туһаайан тылгынан эппитиҥ тиийэрин курдук гын. ☉ Передавать словами что-л. кому-л.
   Лариса Кээчэнэн хайдах да илдьит ыытыах туһа суох. А. Фёдоров
   Эн оҕолоргор алгыс тылларын ыытаҕын. Т. Сметанин
   Үөлээннээх доҕоро киниэхэ Иһирэх эҕэрдэ ыыппыта. А. Абаҕыыныскай
7. кэпс. Тырааныспары урууллаан салай, айаннат. ☉ Управлять транспортом, рулить, водить
   Өссө кини миигин тыраахтары хайдах ыытарга үөрэтиэх буолбута. И. Никифоров
   [Ойуурап:] Үөрэхтэн хаалбыт оҕолору тыраахтарга, хамбаайыҥҥа олордо сатыыбыт, онтукаларбыт ол сэптэрин ыытыахтарынааҕар, алдьаталлара элбэх. С. Ефремов
   Ырычаах тимирин тарпыта, Тыраахтары салайан ыыппыта. Күннүк Уурастыырап
8. кэпс. Тугу эмэ суох оҥор, көстүбэт гын (хол., кири, бээтинэни). ☉ Выводить (напр., грязь, пятно)
   Синтиэтикэттэн оҥоһуллар сириэстибэлэр арыысыа бээтинэтин ыыталлар. ХОДь
   Мыыла кини сирэйин, илиитин кирин ыраастык ньылбы ыыппыта. ФНС ХБС
9. көсп. Тугу эмэ тэрий, салай, тэрийэн, салайан оҥор. ☉ Организовывать, проводить какое-л. мероприятие
   Киэһэ миигин көһүтээйэҕин, нэрээттэри кэмигэр ыытаар. Н. Якутскай
   Өлөксөй нэһилиэк устун мунньах ыыта сылдьан, Хоруйан диэн сайылыкка тиийдэ. В. Протодьяконов
   Мин бу дойдуну тула өссө чинчийэр үлэни ыытыам. С. Ефремов
10. көсп., кэпс. Тутун, ороскуоттаа (хол., үбү-аһы, харчыны). ☉ Тратить, транжирить (напр., деньги)
    Төһө да аһы ылбыттарын иһин, өр ыыппаттар. А. Софронов
    Киргиэлэй улаханнык сүүйтэрбит, бэйэтин үбүн барытын ыыппыт. Болот Боотур
    Нээстэр оҕонньор тойон бэригэр, наай гыннар, аҕыйах тыһыынчаны ыытаа ини. Бэс Дьарааһын
    △ Туһата суох атаар, бараа (хол., күнү-дьылы, бириэмэни). ☉ Тратить впустую, непродуктивно (напр., время)
    Үйэбитин онно ыыппаккабыт, туох эмэ туһалааҕы эбии айбыт буолуо этибит. Суорун Омоллоон
    Бириэмэни ыытымыахха, киллэртээн ыйыталаан иһиэҕиҥ. С. Ефремов
    Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнү-дьылы ыытан кэлбитэ, эмээхсинэ буоллаҕына, хатыылаах тылынан аала сылдьааччы. М. Доҕордуурап
11. көмө туохт. суолт.
