тиис I диэнтэн хай
аата. Бэл, муста-муста, туристаан тииһии баар. Н. Габышев
Кылбар-халбар Көрүү, тииһии, Күлүк сүөдэй, Көкөт киһи. В. Башарин

даҕ., кэпс. Барыга бары тииһиэх-түгэниэх курдук туттубут-хаптыбыт элбэх саҥалаах (киһи). ☉ Живой, подвижный, говорливый
Мытырыйбыт сирэйдээх, сааһырбыт да буоллар турбут-олорбут, саҥарбытиҥэрбит салбаныйбыт киһи. Р. Кулаковскай

туохт. Чорбойо эбэтэр туора үүммүт тиистэн. ☉ Иметь волчий зуб (очень длинный или растущий вбок)
Бу сүөһү кылыаламмыт, хабырынара бэрт. ПЭК СЯЯ
Ол саадьаҕай [ынах] …… аанньа аһаабат буолан хаалла. Кылыаланна дуу, тииһээри гынна дуу? Р. Кулаковскай. [Сүөһү] кутуйалааҕар ол-бу тимир, уҥуох киирэн аалан ыарытыннардаҕына, таҥкычаҕа тааһырдаҕына, тииһэ кылыаланнаҕына, бүөрэ, соморсото ыарыйдаҕына атониянан ыалдьар. Ыанньыксыт с.

туохт., түөлбэ. Туох да бэрээдэгэ суох айман, аймалас. ☉ Поднять гомон, гвалт
Кинилэр [көтөрдөр] даҕаны айылҕа сааскы малааһыныттан тииһээри үймээлииллэр. И. Данилов
[Өлүөнэ] …… ходуһатыгар сарсыарда эрдэ үгүс-элбэх киһи үөрэкөтө үймээлээн, ырыа-тойук кынаттанан киирэннэр, от охсон кууһуннаран бардылар. «ХС»
Икки сиэн үймээлээтэҕинэ, эбэ сүрэҕэ ытырбахтыыр, ньилбэгэр олордон таптаан ымманыта-ымманыта аһын бастыҥын аһата сатыыр. «Кыым»

ханчааһын тый — ийэтиттэн араарыллан, саас тиийэн ырбыт, дьүдьэйбит тый. ☉ Нежирный, сухой жеребёнок (к весне следующего года или ко второй весне)
Ханчааһын тый саҕа хара таастар Халлааҥҥа көтө сылдьар Халарыктаах дайдыларын дьайыҥнаста. Күннүк Уурастыырап
Сэтинньи ый уонуттан ахсынньы маҥнайгы күннэрин ааспакка ханчааһын тыйы хомуйан аһылыкка киллэриэххэ наада. ААИ ОБСЫҮ. Ханчааһын тый, тииһиир кытыт күһүн эрдэттэн эбии аһылыкка киирэллэр. СС. Утар. эскэл тый

I
аат.
1. Уус уһанар улахан өтүйэтэ. ☉ Большой кузнечный молот
Сыр-сыр тыастаах сүгэ балта баар үһү (тааб.: хатат, чокуур икки). Кырдьаҕас уус уһанар дьиэтин иһигэр сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри быыстала суох балта тыаһа чыҥыйан иһиллэр. Д. Таас
Петр илиитигэр балталаах. Кини балтатын өрө далайаат, тапталлыахтаах сиринэн охсон бытарытар. Кыстык тула кыымнар ыһылла түһэллэр. АС НИСК
2. көсп. Охсор күүс. ☉ Ударная сила чего-л.
Улуус-нэһилиэк ревкомнара үлэһит-хамначчыт кылаас тэҥи былдьаһар, көҥүлү тутуһар эргэ олоҕу хампы охсор улуу балтата, уоттаах модун чомпо сүллүгэс этилэр. П. Ойуунускай
Хаһан да баттаммат кырдьыкпын хаайтаран турбакка этэрбэр Улуу уус балтата тылларбын уоскуйан ылбакка тамныыбын. Чэчир-76
ср. тюрк. балта ‘топор’
II
аат. Киһи, сүөһү үөһээ уонна аллараа сыҥаахтарын кэлин өттүгэр баар биэстии төрүт тиистэриттэн биирдэстэрэ. ☉ Коренной зуб
Кэрбээччилэр тиистэрэ кэрбиир тиис, аһыы уонна балта диэннэргэ арахсаллар. ББЕ З
Эдэр ынаҕы аллараа сыҥааҕынааҕы тииһиир тииһэ солбуллубутунан, арыый кырдьаҕас ынаҕы балталара солбуллубут ньуурун көрүҥүнэн быһаараллар. ДЬСИи. [Күөл отун] кээмэйэ араас, хайдах эрэ балта тииһи маарынныыр, икки ачаахтаах, сырдык өҥнөөх. Г. Угаров

прил. 1. (дающий молоко) үүттээх; молочный скот үүттээх сүеһү; 2. в разн. знач. үүт; молочное хозяйство үүт хаһаайыстыбата; молочная каша үүт хааһы; молочный сахар үүт саахара; 3. в знач. сущ. молочная ж. үүт маҕаһыына; 4. в знач. сущ. молочное с. үүт аһылык; # молочные железы анат. үүт былчархайдара; молочные зубы ньирэй тиис, тииһиир тиис; молочная спелость с. х. үүт буола буһуу; молочное стекло үүт өҥнөөх өстүөкүлэ.

