тирэс 1 диэнтэн хай
аата. Ытар бокуой суох буолан, хардарыта ыстыыгынан тирэһии буолла. ЧМА СТСАКҮө

туохт.
1. Улаханнык сыралаһан, уһуннук тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать, выполнять что-л., напрягая силы (физические)
Уһуннук төҥкөйө сылдьан хойуу болбукта умнаһын кэрдэн биликтэһэригэр сиһэ быһынна. Тумарча
Лена Федоровна муоста сууйан биликтэһэ сырыттаҕына, холкуос бэрэссэдээтэлэ Василий Павлович киирэн кэлбитэ. Н. Якутскай
2. Тутуһа сылдьан сыралаһан хабырдык киирис, охсус. ☉ Жестоко схватиться, драться на близком расстоянии
Оҕустар балачча өр харсан биликтэһэн бараннар, уҥан хаалан, сүүстэриттэн тирэһэн, тыын ыла көбүөхтэһэ турдулар. Е. Макаров
Түһүлгэҕэ уолаттар тустан биликтэһэ сылдьаллар. «ХС»

I
туохт. Дьоллоох, соргулаах буол, туохха эмэ наһаа табылын. ☉ Иметь удачу, счастье; посчастливиться в чём-л. кому-л.
Мин тарбаҕым талааннанар күннээх буоллаҕына. ПЭК ОНЛЯ I
Онуоха кини эйигиттэн киирэн ыйдаран баран тахсар күнүгэр мин илиим илбистэнэр, тарбаҕым талааннанар …… күннээх буоллаҕына, кини биһикки тирэһэр күммүтүгэр кытаатан тэскилээн көрөөрүҥ. Ньургун Боотур
Нохоо, быраатыҥ талааннанан, тайах өлөрөн кэлбит. ЕАИ СА
II
талааннаа диэнтэн бэй. туһ. Андаатар күөлгэ «чолум» гыммытыгар талааннанан ылла

туохт.
1. итэҕ. Хааҥҥа, өлөрсүүгэ-охсуһууга баҕар, курдаттыы тартар. ☉ Стать кровожадным (напр., о боевом холодном оружии); иметь, возбуждать страсть к убийству, к смерти
Мин илиим илбистэнэр, тарбаҕым талааннанар, ойоҕоһум оһоллонор күннээх буоллаҕына, кини биһикки тирэһэр күммүтүгэр кытаатан тэскилээн көрөөрүҥ. Ньургун Боотур
Үс түүннээх күнү мэлдьи кыыраммын, Үөһэ өрөгөйдөөх халлааҥҥа тахсаммын …… Сиэмэх илбистэнэн, хара дьайданан, Сир ийэ дойдубар таҥнары түспүтүм... П. Ойуунускай
2. Барыны бары кыайар күүстэммит курдук буол; иччилэн, хомуһуннан (тыл туһунан). ☉ Быть, казаться одержимым сверхъестественной силой (напр., о шаманах, знаменитых сказителях-певцах)
Кумайан тойуга дуорааннанан, этэр тыла илбистэнэн, саҥарар саҥата саталанан, кутуран куйуһутан, үөрдэрин-сүүрүктэрин ыҥыртаан, абааһыларын арҕаран барда. И. Федосеев

1. даҕ. Кимиэхэ, туохха эмэ тэҥнээх, сөптөөх. ☉ Равный кому-чему-л., достойный кого-чего-л.
   Кинилэр диэтэх дьон [Кулун Кулустуур уонна удаҕан] тэҥнээх дьон буолан, дьэ тирэстилэр, холоонноох дьон буолан, дьэ холбостулар [охсуһаары]. ПЭК ОНЛЯ VI
   Бу үрүҥ күн анныгар оҕоҕо холоонноох күндү дьол диэн суоҕа. Софр. Данилов
   Намсыров сааһыгар холооно суох хапсаҕай баҕайытык ойон туран Тулааһынабы кытта дорооболоспута. Далан
   Холоонноох доҕорум Холку киһи, Кыыһырары, кыҥкыйдыыры сатаабат. В. Гольдеров
2. аат. суолт. Ким эмэ кимиэхэ эмэ тэҥэ, тэҥнээҕэ. ☉ Тот, кто равен кому-л., достоин кого-л.. Тэгил дойдуга тэҥнээҕин, хол дойдуга холооннооҕун булбатах (өс хоһ.). Кырдьык хоһуун киһи эбиккин. Онон эн биһиги хол дойдуттан холоонноохтор холбоһон олоруох. Саха фольк.

1. аат.
2. Киһи туттар, онуманы гынар үөһээ лабаата (санныттан тарбаҕын төбөтүгэр диэри). ☉ Рука (верхняя конечность человека от плечевого сустава до кончиков пальцев)
   Ыалдьартан илии арахпат, таптыыртан харах арахпат (өс хоһ.). Кирилэ хаҥас илиитинэн куобаҕы тириитин уһулу тарта. Н. Неустроев
   Кини сэриигэ аҥар илиитин сүтэрэн кэлбит. Суорун Омоллоон
   Илиитигэр сибэкки тутуурдаах Сибиэтэ киирэн кэлэр. С. Ефремов
3. көсп. Киһи. ☉ Человек
   Ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр (өс хоһ.). Хойутаан төрөөбүт ынах, сайын устата үс-түөрт илиигэ түбэһэн, кыстыкка киириигэ - балаҕан ыйын бүтүүтүгэр, алтынньы саҥатыгар - уолар түбэлтэтэ үксээбит. «Кыым»
4. көсп. Бас билии, баһылааһын. ☉ Собственность; владение, распоряжение чем-л.
   Ама эн баҕас мин илиибиттэн ханна барар үһүгүн. П. Ойуунускай
   Билигин да сир баай илиитигэр турар. Амма Аччыгыйа
   Баттыгастаах баай илиититтэн былааһы бэйэбит илиибитигэр ылар иннигэр тыыммыт быстарын кэрэйиэхпит суоҕа. Эрилик Эристиин
   Эйигин өстөөхтөр илиилэриттэн быыһаммыккынан эҕэрдэлиибин. С. Ефремов
5. көсп. (тард. ф-гар тут. түһүккэ). Тус бэйэнэн кыттыы. ☉ Личное участие в чем-л.
   Дьиэни бэйэлэрэ илиилэринэн оҥорор дьон, дьиэтэ суох буолан, эргэ сарай анныгар дурдалана сылдьан баттатан өлөллөрө. Эрилик Эристиин
   Ол олоҕу Суванкул биһикки илиибитинэн оҥорбуппут. Ч. Айтматов (тылб.)
6. көсп. Хайысха, туһаайыы, өрүт. ☉ Направление, сторона. Хаҥас илиигинэн бардаххына «Хомустаах» отчуттарыгар тиийэҕин. Суол арахсыытыгар тиийэн баран, уҥа илиигинэн бараҕын
7. көсп., кэпс. Ким эмэ оҥорбут бэлиэ суола-ииһэ, үлэтэ. ☉ Характерные для кого-л. манера, особенность в чем-л., рука, почерк. Бу чороон - чахчы Сүөдэр илиитэ. Уус киһи илиитэ биллэр
8. көсп. Кээмэй туһунан: тарбах суонун саҕа. ☉ Палец (как бытовая мера толщины)
   Үс илии уһуннаах, кыра синньигэс сытыы быһыччалаахтар. Саха фольк. Өрүс уута, кырдьык, кини эппитин курдук, кыратык да көҕүрээн көрбөтө, хата чаанньык оргуйуор диэри эбии хас да илии эбилиннэ. Н. Заболоцкай
   Мойуос кинээс Сэттэ илии халыҥнаах Киилээх иһэрэх тэллэхтээх. С. Зверев
   Буурдара иккилии, үстүү илии тастаахтар. «ХС»
9. көсп., кин., калька. Тастан, туораттан орооһуу. ☉ Вмешательство в чьи-л. дела со стороны
   Америка империалистара! Кубаттан илиигитин киэр гыныҥ! «Кыым»
10. сыһ. суолт. (тард. ф-гар тут. түһүккэ)
11. Механизацията, массыыната суох. ☉ Вручную, без средств механизации (работать, делать что-л.)
    Ходуһа сирин илиинэн солоотубут. М. Доҕордуурап
    Сарай ойоҕоһугар илиинэн эргитэр үүттүүр ыстаныак турар. С. Ефремов
    Оччотооҕу илиинэн тигиллэр тирии этэрбэһи, суорунаҕа тардыллан оҥоһуллар лэппиэскэни өйдөөтөххүнэ ийэҥ, аҕаҥ уһун сыратын сырдык санаатын ис сүрэххиттэн кэриэстии саныыгын. С. Васильев
    Үлэ барыта илиинэн толоруллар буолан, ким даҕаны сөбүлэспэт. «Кыым»
12. Массыыҥкаҕа, көмпүүтэргэ бэчээттээн буолбакка, уруучуканан, харандааһынан (суруй). ☉ От руки (ручкой, карандашом - писать). Илиинэн суруллубут текиһи көрдөрдө
13. даҕ. суолт. Илиинэн туттуллар. ☉ Приспособленный для рук, ручной
    Доҕорум, Алгыс сордооҕум, Тутта илии хотуурун. Р. Баҕатаайыскай
    Буров хамаандалаан ньиргийдэ да - илии бүлүмүөтэ бачыгыраабытынан барда. Амма Аччыгыйа
    Былыргы дьон чочуйан оҥорбут таастарын илии сүгэтэ диэн ааттыыллар. КФП БАаДИ
    ♦ Бэйэҕин илиигэр ыл - кыан, тутун, бэйэҥ бэйэҕин уоскут (хол., наһаа кыыһыран, кыйаханан баран). ☉ соотв. брать (взять) себя в руки
    Мантан инньэ бэйэҕин илиигэр ыллаххына сөп буолсу.  Дьиэ-уот кыһалҕатын, түбүгүн кыра оҕо эрдэҕиттэн билбитэ, онон эмискэ ааҥнаабыт алдьархай ааһарын кытары бэйэтин бэйэтэ түргэнник илиитигэр ыла охсубута. «ХС». Бэйэ илиитинэн - тус бэйэҥ (оҥор, тут-хап). ☉ Лично, своими собственными руками (сделать, делать что-л.)
