тилигирэт диэнтэн холб. туһ. Манна уон сэттэ саастаах уол киирэнэн дьарыктанар, буоксаҕа киирэн охсуһар, сырсан эмиэ тилигирэтиһэр. ССТ

туохт. Көлөҕүн сэлиинэн айаннат. ☉ Ехать рысью
Лоҥкууданы таҥнары үс аттаах киһи сиэллэрэн тилигирэтэн иһэллэр. М. Доҕордуурап
Кыыс табатын сүрдээх чэпчэкитик миинэн баран сиэллэрэ турда. Т. Сметанин
Атын күүскэ сиэллэрэн, балачча сири дайбатта. П. Филиппов

хаачыгыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Ат хаста да чохчос гынан, бүтэй сүнньүөҕүн хаачыгыратта. Амма Аччыгыйа
Тимир оһох турбатын тыал субу суулларыах курдук тилигирэтэр, хаачыгыратар. Болот Боотур
Управляющай үөһэ тыынар, эргэ кириэһилэтин хаачыгыраппытынан остуолугар олорор. «Чолбон»

1. аат.
2. Үрэхтэр, өрүстэр икки ардыларынааҕы үрдүк сир. ☉ Возвышенность между двумя или многими бассейнами рек, рёлка, водораздел
   Бэйэтэ даҕаны ураты сырыылаах кыыл буолла — үрэхтэри, үрүйэлэри батыспакка, наар бэс кындаатынан, сис оройунан сирэйин туһаайбыт сириттэн туораабакка ыппыт ох курдук түһүнэн иһэр. В. Яковлев
   Ананийдаах айаннатан тилигирэтэн, сотору үрэх кындаатыгар тахсан, элэҥнэтэн истилэр. М. Доҕордуурап. Тэҥн. кирбии
3. 1
4. Хайа, сыыр саамай үрдэ, арҕаһа. ☉ Вершина, хребет горы, возвышенности
   Арай биирдэ Мичил балайда үрдүк кирбиигэ тахсан баран көрдөҕүнэ, инники дьоно нөҥүө аппа кындаатын мүччү түһэн, көстүбэт буолан эрэллэр. Г. Колесов
5. даҕ. суолт. Үрдүк. ☉ Высокий
   Кындаа маҥан халлааҥҥар Кынаттардаах аалларбыт Кыталыктыы көттүлэр. В. Чиряев

1. аат.
2. истор. Былыр дьону, буостаны таһарга аттары уларытан ааһарга аналлаах ыстаансыйа, ыал олорор сирэ. ☉ Станция на почтовом тракте, на которой сменялись лошади, проводники, подводы, ям
   Дьаамтан дьаамҥа түһэн, ол дьон Наҕылга түүн тиийэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
   Кырдал [сир аата] дьаамын олохтоохторо дьону, таһаҕаһы тиэйэн үп булунарбыт. Н. Якутскай
   Урут Дьокуускайтан Өлөөҥҥө диэри буоста дьаамынан (атынан уонна табанан) биир ыйы быһа айаннаан тиийиллэрэ. «ХС»
3. Ханнык эмэ кэм кэрдииһэ, сүһүөҕэ. ☉ Определенный этап времени
   Хараҥа дьаамнары ааһан, олохпут сырдыкка кээлтин. Эллэй
   Кини дьоллоох олох маҥнайгы дьаамыгар хайыы аҕай кэллэ. П. Ойуунускай
   Ким өйдүөй - эдэр саас эйиигин хаһыс сааскар, ханнык дьаамҥа дуу, ханнык тахсыыга эбэтэр түһүүгэ дуу илдьэ аҕалсан баран, аргыһахтаан кэбиһээт, ханна эрэ көппүтүн. Н. Заболоцкай
4. даҕ. суолт. Дьаамҥа сыһыаннаах. ☉ Ямской
   Онто да суох бэҕэһээ дьаам дьиэҕэ ким да суоҕар кэлэн дьону барытын биир угунньаҕа угуталаабыт үһү. А. Софронов
   Уохтаах аттары миинэн баран дьаам суолун устун тилигирэтэ көтүтэн иһэллэр. Күндэ
   Дьаам ата чуораанынан Чугдаарыйан тиийэн кэлбит. С. Васильев
   ♦ Дьаамна сүүрт элэк. - иһиҥ ыалдьан элбэхтик тахсан киир. ☉ Маяться желудком, страдать от расстройства желудка
   Дьоллооҕуҥ кыранан толунан, барбах бу түүнү быһа дьаам эрэ сүүрдэн таҕыста. Суорун Омоллоон
   Бурдук буоллаҕына кини иһигэр киирэн үллүбүтэ чуолкай. Онон кини [эһэ] мохоорботох буоллаҕына, кырата, дьаам сүүртэ буолуохтаах. Р. Кулаковскай
   Олус сыаҥ-арыыҥ ньалҕарыйан эрэр. Хата, бэйэҥ урут дьаам сүүрдэр дьаллыкка ыллараайаҕын. И. Никифоров
   ◊ Дьаамна сүүрт - кэлэр-барар дьону, буостаны дьаамтан дьаамҥа атынан тас. ☉ Заниматься извозом на ямских лошадях, быть ямщиком
   Ити икки ыйга биир атынан дьаам сүүрдүспүппүн умнан кэбиһэн суруттарбатахпын. П. Ойуунускай
   Нэһилиэк сууттара Ньукулай оҕонньорго дьаам сүүрдэригэр биэстии буут оту хомуйтаран бэрдэрэллэр. Күндэ
   [Хоруо Баһылай] биирдэ - быданнааҕыта улууска дьаам сүүрдэ олорон, биир бириэмэҕэ бюролары көтөхпүтэ, олор илин үрэх баһыгар тахсан, Субуугу дьэгдьийэ сылдьыбыттара. Н. Түгүнүүрэп
   Дьаам сүүрдээччи - дьаамсык диэн курдук. Мэхээлискэ дьаам сүүрдээччи буолан олорор эбит. Эрилик Эристиин
   Чоочо баайтан күрээн, бу дойдуга кэлэн, биир баайга дьаам сүүрдээччинэн киирбитим. В. Протодьяконов
   Дьиэлээх Уйбаанча диэн инньэ илин ааһар дьаам сүүрдээччилэр илииатах киһилэрэ. П. Филиппов
   русск. ям