12. Кылгастык, соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
    Онуоха айыы да бухатыыра мүччү ыыппат киһи буолан биэрбит. П. Ойуунускай
    Оскуолак түһэн, мин саам маһын хабыры ыытта. Т. Сметанин
    «Эмтээх от!» — Күөрэгэй үөрүүтүгэр куһун төлө ыыта сыста. «Чолбон»
13. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершённость, исчерпанность действия
    Биир үөр уйалаах сиригэр атын хаас кэллэҕинэ, кыйдаан ыыталлар. Н. Якутскай
    «Өлүөскэҥ баатыр эбит, эһэни кыайан, куттаан ыытта», — диэн Пуд Ильич Нинаҕа тылбаастыыр. Далан
    Тойон дьадаҥы ыалын манньалаан, кэһиилээх баайын мэлитэн ыытар. Суорун Омоллоон
    ♦ Аат (ааты) ыыт көр аат I
    Ол баайдар холуннараннар аат ыыппыттара. Күндэ
    Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
    Эйигин ынахпын уларыппыт диэн аат бөҕөҕүн ыыппыта ыраатта. М. Доҕордуурап
    Аат-суол ыыт — аат (ааты) ыыт диэн курдук (көр аат I). Чэ, аатысуолу ыыта таарыйа, үчүгэйдик тэринэн, сиэрин-туомун ситэрэн, от үлэтин иннинэ ынахсытта тартарыахха. Болот Боотур
    Интэринээккэ үлэлии сырыттаҕына, сымыйанан уоруйахтаан, аат-суол ыытан турардаахтар. С. Никифоров. Босхо ыыт — наһаа, аһара үрдэт (хол., сыананы). ☉ Завысить, отпустить (напр., цены)
    Ырыынакка сыананы босхо ыыппыттар, ас-үөл наһаа ыараабыт. Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар. Ону көрөн Дьулус: «Букатын малааһын курдук», — диэн табаарыстарын быара суох ыыталаата. Күрүлгэн
    Дьылга ыыт көр дьыл. Ыалларбыт оҕустара күрүөһүт буолан, быйыл сүөһүлэрбитин дьылга ыытар буолла. «Чолбон»
    Ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт) көр ийэ-аҕа. Бандьыыттар кими баҕарар ийэтигэр-аҕатыгар ыыталларын кэрэйбэт буолбуттар быһыылаах. «Чолбон»
    Көҥүл ыыт көр көҥүл. [Баһылай:] Өндөрөй да оҕонньор уола ойоҕун көҥүл ыытара бэрт. А. Софронов
    Аччыгый киһийдэх түптээхтик үлэлээбэт, хата, көҥүл ыытар буоллар, иһиэ-аһыа эбит. М. Попов
    Күлүүгэ ыыт көр күлүү. Таанньалаах балаҕаннарын таһыгар тиийэн бүдүрүйэн умса түһэн, киһини күлүүгэ ыытаайаҕын!? Эрилик Эристиин
    Торуой уола Кууһуманы көрсөн баран эттэ: «Киһини күлүүгэ ыыттыҥ». Н. Павлов
    Күнү-дьылы ыыппакка көр күн-дьыл. «Чэ, тоойуом, күнү-дьылы ыыппакка тахса оҕус», — диэтэ Болугур оҕонньор. Н. Якутскай
    [Күөх Көппө:] Хата, ыл, күнү-дьылы ыыппакка оонньуох. Суорун Омоллоон
    Сорох кутугунас хаһаайкалар манна күнү-дьылы ыыппаккалар, таҥас сууйан илигирэтэллэр. И. Никифоров
    Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт көр күн. Урукку курдук күммүтүн ыыта сатаан, тылга тииһии тохтоото. Н. Лугинов
    Кырдьаҕастар кураанахха көлөһүнү тоҕоҕут, күн ыаһаҕын ыытаҕыт диэн биһигини сэмэлииллэрэ. И. Артамонов