    [Хотоннорун] бары түргэнник бүтэрэ охсуохтарын баҕараллара. Бэйэ илиитинэн тутан-хабан үлэ үөрүүтүн манна эрэ билбиттэрэ. Н. Лугинов. Бэринньэҥ илии - бэринньэҥ диэн курдук. Икки илиибин (илиибинэн) уунабын (сөбүлэһэбин) көр икки I. Икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэт көр икки I. Илии билсиһиитэ - күүһү-күдэҕи боруобалааһын, тургутуһуу (хол., күрэхтэһиигэ). ☉ Взаимная разведка сил (напр., в спортивных состязаниях). Ээ, билигин илии билсиһиитэ эрэ. Дьэ үчүгэйдик киирсиэхтэрэ. Илии былдьас - куоталас, бэрт былдьас. ☉ Соперничать; выяснять отношения
    Ол да буоллар бэйэбэйэлэрин күөнтэһэ, илии былдьаһа олороллор. Бэс Дьарааһын. Илии быртах кэпс. - ылыгас идэлээх, уоруйах. ☉ соотв. нечист на руку кто-л. (букв. рука поганая). Илии быртах киһи. Илии бэрсис (охсус) - 1) кими эмэ кытта тугу эмэ оҥорорго сөбүлэс, дуогабардас. ☉ Договориться, заключать соглашение, сделку, ударять по рукам
    Дьэ, билигин туран биир кыайбыттара урут мииниэх, биирдэстэрэ, тутан биэриэх буолан, сакылааттаһаллар, илии охсуһаллар. Суорун Омоллоон
    Тойонноох хамначчыт илии охсуһан сакылааттаһаллар. «ХС»; 2) эр-ойох буоларга сөбүлэс. ☉ Помолвить (объявить кого-л. женихом или невестой), совершить помолвку (подав друг другу руки)
    [Омуннаах Уйбаан:] Э-э, биһиги Бүөтүрдүүн урут сүбэлэспиппит. Хата, кэл илии бэрсиэх, ол кэннэ уураһыах. Н. Неустроев
    Былыргы үгэһинэн, Аанчаны, иккилээх эрдэҕинэ, Үрэкиин уолугар кэпсэтэн, халыымын сорҕотун биэс табаны, биэдэрэ аҥаара арыгыны иһэрдэн илии охсуспута. Болот Боотур
    [Даарыйа Дабыыкка:] Илиигитин бэрсиһэр кэмҥит кэлэрин тиэтэтэ саныыбын дии, хайа, хойутаабаккын дуо? «ХС». Илиигин аҕал - эйэлэһиэх (илии тутуһан). ☉ Давай помиримся (пожав друг другу руки)
    - Эн... - уол симиттэн, ачыкытын өрүтэ анньыммахтаата, - эмиэ кырдьыгы эттэххэ, кыыһырыаҥ суоҕа дуу?.. - Суох! Аҕал илиигин, Саша. Софр. Данилов. Илиигин араарбакка үлэлээ - онно-манна аралдьыйбакка дьүккүөрдээхтик үлэлээ. ☉ соотв. работать не покладая рук (букв. работать, не убирая рук)
    Отделение экэниэмикэтэ сайдыытыгар билиҥҥээҥҥэ диэри илиитин араарбакка үлэлэһэ сылдьар. «Кыым». Илиигин киртит - сиэргэмайгыга сөп түбэспэт, куһаҕан дьыалаҕа булкулун, марайдан; чиэһинэйэ суох быһыыны оҥор. ☉ соотв. марать (пачкать) руки об кого-что-л.
    Табаарыс Үчүгээйэп, ити киһини кытта иирсимэ, тоҕо киниэхэ илиигин киртитэҕин. Харчыны ирдээн ылыахпыт. С. Ефремов. Илиигин марайдаама - куһаҕан дьыалаҕа орооһума, буккуллума, кыттыһыма. ☉ Не марай (не пачкай) руки об кого-что-л.
    Мин кинини ыытан кэбистим. Илиибин марайдыы барбатым. «ХС». Илиигин сымнат - тус бэйэҥ тутан-хабан, кыттан дуоһуй, астын, манньый (хол., оҕону көрөн). ☉ Получать удовлетворение, удовольствие от личного участия в чем-л. (напр., возясь с маленьким ребенком)
    Дэлэкэннээх үчүгэй буолуо этэ дуо, мин кыра сиэммин оҕолоон илиибин сымнатарым. С. Ефремов. Илиигин ук - уор. ☉ Красть, воровать
    Итэҕэстээх буоллаҕына, бэйэтэ төлөөтүн. Эн тоҕо холкуос үбүгэр кини кирдээх илиитин уктараҕын? С. Ефремов. Тэҥн. илиини угуу. Илиигин <өрө> уун! - бэрин, утарылаһыма! ☉ Руки вверх! «Илиигин уун!» - диэбитинэн, саатын уун-утары туппутунан, Наһаар бандьыыкка ынан кэллэ. Суорун Омоллоон
    Кыраныыссаны туорааччылар илиилэрин өрө ууналларын, бэринэллэрин оннугар миэхэ уун-утары ыстаммыттара. Н. Якутскай
    Суола суох сиринэн туһулаабыттарын хоту сүүрбүт ньиэмэстэр умса хоруйа түһэллэр, сорохторо илиилэрин өрө ууналлар. Т. Сметанин. Илиигин ууннаххына тиийэр сириҥ - бэрт чугас (сир). ☉ соотв. рукой подать до чего-л.. Сайылыга - илиигин ууннаххына тиийэр сириҥ. Илиигин үөрэт - үөрүйэхтэн, сыһын, сатыыр буолан бар. ☉ Привыкать к чему-л.; приобретать сноровку, умение, набить руку (в чем-л., на чем-л.). Илииҥ үөрэннэҕинэ, каменщиктар биригээдэлэригэр ылыахпыт. Илиигин үөрэтэ сырыт. Илиигин хааннаа кэпс. - 1) бастакы булкун өлөр. ☉ Добыть первого зверя или птицу на охоте (букв. окровавить руки). Уолум миигин кытта сылдьыһан быйыл аан бастаан илиитин хааннаата; 2) сэптээх-сэбиргэллээх хаан таһаарыылаахтык охсус; өлөрсүүгэ кыттыс. ☉ Драться до крови (убивать кого-л.)
    [Филипп:] Ити хара кырыктаах Киэҥ Ыстаан [киһи аата] уон биэс-алта сыл буолан баран эргийэн кэлэн, иккистээн илиитин хааннаары соруммутун көрүҥ. С. Ефремов
    Уҥуох-сула киһи сынтараалканы тайахтанан турар салбаныйбыт киһиэхэ: «Хайа, доҕоор, илиигин хааннаабаккын дуо?» - диэн киксэрдэ. Р. Кулаковскай. Илиигин харалаа кэпс. - илии үлэтин боруобалаа, хара үлэҕэ сыһын. ☉ Приобщаться к физическому труду. Оҕом быйыл сайын устудьуоннар тутар этэрээттэригэр илиитин харалаата. Илиигинэн киир (дьүүллээ, сууттаа) - охсус, кырбаа, сырбат. ☉ соотв. давать волю кулакам (рукам)
    Бэйи, аргыый, илиигинэн дьүүллүүрүҥ ааспыта буолуо. А. Софронов
    Кини өссө илиитинэн сууттуо хаалбыт дии. С. Ефремов
    Билигин ити нэһилиэк сэбиэтин салайааччыта буолан, кими да кытта илиитинэн киирсибитэ иһиллибэт, улам сымнаан, «киһитийэн» эрэр диэн этэллэр. А. Сыромятникова
    Кини уолҕамчы, этистэр эрэ илиитинэн киирээччи. У. Шекспир (тылб.). Илиигитин киэр гыныҥ калька - кимиэхэ, туохха эмэ орооһоргутун тохтотуҥ. ☉ Руки прочь от кого-чего-л.. Ирактан илиигитин киэр гыныҥ! Илиигиттэн араарыма - мэлдьи бэйэҕин кытта илдьэ сырыт, куруук тута сырыт. ☉ Постоянно носить что-л. с собой, не оставлять ни на минуту (букв. с рук не отрывай (не спускай))
    Бөтүҥнэр, төһө да дьиэлээх тойон маанылаабытын иһин, сэптэрин илиилэриттэн араарбат эбиттэр. Эрилик Эристиин. Илиигэ биллэр - балачча ыарахан ыйааһыннаах. ☉ Довольно тяжелый, увесистый
    Бу кинигэ илиигэ биллэр эбит.  [Бэстилиэт] кэм илиигэ биллэр, тос курдук. Н. Лугинов. Илиигэ киирбит - улаханнык ыалдьан, атын киһи көрөрхарайар буолбут. ☉ Быть, находиться на руках у кого-л. (о тяжелобольном). Оҕонньор тыыннаах хаалара саарбах, илиигэ киирбит дэһэллэр. Илиигэр (илииҥ иһигэр) ыл (тут) - 1) бас билэн салай, баһылаа-көһүлээ. ☉ Подчинять себе, заставлять повиноваться (в поступках, действиях; соотв. брать в руки кого-л.; брать в оборот кого-л.)
    Тыһыынча ыстыыктаах саалаах үрүҥ аармыйата Верхоянскайтан Өймөкөөҥҥө диэри хоту уокуруктары барытын бэйэтин илиитигэр ылла диир. Болот Боотур
    Кинилэр уһуну-киэҥи өйдөөн салайбаттар. Ону эн, парторг киһи быһыытынан, кинилэри илиигэр ыл. Н. Апросимов
    «Комсомольскай тэрилтэ холкуоһу салайар оруолун илиитигэр ылбатаххыт, куһаҕаннык үлэлиир эбиккит», - диэн Даша кириитикэлээбитин Костя ылыммыта. М. Доҕордуурап
    Айар идэҕэ үөрэнии боппуруоһун «Эдэр коммунист» мэлдьи илиитин иһигэр тутар, хараҕын далыттан таһаарбат. «ХС»; 2) көр-харай, кыһан. ☉ Брать на попечение кого-л.
    Эн, кырдьык, дьахтары илдьиэххин саныыр буоллаххына, миэхэ икки үчүгэй атта булан кулу, дьахтары мин илиибэр туттар. Н. Неустроев
    Ордук куһаҕан туруктаахтар кимнээхтэрин билиэххэ уонна кинилэри илиигэ ылыахха. И. Гоголев. Илиигэр ылыма (ыла да сорунума) - тутума, туохха эмэ чугаһаама даҕаны; бырах (куһаҕан кэмэлдьигин). ☉ Не брать в руки что-л. (полностью отстраниться, не касаться чего-л.)