сыһ.
1. Үрдүк сиртэн аллара, намыһах өттүн диэки (бар, түс). ☉ По направлению к низу (идти, спускаться)
Бастакы киһи тааһы таҥнары сүүрэн түргэнник түһэр, иккиһэ бытааннык түһэн, киниттэн быстан хаалар. Саха фольк. Илиибин быластаабытынан халдьаайыны таҥнары сүүрэр этим. Амма Аччыгыйа
Очурдарга охсулла-охсулла, сыыры таҥнары сырылаан түһэн истим. Т. Сметанин
△ Үөһэттэн аллара диэки (хол., көр, өҥөй). ☉ Сверху вниз (напр., смотреть, заглядывать)
Анарааҥҥыта үөһэттэн таҥнары көрөн түһэрдэ. Амма Аччыгыйа
Аркадий Дмитриевич тугу эрэ толкуйдуурдуу, көҥүһү таҥнары өҥөйөн, сөҥөн олордо. М. Доҕордуурап
Үөһэттэн таҥнары көрдөххө киһи быыкаа буолан көстөр. И. Данилов
2. Аллараа диэки, үрэх өрүс сүүрүгүн хоту. ☉ Вниз, по течению речки, реки
Оҥочону биһиги эргийэ хаама сылдьан хайҕаан-хайҕаан бараммыт, олорон сүүрүгү таҥнары уһуннубут. Амма Аччыгыйа
Арай Өймөкөөн суолун диэкиттэн соҕотох айан киһитэ түргэн соҕустук үрэҕи таҥнары хаамтаран күлүкүчүтэн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
Лоҥкууданы таҥнары үс аттаах киһи сиэллэрэн тилигирэтэн иһэллэр. М. Доҕордуурап
3. Үөһэ өттүн аллара гына, түҥнэри (тутан). ☉ Вверх дном, так, чтобы верхняя часть чего-л. оказалась внизу
Оноҕочоон-Чоохоон удаҕаны симиирдээх кымыска төбөтүнэн таҥнары уган кэбиһэр. Саха фольк. Саабылаан батаһы таҥнары тайахтанна. П. Ойуунускай
Надзирателлэр мөһөөччүгү ылан, остуолга таҥнары сүөкээтилэр. П. Филиппов
4. Сөп өттүнэн буолбакка, төттөрү өттүнэн (гын, оҥор). ☉ Противоположно тому, что нужно или что ожидалось, наоборот (делать что-л.). Наар таҥнары оҥорор
□ Ол үөрэнэргин тоҕо, дьэ, миэхэ эппэтиҥ? Ама мин таҥнары сүбэлиэм этэ дуо? С. Ефремов
Мин хара айыылаах, хараҥа буруйдаах киһибин, дьон булкуйаннар, таҥнары ытыйаннар бандьыыттыы сылдьыбытым. И. Бочкарёв
Уоһук куһаҕаннык саныыр, аанньа өҥөлөспөт киһини түүлүн таҥнары тойонноон биэрэр үһү. БРИ ТТ
♦ Таҥнары бар (түс) — уруккутааҕар куһаҕан буол, төттөрү түс (хол., олох таһыма, сайдыыта). ☉ Становиться хуже, чем раньше, ухудшаться (напр., об уровне жизни). Көрдөрүүбүт былырыыҥҥытааҕар таҥнары түспүт
□ Уобалас сэбиэтэ былааһы ылыаҕыттан ыла, Дьокуускай куорат үлэлээн иитиллээччилэрин олохторо күн ахсын таҥнары барбыта. «ХС». Таҥнары баттаа (миин) — 1) кими эмэ көлөһүннээ, баттаа-атаҕастаа, көҥүлүн хааччахтаа. ☉ Угнетать, притеснять, эксплуатировать кого-л.
Хамначчыт дьахталлары бэйэлэрин баай хотуттара таҥнары баттаан олороллор. «ХС»; 2) киһи санаатын эбии ыарат, дууһатын эрэйдээ. ☉ Мучить, отягощать сознание, душу
Бэрт элбэҕи этэн уһуутаата Бүүчээн оҕонньор. Буруйдаах Мэхээлэ ол хабыр тылларга таҥнары баттатан, ыгылла-ыгылла умса ньүрүйэн истэ. Амма Аччыгыйа
Түүн аанньа утуйбакка эрэйдэнним. Санаа бөҕө таҥнары миинэр. Н. Лугинов. Таҥнары тарт — туох эмэ сайдыытын, үчүгэй буолуоҕун харгыстаа, төттөрүтүн оҥор. ☉ Препятствовать, мешать чему-л.; задерживать, не допускать чего-л.
Эһиги үүнэргитин мин таҥнары тардар үһүбүн. Дьүөгэ Ааныстыырап