    Михаил Иванович ааҕар-суоттуур кииҥҥэ диэри күн ыаһаҕын ыыта таарыйа, эмиэ сатыы барда. «ХС»
    Күөрт ыт күлүүтүгэр (эриэн ыт элэгэр) ыыт — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). Тоҕо саҥарбаккын, Аргыылаптары күөрт ыт күлүүтүгэр ыытаары гынаҕын дуо? Софр. Данилов
    Улууһугар баппатах, кулубатын хомпуустаан эриэн ыт элэгэр ыыппыт. П. Филиппов
    Кыыл ыыт көр кыыл. Ол кинилэр да буоллаллар, хайа сирэйдэринэн киһини кыыл ыытыахтарай? Күрүлгэн
    Саакка киллэр (ыыт) көр саат II. Ээ, айдаараайаҕын, киһини саакка ыытан, хас да буоллун, сах сиэтин. В. Гаврильева
    Кини хотторуоҕа, онон саакка ыытыаҕа. «Чолбон»
    Саҥата суох ыыт көр саҥа I. «Сыыһа!» — диэн суос-соҕотох тылынан саҥата суох ыытта. Н. Лугинов
    «Ол эн бырааскын дуо?» — диэн саҥата суох ыытта. Г. Нельбисова
    «Кимиэхэ да үҥэр-сүктэр санаа суох», — диэн биирдэ саҥата суох ыытта. «ХС»
    Сурахта ыыт көр сурах. [Баһылай:] Дьоҥҥо араас сураҕы ыытан, киһини хобулаан, куһаҕаны оҥорор наадата буолар. А. Софронов
    Өрүүскэ, бандьыыттар эйигин холуннараннар сүрдээх куһаҕан сураҕы ыыппыттарын истэ-истэ, сүрэҕим ыалдьар. Күндэ
    Хараҥа буруйдаахтар ханна да саһан, хайдах да кубулунан, араас сураҕы ыытан куотуохтара суоҕа. Т. Сметанин. Тыла суох ыыт I — төрүт саҥардыма, саҥарыах бокуой биэримэ. ☉ Заставить замолчать кого-л. (острым словом, сильными аргументами)
    Сөдүөт этэн көрбүтүн, бары саба түһэн, тыла суох ыыттылар. Амма Аччыгыйа
    «Чуумпуруҥ!» — Даша дьоннор саҥараары гыммыттарын тыла суох ыытта. М. Доҕордуурап
    Тыла суох ыыт II көр тыл II. Булчут ыллык суолга киирэн биэрбит саһылы тыла суох ыыппыт. «Чолбон»
    Тылла ыыт (тарҕат) көр тыл II. [Баһылай:] Кийиитим баҕайы, биһиэхэ өстөнөн, тыл ыытыах бэйэтэ буоллаҕа. А. Софронов
    Баайдар, кулаактар холуннараннар ол-бу диэн тыл ыыппыттарын үгэ-хоһоон гына сылдьар туох баҕайыный? Күндэ
    [Өрүүскэ:] Эһиги тыл ыыта олороҕут. «ХС». Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга былдьат. ☉ Подвергать что-л. затоплению, затоплять
    Кини дьиэтин маһын ууга ыыппытын, акылаатын көтүрбүтүн саныы биэрдэ. М. Доҕордуурап
    Аҕам Торкуопка бостууктуу сылдьан муус тостон, биэс табаны ууга ыыппыт. Н. Габышев
    Суох, кини бүтүн биир сүөһүнү ууга ыытар санаата суох. Н. Заболоцкай
    Уунан ыытар көр уу I. Икки-үс хоноот, ньирэйдэрэ хара кутурук буоллулар, уунан ыыттылар. С. Федотов
    Ыал устун ыыт көр ыал. Сорохторун хамначчыт оҥостубуттар, ыал устун ыыппыттар. Болот Боотур
    Куорат баайдара обургулар биир түүн иһигэр Ньукулай сиэбин тэбээн, ыал устун ыыталлар. ФЕВ УТУ. Ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум кэпс. — быстах-остох наадаҕа, сорукка сылдьар, көмө буолар баар-суох киһим (үксүгэр уол оҕону этэргэ). ☉ Так говорят о своём незаменимом помощнике (обычно о юноше — букв. пускаемый мой кречет, бьющий мой сокол)