    Хаарты оонньуур этим; ону кистээбэппин, аны хаартыны илиибэр ылыам суоҕа. П. Ойуунускай. Илии дала - 1) киһи илиитэ тиийэр сирэ. ☉ Предел досягаемости
    Илиим далыгар киллэрдэххинэ кыайыам.  Ол сылдьан илиитин далыгар киирэн биэрдэхтэринэ, хайа да бэйэлээх киһи буоллун, бокуой биэрбэккэ бобо тутан умса илгэн кэбиһэр эбит. Күннүк Уурастыырап
    Абыраамап Бииктэри аттыттан араарбат, илиитин далыттан мүччү туппат баҕалаах. Л. Попов; 2) киһи салайар, баһылыыр-көһүлүүр, дьаһайар кыаҕа. ☉ Возможность руководить, распоряжаться, управлять кем-чем-л.
    Бу уолу илииҥ далыгар ыллаххына сатаныыһы.  Бииктэр быраатым, ити аата, биһиги илиибит далыгар киирдэҕэ. Л. Попов
    Холбоһор күннээх буоллаххына, хайаан да иэстэһиэм. Кинини баҕас илиим далыгар киллэрээ инибин... М. Доҕордуурап. Тэҥн. илии кыаҕа. Илии дьолуота (билиэҕэ)- таба тутуу, таба тайаныы, соргу (билиэҕэ); тыҥааһыннаах кэмҥэ илии сымсата (билиэҕэ). ☉ Везение, фортуна, удача (решит); ловкость рук (решит в нужный момент)
    Мин илиим дьолуотун көр эрэ! ПЭК СЯЯ
    Дьоллоох илии Дьолуота биллин Эрчимнээх илии Эҕэрдэтэ биллин! Суорун Омоллоон
    Дуолан Хара аһаран биэрэр, Анньыһар Боотуру охторор, үҥүүнэн тириир. [Сынаҕы баай:] Дуолан Хара, илииҥ дьолуотун көрдөр! И. Гоголев. Илии иһинээҕи (иһигэр баар) дьыала - ким эмэ бэйэтэ бас билэр, дьаһайар дьыалата. ☉ (Это) сугубо его дело; (это) в его распоряжении, возможностях
    Аһынүөлүн чааһа бэйэтин илиитин иһинээҕи дьыала. «ХС»
    Докумуона баар буолла да үбүн булуу, линияны [электролинияны] тутуу, этэргэ дылы, илии иһигэр баар дьыала. «Кыым». Илии күлүгэ кэпс. - күндүлээһин, бэрсии. ☉ Угощение, дар
    Соһуйдаҕым, үөрдэҕим дии. Арай былыр эн аҕаҥ өһө тэһиннэҕинэ, күндүлүүрэ, бу эн илииҥ күлүгүн, кырдьыга, көрө иликпит, ол да иһин үөрдэхпит. А. Сыромятникова. Илии кыаҕа - киһи дьаһайар, ону-маны гынар кыаҕа. ☉ Возможность управлять кем-чем-л., делать что-л. Бастакыта - илииҥ кыаҕа тиийбэтин син-биир кыайан кууспаккын, онон бу кыаллыбат суол, тыл эрэ ыаһаҕа буолуон сөп. В. Яковлев. Тэҥн. илии дала
14. Илиини угуу - уоруу, ким эмэ тугун эмэ сокуоннайа суох туһаныы. ☉ Обкрадывание, незаконное пользование чужим имуществом
    Оҕотоойоп олох атын да эйгэлэригэр судаарыстыба сиэбигэр илиини угуу, ыһыы-тоҕуу туһунан хаһыакка үгүстүк ааҕара. «ХС». Тэҥн. илиигин ук. Илиинэн киирсиһии (кыргыһыы) - ытыаласпакка эрэ аҥаардас илиинэн, ыстыыгынан охсуһуу. ☉ Рукопашный бой
    [Сэрии кэмигэр] сороҕор соһуччу илиинэн киирсиһии баар буолар. С. Никифоров
    Куорат иһигэр ытыалаһыы, илиинэн кыргыһыы буолан барбыта, сир-халлаан оргуйан олорорго дылы этэ. А. Бэрияк
    Илииҥ быстан түһэ илик көр илииҥ быстыа суоҕа (быстаары). [Өрүүскэ:] Киһим суох буола-буола, бэйэҥ илииҥ быстан түһэ илик, чэ , оҥороҕун дуу, суох дуу, эт. Күндэ. Илииҥ быстыа суоҕа (быстаары) кэпс., кур. - туох эмэ кыра да туһалааҕы оҥордоххуна, көмөлөстөххүнэ туох да буолуоҥ суоҕа. ☉ Руки не отвалятся (сделать что-л.) (букв. у тебя не оторвутся руки)
    Эмиэ сүөһү туолбут, илиилэрэ быстаары тэлгэһэлэрин аанын саппат буоллахтара. С. Ефремов. Илииҥ иһигэр эргит - таптаабыккынан дьаһай, оҥор. ☉ Распоряжаться кем-чем-л. по своему усмотрению, как угодно, как хочется
    Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин илиилэрин иһигэр эргитэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар ээт. Күндэ. Илииҥ күлүгүн көрдөр - туох эмэ туһалааҕы оҥорон хааллар, туох эмэ туһалааҕы бэйэҥ айан хааллар. ☉ Оставлять след от своей (полезной) работы, деятельности, оставлять от себя что-л. достойное (букв. тень своих рук показывать)
    Норуоппар хайдах эмэ гынан өссө да илиим күлүгүн көрдөрдөрбүн ханнык диибин. «ХС». Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр - кими эмэ үөрүүнэн, ытыктабылынан, далбарынан көрүс. ☉ соотв. принимать (встречать и т. п.) кого-л. с распростертыми объятиями (сердечно, радушно)
    Киирэллэрин кытта Өксүүнэ доҕор дьахталлара илиилэригэр түһэрэн илдьэ барбыттара. Н. Заболоцкай
    Онтон остуорас дьахтар кинини илиитин үрдүгэр түһэрэн ылбыта. «ХС»
    Сопхуос дириэктэрэ бу кимэ-туга биллибэт дьону ытыс үрдүгэр түһэрэр. «Кыым»
    Илии охсуһуута көр илии бэрсис (охсус). «Оттон ол икки судаарыстыба илии охсуһуута этэ дии, сыаналаах буолуо эбит», - аны Өксүөн тыл быраҕар. «ХС». Илии салааһына - урукку сатыырын, туттарын-хаптарын тобоҕо сүппэккэ-умнуллубакка сылдьара. ☉ Остатки былого мастерства, ловкости, умения
    Микииппэр оҕонньор илиитин салааһына кэм да баар эбит, имигэс-имигэстик туттумахтаан …… начаас үлүгэр сүөһүтүн иһин хостуу охсон кэбистэ. «ХС». Илии сыгынньах - сэбэ-сэбиргэлэ суох. ☉ Голыми руками, с голыми руками (без орудия, без оружия и т. п.)
    Көмүскэнэр наада кэллэҕинэ [эһэттэн], ытар саалара да суох, илии сыгынньах эбиттэр. «ХС». Илиитигэр туппута - илдьэ хаалбыта, дьиҥнээх баара. ☉ Оставшийся, имеющийся, уцелевший, сохранившийся до настоящего времени у кого-л.
    Уонтан тахсата оҕолонон баран, илиибитигэр туппуппут эн эрэ бааргын. С. Ефремов. Илиитин анныгар - көрөн турдаҕына, хараҕын ортотугар; бэйэтэ баарына. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л. (происходило, имело место что-л.; букв. под рукой)
    «Мин аҕам, - диэн Ахмет үөһэ тыынан кэбистэ, - Еникей помещик таһыйа турдаҕына, илиитин анныгар өлбүтэ». Эрилик Эристиин. Илиитин анныттан - тус бэйэтэ тугу эмэ гыммытыттан (хол., эпэрээссийэлээбититтэн, кырбаабытыттан). ☉ От чьей-л. руки (напр., хирурга - умереть во время или вследствие операции)
    Сол кини илиитин анныттан Аанчыгым кыа-хаан ортотугар сытан барбыта... Суорун Омоллоон. Илиитин араарбат - оҥорбутун кубулуппат, тэйбэт-арахсыбат, уурайбат. ☉ Делать что-л. усердно, упорно, не отвлекаясь ни на минуту
    Уйбаан ханнык эрэ үлэҕэ тоҕо баһан кыайан-хотон барбатар да, илиитин араарбатынан эр бэрдэ. НС ОК
    Мин хаһан да табаҕы тардыбатаҕым, үрүүмкэ арыгыны испэтэҕим, күннээҕи эрэсиими мэлдьи тутуһабын, дьиэ түбүктээх үлэтиттэн илиибин араарбатаҕым. «Кыым»
    Билигин да үлэттэн илиитин араарбат. «Кыым». Илиитин (тарбаҕын, ытыһын) иминэн - көрбөккө эрэ, туппахтаан, бигээн билэн. ☉ Вслепую, на ощупь
    Илиитин иминэн бигээн, эмэҕирбит дүлүҥ сытарын булан, олорунан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
    Илиитин иминэн тула харбыалаһа сылдьан, хайа эрэ дулҕа сиэлиттэн бэргэһэтин булан ылбыт. Н. Заболоцкай
    Нина тылын быктарда, мичик гынна, онтон тарбаҕын иминэн хааһын көннөрүннэ, дьонугар таҕыста. Н. Габышев
    Сонно уолчаан кыракый быччыҥнара дьигис гыммыттарын ытыһын иминэн билбитэ, этиэх түгэнэ уол атахха киллэримээри хаптайа охсубута. НЕ ТАО. Илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ) - бас билэр, кыаҕын иһигэр баар; таптаабытынан дьаһайар кыахтаах. ☉ Находиться во власти кого-л.; быть в подчинении, во владении кого-л.
    Мин эһиги илиигит иһигэр баарбын, хайдах оҥороргутугар көҥүлгүт. А. Софронов
    Бүтүн нэһилиэк дьоно кини [Ньукулай оҕонньор] илиитигэр киирэн олорор. Киһи барыта туой киниэхэ иэстээх, туой киниэхэ дэһээтинэлээх. Күндэ
    «Мин илиим иһигэр киирдигит, "куһаҕан" сыананы биэриэҕим, сэрэниҥ», - дии-дии, учуутал Ананийга хайыста. М. Доҕордуурап
    Дойдубар тиийэн үлэлииргэ санаммытым. Онно ревкомовец И.Г. Христофоров кытаанах илиитигэр киирбитим. «ХС». Илиитин көтөхпүт - 1) охсубут, кырбаабыт. ☉ соотв. поднимать руку на кого-л. (пытаться ударить, побить кого-л.)