м. 1. тиис; передние зубы илин тиистэр; молочные зубы тииһиир тиистэр; зуб мудрости билир; 2. (зубец) тиис; зубья бороны боромньу тиистэрэ; # иметь зуб против кого-л., на кого-л. кимиэхэ эмэ өһүр, кырыктан; не по зубам тиис хоппот; говорить сквозь зубы уо-һуҥ иһигэр саҥар, аанньа иһиллибэт курдук саҥар; точить зубы на кого-л. кимиэхэ эмэ тиискин сытыылаа; держать язык за зубами саҥата суох сырыт; заговаривать кому-л. зубы кими эмэ аралдьыт; вооружённый до зубов баһыттан атаҕар диэри сэбилэммит.

аат. Ынах оҕото (үксүгэр төрөөбүтүнэн эбэтэр маҥнайгы ыйдарыгар). ☉ Телёнок
Дьахталлар ынахтарын ыан бүтэрэн, ньирэйдэрин холкуос бүтэйигэр ыыталлар. Амма Аччыгыйа
Сүүһүгэр туоһахталаах кугас ньирэйдэрин олбу-солбу көтөҕөн …… биэрэк диэки дьүккүһэн истилэр. Н. Заболоцкай
Күөл кытыытыгар өрүөлээх ньирэйдэр мэччийэн сырсан бытарыһаллар. М. Доҕордуурап
♦ Ньирэйгэр түс — кыра оҕо курдук буол. ☉ Вести себя как ребёнок (букв. впадать в телячье состояние)
Дархан, олох аһыытын-ньулуунун билбит кырдьаҕас киһи, бэйэтэ оҕотун уоскутуон оннугар, дьэ, ньирэйигэр түһэн, ытаан бопторон, бүгүллэҥнии олордо. Софр. Данилов
◊ Ньирэй көрөөччү — ньирэй кыра эрдэҕинэ көрөр-харайар киһи. ☉ Телятник, телятница, работник по уходу за телятами
Эгэ, үрдүк үөрэхтэнэн баран, биһиэхэ холкуоска ынах ыаччынан, ньирэй көрөөччүнэн …… кэлиэхтэрэ баара дуо? В. Гаврильева
«Үөһээ Бүлүү» сопхуос ньирэй көрөөччүлэрэ сайыҥҥы түөрт ыйга …… үрдэтиллибит эбэһээтэлистибэ ылыннылар. «Кыым». Ньирэй оҕо — олоро илик, икки-түөрт ыйдаах кыра оҕо. ☉ Грудной младенец двух-четырёх месяцев от роду
[Айыыһыты атаара] Ньиччир бараан дьиэбин Ньирэй оҕонон ньиккирэтээр, Байдам уорук балаҕаммын Баччыр оҕонон баккыратаар. П. Ойуунускай
Сиһи таҥнары түһэн, үрүйэ сыбарыгар тиийэн эрдэхпинэ, эмискэ ньирэй оҕо маккыраата. Н. Заболоцкай
Ньирэй оҕо саҥата ньиккирэччи ытаата. И. Чаҕылҕан. Ньирэй от — саҥа тахсан эрэр намчы от. ☉ Ростки травы. Саҥа төрөөбүт ынаҕы ньирэй отунан аһатыллар. Ньирэй саас — кыра оҕо эрдэҕинээҕи кэм. ☉ Младенческий возраст
Кыракыйтан, ньирэй саастан Сылааһы эрэ биллэргит, Аан маҥнайгы буурҕаҕа Хайдах ордуох этигит. П. Тулааһынап. Ньирэй тиис — саҥа тахсан эрэр, тииһиир тиис. ☉ Молочные зубы. Оҕо ньирэй тииһэ ыарыылаахтык тахсааччы
□ Ыт оҕотугар ньирэй тиистэр тахсаллар, олор олох тиистэри солбуйаллар. ББЕ З
Уу ньирэй көр уу. [Биһиги] бүгүн, бэҕэһээ төрөөбүт, уоһахтаах уу ньирэй оҕолор буолбатахпыт. Эрилик Эристиин
Ол Харачаас баҕайыны харыстыам дуо?! Бу үлүгэр булкууру кинилэр оҥорон, соҕотох уолум, ити уу ньирэй оҕолорун быраҕан, хара тыаны сирэйдэннэ. Пьесалар-1954.
ср. монг. нярай ‘родившийся недавно’

1) зуб || зубной; илин тиис передний зуб; кэлин тиис задний зуб; балта тиис коренной зуб; билир тиис зуб мудрости; (аһыы) тиис клык; тииһиир тиис молочный зуб; тиис враһа зубной врач; тиис бороһуога зубной порошок; тиискин көрдөр = прям., перен. показывать зубы; тиис-тиискэ, хаан-хааҥҥа погов. зуб за зуб, кровь за кровь (соотв. око за око, зуб за зуб); тиис тыҥырах тиийэринэн погов. пока есть зубы и когти (т. е. сопротивляться, бороться до последнего); 2) зубец; тараах тииһэ а) зубья гребёнки; б) зубья бороны; кыраабыл тииһэ зубья граблей.