    Аҕата уолун туһунан баар-суох хоһуун киһим, ыытар кыырдым, тэбэр мохсоҕолум диэн астына кэпсээччи. «ХС»
    ◊ Босхо ыыт — умса тутун (хол., төбөҕүн); аллара диэки санньылыт, ыһыктынан кэбис (хол., илиигин, атаххын). ☉ Опускать вниз (напр., голову); расслаблять (напр., руки, ноги)
    Кини илиитин-атаҕын босхо ыытан, төбөтүн улам аллара куоҕатан, бэйэтэ бүтүннүү аллара диэки сыҕаллан истэ. Амма Аччыгыйа
    Тобуктарын босхо ыытан, оргууй хааман накыҥнаталыыр. «Чолбон»
    △ Санньылытан, намылытан түһэр (хол., быаны). ☉ Свесить, опустить что-л. вниз (напр., верёвку)
    Мойот күөгүтүн босхо ыытан, аллараа уоһун төлө түһэрэн, ити дьикти ырыаны иһиллии олордо. Т. Сметанин. Кумалааҥҥа ыыт эргэр. — үбэ-аһа эстибит, үлэни кыайбат буолбут киһини нэһилиэк иитиитигэр биэр. ☉ Назначать кого-л. неимущего, немощного на общественное содержание
    Баара эрэ биир ынахтаах, ону ылаа инигин, кэргэттэрин кумалааҥҥа ыытыаҥ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап. Кый ыыт көр кый III. Былыргы баайдар сүөһүлэрэ аһара элбээтэҕинэ, кый ыыталлара эбитэ үһү. Саха сэһ
14. Мух-мах ыыт — кими эмэ ыган-түүрэн, этиэҕин да кыайан эппэт курдук оҥор. ☉ Заставить кого-л. растеряться
    Итинник дьорҕойон, кини оҕонньорун мух-мах ыытара. «Чолбон»
    Уот (уоту) ыыт көр уот II. Хагдаҥынан уоту ыыттахха, күөхтэри кытта салаан барыа. Амма Аччыгыйа
    Элбэх киһини илдьэ киирэн, уоту ыытыах баара. М. Доҕордуурап. Ууга ыыт кэпс. — тугу эмэ ууга түһэр, уунан уһуннар (хол., бэрэбинэни). ☉ Отправлять вплавь по течению, сплавлять (напр., брёвна)
    Бу суоруллубут бэрэбинэлэри боротуокаҕа сууллартаан, ууга ыытыахха. М. Доҕордуурап
    Сүөдээх түүн остуолбаларын хаһан ылан, ууга ыыта сырыттаҕына Друзьяновтар түбэһэннэр, кэһэтэ түһэн биэрбиттэр. «Чолбон»
    Дьиэ маһын ууга ыыппыттар, акылаатын быһа кэрдибиттэр, дьэ, сүрдээх дьон эбит. «ХС»
    ср. др.-тюрк. ыд ‘посылать; распускать (о волосах)’, тюрк. ыт ‘отпусти’, тув. ит ‘отпусти, посылай’

тииһээ 2 диэнтэн хай
аата. Уус сүрүн үлэтинэн эрбии тииһээһинэ, булуук биилээһинэ, бурдук быһар, от охсор массыыналары таҥыы этэ. Далан
Ытаһа …… маһы хайытыыга, кыраабыл баһын тииһээһинтэн киһи араҥаһыгар тиийэ киэҥник туттуллар. АЭ ӨӨКХ

туохт. Чорбойо эбэтэр туора үүммүт тиистэн. ☉ Иметь волчий зуб (очень длинный или растущий вбок)
Бу сүөһү кылыаламмыт, хабырынара бэрт. ПЭК СЯЯ
Ол саадьаҕай [ынах] …… аанньа аһаабат буолан хаалла. Кылыаланна дуу, тииһээри гынна дуу? Р. Кулаковскай. [Сүөһү] кутуйалааҕар ол-бу тимир, уҥуох киирэн аалан ыарытыннардаҕына, таҥкычаҕа тааһырдаҕына, тииһэ кылыаланнаҕына, бүөрэ, соморсото ыарыйдаҕына атониянан ыалдьар. Ыанньыксыт с.