    Суох, бу дьикти, ыарнүһэр оҕонньорго кини хайдах да кыайан илиитин көтөҕүө суох... «ХС»
    «Дьахтары хайдах кырбыахха сөбүй? Хайдах илиини көтөҕүөххэ?» - Людмила Сергеевна бэркиһээбитэ ааһа охсон бирэбэтэх. «ХС»
    Ити тоҕо, ыга кыыһыраат, илиибин көтөҕө сыстым. «ХС»; 2) сэптэнэн-сэбиргэллэнэн өрө турбут, утарыласпыт, мөккүспүт. ☉ Вступать в борьбу с кем-чем-л., осуждать, порицать кого-что-л.
    Ыраахтааҕыны утары илиитин көтөҕөөрү гына сылдьыбыта. Н. Якутскай
    Илиитин кэтэс көр илиитин-атаҕын кэтэс. Аны Варвараҕа үөрэннилэр, дьиэҕэ бары кини илиитин кэтэһэллэр. Н. Габышев. Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) - туга да суох хаалла, матта, мэлийдэ. ☉ Лишиться всего, остаться без ничего
    Сүүһүнэн үөр табалаах киһи хаһан баҕарар биир күн илиитин соттуор сөптөөҕө. Болот Боотур
    Сиидэрэп кэлэн, ыстараап харчытын төлөөбөтү диэн, Тоокуй баайын уоппустуур. Ол курдук Тоокуй туоҕа да суох илии соттон хаалар. Күндэ
    Ситигирдик икки сааһыт, илиилэрин соттон кээһэн баран, саҥата-иҥэтэ суох араҕыстылар. П. Аввакумов. Илиитин уунар - кыһалҕалаах кэмҥэ көмөлөһөр (хол., ону-маны биэрэн, бэрсэн). ☉ Помогать, оказывать помощь кому-л. (соотв. протягивать руку (помощи))
    Улуу нуучча омук норуота Бырааттыы илиитин ууммута, - Унаар күөх, аал уоппут буруота Былыттан тардыһар буолбута. Күннүк Уурастыырап
    Атаҕастаммыт аймах дьоҥҥо аһыныылаах илиитин уунара. Эллэй
    «Биирдэ тооромос арыы, кырбас эт биэрэн уһун илиигин ууммутуҥ баара дуо?» - Даша хоһуттан тахсан кэллэ. М. Доҕордуурап. Илиитин уурбут калька - өлөрбүт, өлөрүүгэ кыттыспыт. ☉ Приложить руки (руку) к чему-л. (напр., к смерти кого-л.)
    Иккис суол аһаҕас боппуруоһунан Лаабыскын тырахтарыыс кылап гынан көрөн ааспыт киһитэ. Ол киһи ыарахан илиитин уурбут буоллаҕына көҥүлэ. «ХС». Илиитин хамнатарын айыы курдук саныыр кэпс. - кыратык да үлэлиирин улахаҥҥа уурар, ыарырҕатар, сүрэҕэлдьиир. ☉ Ленится даже пальцем шевельнуть (букв. руками двигать считает грехом)
    Бэйэтэ илиитин хамнатарын айыы курдук саныыр. А. Сыромятникова. Илиитин харалаа - кимиэхэ эмэ туохта эмэтэ биэр, бэлэхтээ (үксүгэр киниттэн тугу эмэ туһанаары). ☉ Угощать кого-л. (обычно в корыстных целях). Тэҥн. тумсун оҕунуохтаа. Илиитинэн сирдэрбэт - күүһүнэн-күдэҕинэн үчүгэй, бэйэтин кыанар. ☉ Физически сильный
    Кини төрүт даҕаны илиитинэн дьоҥҥо сирдэрбэтэх киһи этэ. Н. Заболоцкай. Илииттэн илиигэ - 1) киһиттэн киһиэхэ (сырыт, бэрилин). ☉ Переходить от одного к другому (соотв. ходить по рукам)
    Бу кинигэ устудьуоннарга улахан бочуокка сылдьар. Мэлдьи илииттэн илиигэ, хостон хоско эргийэр. Н. Лугинов
    Ол күн траншея үс төгүл илииттэн илиигэ көстө - хааннаах хапсыһыы, дьэ онно буолла. Ф. Софронов
    Кини [И.В. Пухов кинигэтэ] историктарга, этнографтарга эрэ буолбакка, искусство үлэһиттэригэр уонна культурнай ааҕааччыларга барыларыгар илииттэн илиигэ сылдьыаҕа. Эрчимэн; 2) ыҥырыыга, далбарга, мааныга (сырыт). ☉ Быть приглашаемым, почетным гостем, которому всегда окажут сердечный прием. Дойдутугар кэлэн, илииттэн илиигэ сылдьар. Илииттэн таҕыс - ким эмэ сабыдыалыттан, көрүүтүттэн-харайыытыттан төлөрүй, босхолон. ☉ соотв. отбиваться от рук
    Савлук диэн киһи бэрт сымнаҕас, кинилэр илиилэриттэн тахсыбат киһи этэ. П. Ойуунускай. Илии туппах (туппай, туппас) - ону-маны ылбыта, барыга бары илиитэ тиийбитэ эрэ баар буолар (оҕо туһунан). ☉ Имеющий привычку хватать что попало, что под руку попадается (обычно о ребенке)
    Вася сааһа үһэ. Кини илии туппах буолан ийэтиттэн сотору-сотору мөҕүллэр. «ХС». Илии тутах - арыычча, бэрт кыранан тиийбэт. ☉ Чуть-чуть не достает, не хватает. Илии тутук - туга да суох, кураанах, тугу да булбакка. ☉ соотв. с пустыми руками (ничего не имея, не найдя, не добившись - приходить, уходить и т. п.)
    Кини билигин илии тутук төннөрө хайдах да сатаммат. Софр. Данилов. Илии тутус - 1) дорооболос (илиигин илиитигэр биэрэҥҥин). ☉ Здороваться с кем-л. за руку, приветствовать кого-л. (рукопожатием)
    Биһиги бары суугунаһан тиийэн ыалдьыты кытта илии тутуспуппут, билсибиппит. Далан
    Дабыыт сүтэн баран күөрэс гыммытыттан ким да соһуйбата, сорох ааһан иһэн кэпсэттэ, атыттар көннөрү илии тутустулар. У. Нуолур
    «Баһаалыста, ааһыҥ: сыгынньахтаныҥ», - дии-дии дьиэлээхтэр илии тутуһаллар. «ХС»; 2) быраһаайдас (илиигин илиигэр биэрэҥҥин). ☉ Прощаться с кем-л. (рукопожатием)
    Илии тутуһан, үөрэ-көтө бырастыылаһан арахсыбыттар. Амма Аччыгыйа
    «Чэ, кытаатыҥ!» Тус-туспа баран дьону туруоруҥ, сэриитэ тэрийиҥ! - Тугунча дьоннорун кытта илии тутуспута. «ХС»
    Табахтаан, эмиэ куустуһан, илии тутуһан баран айаннааһын буолла. «ХС». Илии тутуурдаах <өттүк харалаах> - 1) кэһиилээх, бэлэхтээх. ☉ С гостинцем, с подарком (приходить)
    Үтүө баҕабын бэлиэтээн көрдөрөөрү илии тутуурдаах этим. П. Ойуунускай
    [Чоочо:] Эн обургу илии тутуурдаах, өттүк харалаах өҥөйдүҥ ини... А. Софронов
    Ол дойдуга илии тутуура, өттүк харата суох сатаммаккын онтуга суох дьыалаҕын өтөрүнэн быһаарбаттар. «ХС»; 2) харыс т. бултаах, булуулаах-талыылаах (айылҕаттан, тайҕаттан кэлии). ☉ С добычей (возвращаться, приходить с охоты)
    Тыаҕа таҕыстарбын эрэ үксүгэр илии тутуурдаах, өттүк харалаах киирэбин. Ф. Софронов
    «Илии тутуурдаах, өттүк харалаах төннөр буоллубут», - дии-дии ытын имэрийбэхтээтэ. Р. Кулаковскай
    Аҕата, Баһычча, уолчаана ойууртан өрүүтүн илии тутуурдаах кэлэрин көрө-көрө үөрэрэ. «ХС»
    Өрүү илии тутуурдаах, өттүк харалаах буолааччы. Тыаҕа таҕыстын - булт улаханын сууһарар, күөлгэ киирдин - балык өлгөмүн хоторор. «ХС». Илиитэ алдьаммыт кэпс.- 1) туох эмэ мэһэйдээн (хол., туттар сэбэ куһаҕан буолан) үлэтэ кыайан тахсыбат буолбут, сатыырын да сатаабат буолбут. ☉ (У него) вдруг работа не заладилась, пошла вкривь и вкось (напр., из-за потери навыка или плохого состояния орудия труда). Куһаҕан хотуур түбэһэн илиитэ алдьаммыт. Киһибит уоппуска кэнниттэн илиитэ алдьаммыт; 2) күрэхтэһэн оонньууга (хол., саахымакка, хаартыга) куруук сүүйтэрэр буолан хаалбыт, баарда тахсыбат буолбут. ☉ Вдруг стал проигрывать кряду, вдруг фортуна стала изменять кому-л. (напр., после поражения в решающей с психологической точки зрения партии в шахматах)
    Эн илиибин алдьатаҥҥын, турнир иккис аҥарыгар мэлийэн таҕыстым. НАГ ЯРФС I
    - Эриэн Бүөтүр бэркэ баран [хаартыга хотторон] эрдэҕинэ, аһан биэрэн боруостатан кэбистэ. - Илииҥ алдьаннаҕа дии оччоҕо! - Эмээхсин өрө халаатыы түстэ. Амма Аччыгыйа. Илиитэ барбат - туох эмэ саллыылаах суолу оҥоруоҕун куттанар, толлор, санаата буолбат. ☉ соотв. рука не поднимается у кого-л. (сделать что-л.)
    Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат ээ. Амма Аччыгыйа
    - Тоҕо тохтоппотуҥ, ыппатыҥ? - Илиим барбата, чугаһа бэрт. Болот Боотур
    Өлөрөөрү [ынаҕын] икки төгүл хотоҥҥо киирэн баран аҕалара, илиитэ барбакка, төннөн тахсыбыта. «ХС». Илиитэ билиэҕэ - туох буолара кини бэйэтин илиититтэн тутулуктаах (хол., сэрэбиэйи хайдах тардарыттан). ☉ Все решит удачливая рука кого-л. (напр., при жеребьевке)
    Бастакы туурга кими кытта киирсэрин илиитэ билиэҕэ. НАГ ЯРФС I. Илиитэ быһынна - наһаа ыараханы көтөҕөн, холун таһынан үлэлээн тугу да кыайбат буолан хаалла, нукаай курдук буолла. ☉ Руки отнялись, отвалились у кого-л. (об оставшемся без сил). Бүгүн эмискэ күнү быһа охсоммун, илиим быстан хаалла. Мас хайытан илиим быһынна. Илиитэ илбистэнэр - илиитэ хааҥҥа, охсуһууга-өлөрсүүгэ баҕарар, тардыстар. ☉ Иметь страсть к убийству
    Мин илиим илбистэнэр, тарбаҕым талааннанар, ойоҕоһум оһоллонор, күннээх буоллаҕына, кини биһикки тирэһэр күммүтүгэр кытаатан тэскилээн көрөөрүҥ: бэйэҕитин былдьатыаххыт, ону сэрэниҥ! Ньургун Боотур. Илиитэ кылгаата (тутаата) - тугу эмэ гынара кыранан итээн, тиийиминэ, ситэ буолбакка хаалла. ☉ Чуть-чуть не хватило сил (пороху) у кого-л.; чуть-чуть не успел (сделать что-л.)
    Букатын ыт гына сыспыттар. Хата, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй! Күндэ
    Тыал түспүтүгэр Кыыс Хотуну күрэппитэ [булчут оҕонньор], суолларын сүтэрэннэр, Хоохунча [кинээс] обургу илиитэ кылгаабыта. А. Сыромятникова. Илиитэ кыһыйар (кычыгаланар) - 1) охсуһуон олус баҕарар. ☉ Испытывать неодолимое желание подраться с кем-л. (соотв. руки чешутся у кого-л.). Хааным буһан, көхсүм көөнньөн, хаһыытыыбын ардыгар: «Уурайа тарт! Сөпкүн көрүөм, Олус илиим кыһыйар!» П. Тобуруокап
    Илиим кычыгыланна, этим сааһа аһылынна. С. Васильев; 2) тугу эмэ гыныан, оҥоруон наһаа баҕарар. ☉ Испытывать неодолимое желание сделать что-л., заняться чем-л. (соотв. руки чешутся у кого-л.)
    «Оччо илииҥ кыһыйбыт буоллаҕына, бэйэҥ ыт», - Дьэргэ хардарара иһилиннэ. Болот Боотур
    Көр эрэ, кырдьаҕас, тутааччы киһи манныгы көрдөҕүнэ илиитэ кыһыйар. Н. Заболоцкай. Илиитэ салҕаа - уунан биэрэн тугу эмэ ыларгабиэрэргэ көмөлөс. ☉ Передать что-л. кому-л. на расстоянии вытянутой руки
    Ньукулай, илиитэ салҕаа эрэ, бу кинигэни Сэмэҥҥэ биэр. НАГ ЯРФС I. Илиитэ суох киһи курдук (буол) - тугу да кыайбат, сатаабат (буолан хаал). ☉ соотв. как без рук (быть, стать)
    Онуоха Нариччаан илиитэ суох киһи курдук буолан хаалара. Н. Габышев. Илиитэ сыһынна - сатыыр буолан барда, үөрүйэхтэннэ. ☉ Приобрести сноровку, умение в чем-л. (букв. рука его прилипла)
    Бастаан утаа сыыһа-халты кыыралдьытан баран, кэнникинэн илиитэ сыстан барбыта. М. Доҕордуурап
    Кэнникинэн үлэтигэр Ипатий илиитэ сыстан барда. М. Доҕордуурап
    «Бу уол дьоҕурдаах эбит ээ, илиитин сыһыардаҕына, үөрэннэҕинэ, бэрт суорааччы тахсыыһык», - диэн буолла. «ХС». Илиитэ тардар - тугу эмэ гыныан саллар. ☉ Не хватает кому-л. решимости, смелости, мужества сделать что-л. (букв. руку его сводит). Илиитэ тиийбэт - тугу эмэ гыныаҕын бириэмэтэ тиийбэт, солото суох. ☉ соотв. руки не доходят до кого-чего-л.
    Оҕонньор ол-бу тайҕа дойдуларынан тэлэһийэ сылдьан, илиитэ тиийбэккэ дьиэтин сарайдана илигэ. И. Никифоров. Илиитэ тиийдэ - 1) өлөрдө; өлөрүүгэ кыттыста. ☉ Убить кого-л.; быть причастным к убийству
    Аҥаардас биир кыра саастаах кыыс көрдөрбүтүнэн - эн кирдээх илииҥ тиийбит дииргэ ыарахан. «ХС». Тэҥн. илиитин уурбут; 2) анаан ылсыста. ☉ Специально браться за что-л. Уус илиитэ тиийбит эрбиилэрэ быдан атыннык ылласпыттара. «ХС». Илиитэ (ытыһа) тэһэҕэс көр тэһэҕэс илии (ытыс). Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла - тута сылдьыбыта эмискэ сулбу ыстанан, күүскэ төлө охсуллан, илиитэ уот салаабытын курдук буолла. ☉ Вдруг словно огнем обожгло руку (говорят, когда у кого-л. с силой вырывают что-л. из рук). Илиитэ уһаабыт түөлбэ. - кими эрэ өлөрбүт, ким эрэ тыыныгар турбут. ☉ Убить кого-л.; покушаться на чью-л. жизнь. Бандьыыттар илиилэрэ уһаабыт. Илиитэ уһун - ханна баҕарар ситэн ситиһэр кыахтаах. ☉ Имеющий возможность отомстить кому-л. где бы тот не спрятался, настигать кого-л. где угодно (букв. длинные руки)
    Куотан да син биир ханна да ыраатыаҥ суоҕа, кинээс илиитэ уһун. Н. Заболоцкай
    Суут илиитэ уһун. Хайаан да булуохтара. М. Доҕордуурап
    Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сарбыллыахтара. Өлөксөөндөрө Сэргээйэби уот үрдүгэр үктэннэрдэххэ сатанар. М. Доҕордуурап. Илиитэ утуйбут - илиитэ тугу да билбэт, дыҥ курдук буолбут. ☉ Рука онемела. Илиим утуйан хаалла. Илиитэ <да> хамсаабат - туох эмэ саллыылааҕы оҥороруттан долгуйбат, кыһаллыбат. ☉ соотв. рука не дрогнет у кого-л., чья-л. (сделать что-л.)
    Миигин бандыыттар, сүөһү курдук, өлөрөр сирдэригэр үүрэн илдьиэхтэрэ, букатын илиилэрэ хамсаабакка. Бу тэбэ турар сүрэхпин ытыахтара... С. Ефремов
    Илиитэ чэпчэки көр чэпчэки илиилээх. «Ылдьаана илиитэ чэпчэки, дьулайбын имэрийдэҕинэ төбөм ыарыыта мүлүрүйэргэ дылы гынар», - диэн Аппырыыс Ылдьаанаҕа махтанааччы. И. Гоголев. Илиитэ эрэ хамсаатар (хамсыа эрэ кэрэх) кэпс. - үлэлээтэр эрэ (үлэлиэ эрэ кэрэх). ☉ Стоит только начать работать (как появляется положительный результат - букв. стоит ему только шевельнуть рукой)
    Илиибит эрэ хамсаатар, - Илгэ быйаҥ дэлэйэр. Ыанньыксыппыт албан аата Ыраах сиргэ да тиийэр. Дьуон Дьаҥылы. Илии уктарбат түөлбэ. - ончу баһыттарбат, төрүт (адьас) итэҕэһэ суох. ☉ Равный с кем-л., не хуже кого-л. (в физической силе)
    Төһө да дьарамайын иһин, улахан модьу-таҕа убайдарыгар илии уктарбат кэбиһээччи буолбута. «ХС». Илии холос - тутан-хабан боруобалас. ☉ Пробовать, испытывать, проверять свои силы
    Дьэ ити курдук буолбута үйэ аҥаарыгар чугаһыыр кэм устата тутуу дьыалатыттан илиитин араарбакка кэлбит аатырар Маастар Батаакап мас үлэтин кытары илии холоһон, аан бастаан билсиһиитэ. «ХС». <Илиитигэр> иҥиирэ суох - күүһэ суох, мөлтөх. ☉ Бессильный, слабый
    Оччо маһынан охсо-охсо, сирэйин уҥуоҕун үнтү дайбаабаккын, аныгы оҕолор илиилэригэр иҥиирэ суох төрүүллэр. Амма Аччыгыйа. Иһэҕэйдээх илии - абыраллаах байым илии. ☉ Дарующая, благотворная рука
    Эдьиэн Айыы аартыгын Эҕэрдэлии баттаан, Илэ бэйэҕинэн көстөҥҥүн Иһэҕэйдээх илиигинэн абыраа! П. Ойуунускай. Икки иһэҕэйдээх илиитин иһигэр Имэрийэн-тамарыйан Суҥ түү курдук Суулуу тут. П. Ойуунускай. Кирдээх илиилээх кэпс. - уорар идэлээх, ылыгас киһи. ☉ соотв. нечист на руку (о человеке)
    Кэрэттэн эрэ кэрэ дойдубутугар, Кэрэҕэ эрэ сүгүрүйэр үйэҕэ, - Кэбиһиҥ! кэбиһиҥ, Кэрэбит ыһыаҕар Киллэримэҥ бука Кирдээх илиилээҕи! С. Данилов
    Хаһан баҕарар кыана туттунары, Уонна үтүөнү-мөкүнү өйдүүргэ Олус оҕотук буолбатаҕы: Кичэмэллээх күндү кистэлэҥнэрин Кирдээх илиилээх таарыйбатаҕы - Оннук дьахтар баар эбитэ буоллар. Ол дьэ сөптөөх этэ. У. Шекспир (тылб.). Көмүс илии - барыны бары сатыыр олус дьоҕурдаах киһи. ☉ соотв. золотые руки (о мастере своего дела)
    Көмүс илиитинэн кини Сирбитин киэргэтэр эбээт! Баал Хабырыыс. Кытаҕас илии - 1) тугуттан эмэ бэрсиэн, үллэстиэн баҕарбат, кэччэгэй. ☉ Скупец, скряга
    Ол иһин даа, эн киһи, кытаҕас илии, ама тугу эмэ ыһыктыах бэйэлээх буолуоҥ дуо? Л. Попов; 2) кытаанах, илиитигэр күүстээх, туппутун ыһыктыбат киһи. ☉ Физически сильный человек
    Кыраҕы харахтаах таппакка, Кытаҕас илиилээх туппакка Сэттэ уон фашиһы кыдыйан, Этиэхтэн эриэккэс Ийэ сир кэрэтин киртиппэт оҥоортуҥ! Күннүк Уурастыырап
    Үлэҕэ хаппыт кытаҕас илиилэр киэҥ-киэҥник далайан бардылар. П. Аввакумов. Мэник илиитинэн кэпс. - илиитин күүскэ, сатала суох далайан (алҕаска таарый, оҕус). ☉ Наотмашь (нечаянно ударить, бить и т. п.). Мэник илиитинэн санныга оҕуста. Тэһэҕэс илии (ытыс) кэпс. - тугу да иҥэриммэт, ыһан-тоҕон, матайдаан кэбиһэр киһи. ☉ Мот, транжира. Уҥа илиитэ - ким эмэ саамай чугас, бастыҥ көмөлөһөөччүгэ. ☉ Правая рука, ближайший помощник кого-л.
    Кини сытыы-хотуу, учууталлар уҥа илиилэрэ уол. Н. Якутскай
    Билигин Александров Костя монтер, Николай Семенович уҥа илиитэ буолан эрэр. М. Доҕордуурап
    Кини бииргэ төрөөбүт убайа Виктор Николаевич Пепеляев Колчак уҥа илиитэ буолбута. «ХС». Ууммут илиитин кубулуппакка - илиитинэн наар биирдик хамсанан, сылайбакка, мөлтөөбөккө. ☉ Интенсивно, без устали, не сбавляя темпа и не меняя положения рук (делать что-л.)
    Тэппит атаҕын мөлтөппөккө, ууммут илиитин кубулуппакка, уол өрүһү быһа бырдааттаан тахсан кыыс бэгэччэгиттэн ылан эрэрин көрөн хаалбыттара үһү... П. Филиппов. Үрүҥ илии ахсарб. - ыарахан, хара үлэҕэ эриллибэтэх киһи, оннук үлэттэн куотуна сылдьар киһи. ☉ Не привыкший к тяжелому, серьезному труду, избегающий тяжелой или грязной работы, белоручка; чистоплюй
    Үрүҥ илии эбиппин. Этхаан өттүнэн эрчиллии, үлэҕэ, булка үөрүйэх буолуу киһи үйэтин уһаталлар. Т. Сметанин. Үрүҥ илиигэр биэрдим (туттардым) фольк. - бэйэлээх бэйэҥ илиигэр биэрдим, эн харысхаллаах илиигэр туттардым. ☉ Я вручил тебе лично в руки, я вручил в твои очаровательные, милосердные руки. Хааннаах илии - охсуһууну, кыргыһыыны ойуулаан көрдөрүү. ☉ Постоянный эпитет, характеризующий человека, участвовавшего в кровавой борьбе (букв. кровавая рука)
    Сэриилээн ылбыт эйэбитин сиҥнэрэ - акыйаан уҥуортан эмиэ уунна хааннаах илиитин. Эллэй
    «Куттанымаҥ!.. Биһиги эһигини генерал хааннаах илиититтэн быыһаабыт кыһыл бартыһааннар!» - диэн хаһыытаата. Эрилик Эристиин
    Германияҕа Гитлер былааһы хааннаах илиитинэн харбаабытын кэннэ сэрии уота өрө күүдэпчилэнэн кэлэр кутталламмыт. У. Нуолур. Чэпчэки илиилээх - ыарыыта суохтук, имигэстик тутар-хабар (хол., эмчит). ☉ Легкая рука у кого-л. (напр., у хирурга, удачно проводящего операции). Чэпчэки илиилээх хирург. Ылыгас илии кэпс. - кистээн ону-маны уора сылдьар киһи. ☉ Мелкий воришка
    Үөннээх өттүк, Хос иҥэһэлээх Хоро тэбиэн аттаах, Ылыгас илии, Ыҥыранар айан, Ытык Кыйбырдаан обургу. П. Ойуунускай. Эт илиитинэн - 1) тус бэйэтэ тутан-хабан. ☉ Собственными руками
    Эн эт илиигинэн олорпут хатыҥыҥ. С. Федотов
    Бэйэтэ эт илиитинэн оҥорсубут олоҕун көмүскэһэн баран дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. А. Бэрияк
    Биир нэдиэлэни быһа бэйэлэрэ эт илиилэринэн музей экспозициятын оҥорон биэртэрэ. «ХС»; 2) үтүлүгэ, туох да атын мала-сала, туттар сэбэ суох (үлэлээ, тугу эмэ гын). ☉ Голыми руками (без рукавиц, без орудия труда - работать, делать что-л.)
    Ити түөһэйбит оҕонньор биһиэхэ бүтүн тайҕаны эт илиибитинэн солотоору кэмниир. А. Сыромятникова
    Хаппытыан баай Семенов эт илиитинэн киирэриттэн куттаммат. А. Сыромятникова
    Эт илиигитинэн тустан көрүҥ: соччоҕо дьэ биир охторбуккут тойон буолуох тустаах. Ньургун Боотур
    ◊ Илии баттаа - ааккын суруйан туоһулаа. ☉ Поставить свою подпись в подтверждение чего-л., расписаться
    Итини иһиттибит, диэн илиитэ баттааҥ! А. Софронов
    «Бу өлүк чахчы Деомид Бакланов өлүгэ», - диэн аактаҕа Никита Швецов бигэргэтэн илии баттаабытын ылан көрдөрбүтүм. Н. Якутскай
    Буор түҥэтиги көтүттэрэргэ биһиги сурукпутугар сүүс алта уонча киһи илии баттаата. М. Доҕордуурап. Илии көхсө - киһи ытыһын тас өттө. ☉ Наружная, тыльная сторона кисти руки
    Түөһүгэр холбуу тутуммут илиилэрин көхсүгэр күн саһарҕата түстэ. Амма Аччыгыйа
    - Ийээ, арай мин ол саҥа собуокка баран хаалыым? - Тугутугу? Анньыыска илиитин көхсүн хардарыта имитиммэхтээтэ. А. Сыромятникова. Илии салбаҕа анат. - киһи илиитин бэгэччэгиттэн тарбаҕын төбөтүгэр диэри чааһа. ☉ Кисть руки. Илии сыгынньах - үтүлүгэ суох. ☉ Без рукавиц
    Кириһээн илии сыгынньах тахсан кэллэ. «ХС». Илиитин иһинэн - илиитин бэйэ диэки өттүнэн. ☉ Внутренней стороной руки, со стороны ладони. Бастын чороону ылан, бэйэтин диэки иҥнэри тутан илиитин иһинэн үс төгүл уокка кутан биэрэр. Саха фольк. Илиитин таһынан - илиитин бэтэрээ, бэйэтин диэки өттүнэн буолбакка, анараа өттүнэн, ытыһын көхсүнэн. ☉ Внешней стороной руки, тыльной стороной ладони
    Ис таҥастарын илиилэрин таһынан Илгэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
    «Һы, биэрбэттээх ээ, өссө...» - Харалаампый оҕонньору илиитин таһынан күүскэ далайда уонна атыттары ойоҕолотон инники барда. Софр. Данилов
    Куосканы илиитин таһынан киэр элитэн кэбиспитэ, дьиэ ортотугар тиийэн тура түстэ. И. Никифоров. Илии үлэтэ - быччыҥ күүһүнэн үлэлэнэр үлэ. ☉ Физический труд
    Оччоҕо эн сыыһа этэҕин. Мин барыта эриэккэһи, кырасыабайы таптыыр буолуум да, тоҕо илии үлэтин абааһы көрүөхтээхпиний? Тоҕо мин сатаан үлэлиэ суохтаахпыный? С. Ефремов
    Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
    Илии үлэтинэн дьарыктанар оробуочайдар ахсааннарын аҕыйатыы, онно олоҕуран производство көдьүүһүн уонна үлэ хаачыстыбатын үрдэтии ситиһиллиэхтээх. «Кыым»
    тюрк. ел, елиг

1. аат.
2. Сырдыгы, итиини биэрэн, сиргэ олох үөскүүрүгэр төрүт буолар, мэлдьи уот кутаанан умайар, төгүрүк быһыылаах халлаан эттигэ. ☉ Солнце
   Сааскы күн кыстык хаары Саҥата суох сууһарар. С. Данилов
   Чэмэлийэр күн, күн орто буолтун туоһулуурдуу, сырдык чаҕылын таас түннүк нөҥүө, муостаҕа сандаарыччы тыкпытын өйдөөтө. М. Доҕордуурап
   Оҕо организмын бөҕөргөтөргө күн уотун, ыраас салгыны уонна ууну туһаныы улахан суолталаах. Дьиэ к.
3. Суукка сырдык кэмэ: күн тахсыаҕыттан күн киириэр диэри. ☉ День
   Күн ортото. — Аһыылаахтарга аһыыр ас амтана сүппүтэ. Күн уһуна-кылгаһа биллибэт буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Сааскы ылааҥы күн Өлөөн халыҥ хаардаах Чигдитийбит буоругар үктэнэн туран, мин сүрэҕим мөҕүл гынна. «ХС»
4. Биир суукка, биир хонук. ☉ Сутки
   Биэс күн сынньалаҥ ыллым. Уоппускам бүтэрэ үс күн хаалла. — Үһүс күммүтүгэр элбэх иһирик ойуурдары кэрийдибит. Т. Сметанин
5. Туох эмэ оҥоһуллар, буолар тустаах кэмэ, бириэмэтэ. ☉ Определенный момент, в который происходит что-л.