туохт., түөлбэ. Туох да бэрээдэгэ суох айман, аймалас. ☉ Поднять гомон, гвалт
Кинилэр [көтөрдөр] даҕаны айылҕа сааскы малааһыныттан тииһээри үймээлииллэр. И. Данилов
[Өлүөнэ] …… ходуһатыгар сарсыарда эрдэ үгүс-элбэх киһи үөрэкөтө үймээлээн, ырыа-тойук кынаттанан киирэннэр, от охсон кууһуннаран бардылар. «ХС»
Икки сиэн үймээлээтэҕинэ, эбэ сүрэҕэ ытырбахтыыр, ньилбэгэр олордон таптаан ымманыта-ымманыта аһын бастыҥын аһата сатыыр. «Кыым»

ханчааһын тый — ийэтиттэн араарыллан, саас тиийэн ырбыт, дьүдьэйбит тый. ☉ Нежирный, сухой жеребёнок (к весне следующего года или ко второй весне)
Ханчааһын тый саҕа хара таастар Халлааҥҥа көтө сылдьар Халарыктаах дайдыларын дьайыҥнаста. Күннүк Уурастыырап
Сэтинньи ый уонуттан ахсынньы маҥнайгы күннэрин ааспакка ханчааһын тыйы хомуйан аһылыкка киллэриэххэ наада. ААИ ОБСЫҮ. Ханчааһын тый, тииһиир кытыт күһүн эрдэттэн эбии аһылыкка киирэллэр. СС. Утар. эскэл тый

I
аат.
1. Уус уһанар улахан өтүйэтэ. ☉ Большой кузнечный молот
Сыр-сыр тыастаах сүгэ балта баар үһү (тааб.: хатат, чокуур икки). Кырдьаҕас уус уһанар дьиэтин иһигэр сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри быыстала суох балта тыаһа чыҥыйан иһиллэр. Д. Таас
Петр илиитигэр балталаах. Кини балтатын өрө далайаат, тапталлыахтаах сиринэн охсон бытарытар. Кыстык тула кыымнар ыһылла түһэллэр. АС НИСК
2. көсп. Охсор күүс. ☉ Ударная сила чего-л.
Улуус-нэһилиэк ревкомнара үлэһит-хамначчыт кылаас тэҥи былдьаһар, көҥүлү тутуһар эргэ олоҕу хампы охсор улуу балтата, уоттаах модун чомпо сүллүгэс этилэр. П. Ойуунускай
Хаһан да баттаммат кырдьыкпын хаайтаран турбакка этэрбэр Улуу уус балтата тылларбын уоскуйан ылбакка тамныыбын. Чэчир-76
ср. тюрк. балта ‘топор’
II
аат. Киһи, сүөһү үөһээ уонна аллараа сыҥаахтарын кэлин өттүгэр баар биэстии төрүт тиистэриттэн биирдэстэрэ. ☉ Коренной зуб
Кэрбээччилэр тиистэрэ кэрбиир тиис, аһыы уонна балта диэннэргэ арахсаллар. ББЕ З
Эдэр ынаҕы аллараа сыҥааҕынааҕы тииһиир тииһэ солбуллубутунан, арыый кырдьаҕас ынаҕы балталара солбуллубут ньуурун көрүҥүнэн быһаараллар. ДЬСИи. [Күөл отун] кээмэйэ араас, хайдах эрэ балта тииһи маарынныыр, икки ачаахтаах, сырдык өҥнөөх. Г. Угаров

прил. 1. (дающий молоко) үүттээх; молочный скот үүттээх сүеһү; 2. в разн. знач. үүт; молочное хозяйство үүт хаһаайыстыбата; молочная каша үүт хааһы; молочный сахар үүт саахара; 3. в знач. сущ. молочная ж. үүт маҕаһыына; 4. в знач. сущ. молочное с. үүт аһылык; # молочные железы анат. үүт былчархайдара; молочные зубы ньирэй тиис, тииһиир тиис; молочная спелость с. х. үүт буола буһуу; молочное стекло үүт өҥнөөх өстүөкүлэ.