   Үөлэһин үүтүн өҥөйөр күнүм, Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир кэмим Күөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
   Албын бааһынай биир кур оҕустаах. Бу оҕуһун уотан баран, өлөрөр күнэ буолбут. Суорун Омоллоон
   Хайа күн Никифоров кинээскэ түҥүр буолуоҕуттан ыла, кини баайдарга өрө-сала көтөр үгэстэммитэ. М. Доҕордуурап
6. Кэм, бириэмэ. ☉ Время
   Сыл, күн баран иһэр. Оҕом улаатан хаалбытын бүгүн эрэ өйдөөтүм. С. Ефремов
   Күннэр, ыйдар ааһан истилэр. Н. Павлов
   Урукку күннэргэ илиигэ тутуурдаах, өттүккэ харалаах киһиэхэ билигин туох да суоҕа ордук кыһыылаах буолла. Т. Сметанин
7. Киһи дьылҕатынан быһыллыбыт өлөр чаас, өлөр кэм. ☉ Время смерти человека, предопределенное судьбой
   Күнүҥ иннигэр өлбөккүн (өс хоһ.). Күнүм туолла, кэмим-кэрдиим кэллэ (өс хоһ.). Кини билигин күнэ кылгаабыт киһи. Н. Якутскай
   Бу аҕай өлөөрү сылдьар киһи, сүрэҕэ-быара курдаттыы билэ-таайа сырыттаҕа. Барахсан күнэ кэлэн турдаҕа. В. Иванов
8. Туох эмэ түбэлтэҕэ, дьаһалга аналлаах ый ханнык эмэ чыыһылата. ☉ Определенный день какого-л. месяца, посвященный какому-л. событию, мероприятию
   Быйыл, иккис сылын, Дьокуускай куораттан ураты өссө кэккэ оройуоннары хабан, поэзия күнэ атаарылынна. «ХС»
   Пиэрмэҕэ ыйга бииртэн итэҕэһэ суох хайаан да санитарнай күн олохтонуохтаах. «ЭК»
9. Күн, халлаан сигилитэ, ичигэһэ-тымныыта, ардаҕа-тыала. ☉ Погода. Бүгүн үчүгэй күн буолар чинчилээх. Күн туран биэрдэҕинэ, оппутун кэбиһэн бүтэриэхпит
10. эргэр. Ойуун таҥаһын көхсүгэр иилиллэр, күн дьүһүннээх төгүрүк тимир чараас лоскуйа. ☉ Металлический кружок на спине шаманского костюма, изображающий солнце.
11. эргэр. Холкуостаах үлэлээбит үлэтин учуоттуур кээмэй. ☉ Трудодень
    Мин күнүм элбэх. Дохуотум элбэх. Онтукабын үчүгэйдик иҥэриниэхпин баҕарабын. С. Ефремов
    Тукаларыам, кэбис, боруоктаһымаҥ. Холкуоспутугар оҥоробун. Хайа, күн аахсыам этэ буоллаҕа дии. Пьесалар-1955. Дохуоту үллэстии арыыйда сиэрдээх соҕус бириинсибэ үлэлээбит күн ахсаанынан көрөн түҥэтии этэ. АИА КХО
12. көсп. Ким эмэ күндү киһитин, тапталлааҕын ааттыыр тыла. ☉ Обращение к любимому, дорогому человеку
    Олохпун, дьолбун эйиэхэ аныам, Оо, ойон ньургуйар мин күнүөм! Күннүк Уурастыырап
    Өһүргэппит буоллахпына, Өйдөт, миигин, — мин көнүөм. Биирдэ таптыыр хараххынан Көрөн үөрдүөҥ дуо, күнүөм. Дьуон Дьаҥылы
13. көсп. Туох эмэ ордук табыллар эбэтэр үчүгэй кэмэ. ☉ Самая лучшая пора для кого-чего-л.. Уулаах отону хомуйарга билигин күнэ. — Саҥа ситэн-хотон күнүгэр сылдьар киһи
14. даҕ. суолт. Олус күндү, күҥҥэ тэҥнээх. ☉ Лучезарный, подобный солнцу
    Көрөбүөн, күөх томтор көс сиртэн кылбайбыт Сулустаах бэргэһэ курдуктук, Ол онно утуйбут көҥүлү аҕалбыт, Өлөрү кыайбыт күн доҕорбут. Эллэй
    Сүүрбэ сыл күн ааккытын Саҥата суох ааттыыр этэ, Таптыыр оҕо аһыытын, Кутурҕанын кэриэтэ. С. Данилов
    ♦ Аан ийэ дойдуттан (дайдыттан) арахсар күн фольк. — төрөөбүт сиртэнбуортан арахсан барар күн. ☉ День расставания, прощания с родимой землей
    Алтаннаахай атастары кытта Аргыстаһан сылдьыбыппыт Аан ийэ дайдыттан Арахсар күммүтүгэр Ахтылҕаннаах эбит буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Аныгы уол оҕо барахсан Аан ийэ дайдыбыттан Арахсар күнүм кэллэҕэ диэн Санааҕа-онооҕо ылларан, Санньыйыаҕа диэн санаабаппын. П. Ойуунускай. Киһи күнэ буол — аһыныгас санаалаах буол. ☉ Быть добрым, отзывчивым, добросердечным
    Ылларбын булан төлүөм этэ буоллаҕа дии. Айыы оҕото буолаар, киһи күнэ буолаар. Күндэ. Күммүт тахсыа, күөрэгэйбит ыллыа — үчүгэй кэмҥэ тиийиэхпит, олохпут тупсуо диэн өйдөбүллээх. ☉ соотв. будет и на нашей улице праздник. Күн арҕааттан тахсыа — хайдах да гынан кыаллыбат суол (күн арҕааттан хаһан да тахсыбатын кэриэтэ, бу дьыала хайдах да кыаллыбат диэн тэҥнээн, дьүһүннээн этии). ☉ Нечто невозможное, неосуществимое (букв. если это случится, солнце взойдет с запада)
    Ньургун Дьулустааны сүүрэн кыайдаҕына, күн арҕааттан тахсыа. — Пахай, бостуой мин оһуокай таһаардахпына, сарсын күн арҕааттан тахсыа. Н. Туобулаахап. Күн бокуойа суох — олох солото суох. ☉ Не имеющий ни минуты покоя, очень занятой. Күн бокуойа суох оҕонньор. Күн (күн-ый) буол — туох эмэ иэдээнтэн, алдьархайтан быыһаа; дурдахахха буол. ☉ Защитить, заслонить от какой-л. опасности; отвести беду, вызволить из беды
    Аҕаа, ийээ, күн буолуҥутууй! Быыһааҥытыый! «ХС»
    «Ганя уол түбэҕэ кэлэн эйиэхэ күн-ый буолла эбээт», — диэн иккиэн балай эмэ уоскуйбуппут кэннэ аҕам аттыбытыгар олорон дьэ кэпсээбитэ. «ХС». Күн бүтэйинэ — күн тахса илигинэ. ☉ Рано, до восхода солнца
    Сабардам оҕонньор күн бүтэйинэ турда, мүччү-хаччы таҥнаат, таһырдьа таҕыста. Болот Боотур
    Дьэ эмиэ күһүн да күһүн! Күн бүтэйинэ туран мин Хаар хаһыҥ үрүҥ көмүһүн Хардырҕаччы кэһэбин. Баал Хабырыыс
    Күн бүтэйинэ дьахталлар, ыаҕайаларын тоҕонохтонон, ынахтарын ыы тахсыбыттара. Агидель к. Күн быатын туттар эргэр. — быыһабыл, өрүһүлтэ буол, көмөтө оҥор; быыһаа. ☉ Быть единственным спасением; выручать, спасать
    Бу күөл баар буолан күн быатын туттарда диэн Үрүҥ күөл диэн буолбут. СТДТ. Күн диэки күлүгэ кэһиллибэт (киһи) — ытыктанар, убаастанар киһи (былыр саха улуу ойууннарын иннилэрин быһа хаампаттара). ☉ Уважаемый, почитаемый человек (букв. нельзя его обойти с солнечной стороны — в старину нельзя было обходить спереди, т. е. с солнечной стороны, великих шаманов). Күн диэки үстэ көр — өлөргүттэн туох да өрүһүйбэт буолла, онон күнүҥ сирин кытта бырастыылас (былыр хоппут өстөөхтөрүн өлөрөөрү туран итинник этэллэр эбит). ☉ Прощайся с белым светом (обращение к обреченному на смерть)
    Курастыҥы түүлээх хардаҥ эһэ хаайдаҕына, эн тугу хоргутуоҥуй, күн диэки үстэ көрөргө тиийэҕин. Н. Заболоцкай
    Эн суоҕуҥ буоллар, букатын бүтэр, күн диэки үстэ көрөр эбиппин. В. Протодьяконов. Күн ииктээтэ — былыт быыһынан күн уотун сардаҥата сап курдук сыыйыллан турарын этэллэр (күн «ииктээтэҕинэ», ардах буолуохтаах). ☉ Сквозь тучи тонкими нитями пробиваются солнечные лучи (признак приближения дождя). Күн ииктээтэ — ардах кэлэрэ буолуо. Күн көрүн эккирэт көр көр II. Күн күдэнэ гын (оҥор) — имири эс, суох оҥор. ☉ Разорять, опустошать
    Нэһилиэк кинээстэрин кытта Тирэһэн көрүөм; Чоочо баай тойон абаҕабын Ый ыһыаҕа гыныам, Күн күдэнэ гыныам. С. Зверев. Тугу санаан сүөһүгүн-аскын ый ыһыаҕа, күн күдэнэ оҥорбуккунуй. И. Оконешников. Күн күөлэһийэр — наһаа киэҥ. ☉ Очень широкий, обширный
    Бөрөлөр били, баарсуох бастыҥ биэбитин, Буурҕа барахсаны, Одумда курдук күн күөлэһийэр улахан күөлүн үстэ эргитэн баран, охторбуттар. В. Иванов
    Күн кырааската көр кырааска. Таптал диэн дьол, оттон баай диэн күн кырааската (өс хоһ.). Күн кыһалҕата суох көр кыһалҕа. «Оҕолорбут, көрүлээҥ-нарылааҥ, күн кыһалҕата суох олоруҥ», — диэхтээхпит дуо? И. Гоголев
    Айыына күн кыһалҕата суох туттан-хаптан дьэргэлдьийэр дии. П. Аввакумов. Күн накааһа — улахан эрэй-муҥ, сор. ☉ Большая беда, несчастье, наказание
    Чаччыына былырыын кыһын, дүпсүннэр сүөһүлэрин уоран сиэһиҥҥэ кыттыһан баран, чугастааҕы ыалларын бэйэтэ донуостаан, бүтүн кыһыны быһа дьэгдьийтэрэн, күн накааһын көрдөрбүтэ. И. Бочкарев. «Мунар диэн күн накааһа диэччилэр», — диэн Роман оҕонньор эрэйи көрбүт киһини ис сүрэҕиттэн аһынар. «ХС». Тэҥн. таҥара накааһа. Күн өйүнэн сылдьар — өлүөр өйдөөх. ☉ Трезвый, здравомыслящий