м. 1. тиис; передние зубы илин тиистэр; молочные зубы тииһиир тиистэр; зуб мудрости билир; 2. (зубец) тиис; зубья бороны боромньу тиистэрэ; # иметь зуб против кого-л., на кого-л. кимиэхэ эмэ өһүр, кырыктан; не по зубам тиис хоппот; говорить сквозь зубы уо-һуҥ иһигэр саҥар, аанньа иһиллибэт курдук саҥар; точить зубы на кого-л. кимиэхэ эмэ тиискин сытыылаа; держать язык за зубами саҥата суох сырыт; заговаривать кому-л. зубы кими эмэ аралдьыт; вооружённый до зубов баһыттан атаҕар диэри сэбилэммит.

аат. Ынах оҕото (үксүгэр төрөөбүтүнэн эбэтэр маҥнайгы ыйдарыгар). ☉ Телёнок
Дьахталлар ынахтарын ыан бүтэрэн, ньирэйдэрин холкуос бүтэйигэр ыыталлар. Амма Аччыгыйа
Сүүһүгэр туоһахталаах кугас ньирэйдэрин олбу-солбу көтөҕөн …… биэрэк диэки дьүккүһэн истилэр. Н. Заболоцкай
Күөл кытыытыгар өрүөлээх ньирэйдэр мэччийэн сырсан бытарыһаллар. М. Доҕордуурап
♦ Ньирэйгэр түс — кыра оҕо курдук буол. ☉ Вести себя как ребёнок (букв. впадать в телячье состояние)
Дархан, олох аһыытын-ньулуунун билбит кырдьаҕас киһи, бэйэтэ оҕотун уоскутуон оннугар, дьэ, ньирэйигэр түһэн, ытаан бопторон, бүгүллэҥнии олордо. Софр. Данилов
◊ Ньирэй көрөөччү — ньирэй кыра эрдэҕинэ көрөр-харайар киһи. ☉ Телятник, телятница, работник по уходу за телятами
Эгэ, үрдүк үөрэхтэнэн баран, биһиэхэ холкуоска ынах ыаччынан, ньирэй көрөөччүнэн …… кэлиэхтэрэ баара дуо? В. Гаврильева
«Үөһээ Бүлүү» сопхуос ньирэй көрөөччүлэрэ сайыҥҥы түөрт ыйга …… үрдэтиллибит эбэһээтэлистибэ ылыннылар. «Кыым». Ньирэй оҕо — олоро илик, икки-түөрт ыйдаах кыра оҕо. ☉ Грудной младенец двух-четырёх месяцев от роду
[Айыыһыты атаара] Ньиччир бараан дьиэбин Ньирэй оҕонон ньиккирэтээр, Байдам уорук балаҕаммын Баччыр оҕонон баккыратаар. П. Ойуунускай
Сиһи таҥнары түһэн, үрүйэ сыбарыгар тиийэн эрдэхпинэ, эмискэ ньирэй оҕо маккыраата. Н. Заболоцкай
Ньирэй оҕо саҥата ньиккирэччи ытаата. И. Чаҕылҕан. Ньирэй от — саҥа тахсан эрэр намчы от. ☉ Ростки травы. Саҥа төрөөбүт ынаҕы ньирэй отунан аһатыллар. Ньирэй саас — кыра оҕо эрдэҕинээҕи кэм. ☉ Младенческий возраст
Кыракыйтан, ньирэй саастан Сылааһы эрэ биллэргит, Аан маҥнайгы буурҕаҕа Хайдах ордуох этигит. П. Тулааһынап. Ньирэй тиис — саҥа тахсан эрэр, тииһиир тиис. ☉ Молочные зубы. Оҕо ньирэй тииһэ ыарыылаахтык тахсааччы
□ Ыт оҕотугар ньирэй тиистэр тахсаллар, олор олох тиистэри солбуйаллар. ББЕ З
Уу ньирэй көр уу. [Биһиги] бүгүн, бэҕэһээ төрөөбүт, уоһахтаах уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт. Эрилик Эристиин
Ол Харачаас баҕайыны харыстыам дуо?! Бу үлүгэр булкууру кинилэр оҥорон, соҕотох уолум, ити уу ньирэй оҕолорун быраҕан, хара тыаны сирэйдэннэ. Пьесалар-1954.
ср. монг. нярай ‘родившийся недавно’