    Бу дойдуга киһи бэйэтигэр тиийиммитэ диэн үйэҕэ биирдэ эмэ иһиллэр, түбэлтэ, буолаары буолан, күн өйүнэн сылдьар киһи. Айталын
    Күн өйүнэн сылдьар киһи хайдахтаах да түҥ ойуурга мунуох туһа суох. ВМП УСС
    △ Арыгы испэт. ☉ Непьющий. Арыгы испэт, күн өйүнэн сылдьар киһи. Күн санаалаах — сүрдээх аһыныгас; олус үтүө санаалаах. ☉ Очень жалостливый; сердобольный
    Саха дьолугар үөскээбит киһи быһыылаах. Туох ааттаах күн санаалаах, аһыныгас барахсана буолла [судаарыскай туһунан]. Болот Боотур. Суорун Омоллоон бэйэтэ айбыт алгыстаах Айыы сээнин курдук күн санаалаах худуоһунньук. Н. Габышев. Күн санаата киирбит — үтүө санааламмыт. ☉ Быть в добром расположении духа
    Үрэкиин оҕонньор кырдьар сааһыгар туох буолан күн санаата киирэн, отуттуу табаны онно-манна ыскайдыы олорор буолла. Болот Боотур. Күн сиригэр көдьүүһүм (буор үрдүгэр булуум) — соҕотох оҕом. ☉ Мой единственный ребенок. Күн сирин көппөҕүрдэн (айыы сирин ардаҕырдан) сылдьар киһи — туох да туһата, көдьүүһэ суох (олорор, сылдьар). ☉ Бесполезный, ненужный, никчемный (букв. человек, который омрачает, отравляет собою божью землю и мир под солнцем). Күн сирин көппөҕүрдэн, айыы сирин ардаҕырдан сылдьыахтааҕар өлбүт ордук ини. Тэҥн. халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, хаары-буору бааһырдан сылдьар. Күн сирин (сырдыгын, күнү) көр — 1) төрөөн орто дойдуга көһүн. ☉ Появиться, родиться на свет божий
    Бу киэҥ алааска мин күн сирин көрбүтүм. — Кини сабыс-саҥа төрөөн, күнү көрөн, халлааны дьиктиргээн-чэрэҥэлии турар кэлтэгэй туоһахтаҕа холуйдахха, аарыма кырдьаҕас. Н. Босиков
    Эмиэ ол хоско мин быраатым Яков уонна балтым Вера күн сырдыгын көрбүттэрэ. «ХС»; 2) бэчээттэнэн таҕыс (кинигэ, айымньы туһунан). ☉ Увидеть свет, выходить в свет (издаваться). Күн сириттэн (күнтэн, үрүҥ күнтэн) сүт — Орто дойдуттан сүт, өл, суох буол. ☉ Умереть, уйти из жизни, покинуть землю
    Тэгил дойдуга Тэҥнээҕим көстөн, Тэмтэрийэрим тирээтэ, Үрүҥ күммүттэн сүтэрим буолла, Үрдүк уорукпуттан көтөрүм кэллэ. Нор. ырыаһ. Мин эйиэхэ куһаҕаннык санатыам Кэриэтин күнтэн сүппүтүм көнө; Көмүһүөм, аһын даа, аһын. Суорун Омоллоон
    Ииппит дьоно да уһун олоҕу олорботохторо: сэрии бастакы сылыгар күн сириттэн сүппүттэрэ. С. Никифоров. Күн сириттэн (күнтэн) сүтэр (көтүт) кэпс. — өлөр, суох оҥор. ☉ Сжить со света, убить
    Миигин көмөн, күнтэн сүтэрэн, сүрэхпин көҥү тардан, хомуньууска ойох бараҕын, холкуоска киирэҕин үһү буолбат дуо? Суорун Омоллоон
    Мойуос кинээс обургу, Иннигинкэннигин умса кыранан, Баайга-токко ымсыыран, Мал курдук атыылаан Көмүс чыычааххын, Күндү сымыыккын Күн сириттэн сүтэрдиҥ! С. Зверев
    Бэл оннооҕор оҕобун, Баһылайбын, кытта саанар. «Бассабыыктар кыайдаллар эрэ, күн сириттэн көтүтүөм», — диир. Р. Кулаковскай
    Күн сирэ көҥдөй — айыы сирэ аһаҕас диэн курдук (көр айыы I). Күн сирэ көҥдөй дииллэр. Атын, сонун дойдуну Тоҕоон-тордоон көрөрбүт Тоҕо биһиэхэ сатаммат. Суорун Омоллоон. Күн солото суох — олох иллэҥэ суох. ☉ Очень занятой, не знающий покоя
    Өссө да уһуну эргитэ саныы олоруоҕун, кулгааҕын хастарыттан күн солото суох. «ХС». Күн сырдыгыттан (сириттэн) матта — 1) өллө, суох буолла. ☉ Отойти в мир иной, уйти из жизни
    Мин түбэһэ киирбэтэҕим буоллар, күн сырдыгыттан матар эбиккин. Р. Кулаковскай
    Элбэх ыарытыган оҕо төрөөн баран, олох кыра саастарыгар күн сириттэн маппыттара. ПДИ КК
    Кини олох ыар мускуурун уһуннук тулуйбакка, түөрт уонун тахсан иһэн күн сырдыгыттан матар дьылҕаламмыта. «ХС»; 2) көрбөт, хараҕа суох буолла. ☉ Ослепнуть
    Аҕыйах хоноот, күн сырдыгыттан маппытым. Амма Аччыгыйа. Күн талбыт — олус элбэх араас. ☉ Всевозможные, разные
    Ыскааптарга күн талбыт кинигэтэ барыта баара. «ХС». Күн таҥара буол — быыһаа-абыраа, харыһый. ☉ Спаси и сохрани (букв. будь богом-спасителем). Аанча төбөтүн Ньуркучаан түөһүгэр уурда: «Эн күн таҥара буоллуҥ!» Болот Боотур
    «Күн таҥара буол», — диэн ытыырын быыһыгар сарылыы-сарылыы, харахтарын өҥүргэһинэн көрөн, иҥиир ситиитин тартарар. Эрилик Эристиин. Күн тиит баһыгар түстэ — киэһэрдэ, күн киирэрэ чугаһаата, мас төбөтүгэр тиийэ намтаата. ☉ День клонится к вечеру, солнце опустилось к макушкам деревьев, приблизилось время заката
    Киэһэ, күн тиит баһыгар түһүүтэ, биэлэйдэр тойотторо аттаах, саллааттара сатыы, алааһы ортотунан айан суолун устун турдулар. Амма Аччыгыйа
    Күн тиит баһыгар түһүүтэ оҥкучах алааска киирэллэр. А. Федоров. Күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла (күһэйдэ) көр күһэҥэ. «Ол тоҕо кэллиҥ?» диэтэххинэ, — эн үрүҥ тыыҥҥын өрүһүйэ, халыҥ тыыҥҥын хаххалыы кэллим. Дьэ, күн туллара, күһэҥэ быстара буолла. Ньургун Боотур
    Арҕастаах самыым Алтан далбара буолбут Аналлаах атаһым! Күн туллара, Күһэҥэ быстара Күһэйдэ быһыылаах. П. Ойуунускай. Күнү көрдөр — 1) (оҕону) төрөт. ☉ Родить (ребенка; букв. солнце показать). Күнү көрдөрбүт оҕом; 2) үөскэтэн, айан таһаар. ☉ Выпустить в свет (печатное издание)
    Поэт иккис кинигэтин күнү көрдөрдө. Күнү күннүктээн (күннээн) көр күннүктээн. Туох да саҥата суох, күнү күннээн, ыйы ыйдаан, сылы быһа сыппыта. Н. Якутскай
    Чыыр, уомул, муксуун, тууччах, олус эмис буолбатаҕына, хаһан да киһи сүрэҕин аспат, буһарабуһара, кыһа-кыһа, күнү күннээн сыһансоһон сиигин. Н. Габышев
    Тыатааҕы аны түбүлүүр алыытын саҕатыгар, үйэ-саас тухары сөп гыныахпыт диэн, күнү күннээн оҥостон үлэлээбиттэр. М. Чооруоһап. Күнүм (күнүн) саҕана — эдэр эрдэхпинэ. ☉ В молодые годы
    Хайа, мин даҕаны аны кырдьыбытым иһин, күнүм саҕана уола хаан, киһи да киһи этим буоллаҕа. Н. Неустроев
    Григорий кэргэнэ Ирина Софроновна күнүн саҕана тас да көрүҥэ, тыла-өһө даҕаны ортону үрдүнэн дьахтарга киирсэрэ. Д. Таас. Күнүн туора охтуо дуо — абырааччытын хайдах утары барыай диэн этии. ☉ Не идти наперекор своему благодетелю (букв. неужели он упадет поперек своего солнца). Күнүм тэҥэ — муҥура суох күндү киһим, тапталлааҕым (үксүгэр соҕотох оҕо туһунан). ☉ Мой ненаглядный, мое солнышко (обычно об единственном ребенке). Туйаара — миэхэ күнүм тэҥэ. Күн хатаҕатыгар — тыыннаах буолар туһугар, өлөр тыын көмүскэлигэр. ☉ Ради спасения жизни. Киһи күн хатаҕатыгар эрэ аһыыр аһа. Күн ыаһаҕа оҥоһун — дьарык оҥоһун. ☉ Сделать что-л. постоянным занятием
    Киһи көрбөтөҕүнэистибэтэҕинэ букатын сатаан олоруо суохтар. Иллэҥ киһи хата мин, күн ыаһаҕа оҥостобун. Болот Боотур. Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт — тугу да гынара суох буолан, бириэмэни ыытаары буолар буолбатынан дьарыктан. ☉ Заниматься всякой ерундой от безделья, лишь бы время провести
    Бу манна ону-маны кэпсээн күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп
    «Ол иһин бу күн ыаһаҕын ыытабын», — тырахтарыыс бытыылканы тыкта. А. Федоров. Табаҕы иккиэн таппат буолан, онуманы кэпсэтэн күн ыаһаҕын ыытарбыт. «ХС»
    △ Сүрүн үлэтэ суох буолан, кыра быстах дьыаланан дьарыктан. ☉ Заниматься малозначимым делом, всякой мелочевкой из-за отсутствия работы
    Билигин иллэҥ «оҕонньорбун». Пенсияҕа олоробун. Дьиэбэр онон-манан күн ыаһаҕын ыытабын. Н. Кондаков
    Сайын атырдьах, кыраабыл оҥорон күн ыаһаҕын ыытарым. НС ОК. Күн-ый быатын тут I фольк. — наһаа куттанан-уолуйан, көмөлтө көрдөөн кимтэн эмэ көрдөс-ааттас. ☉ Молить, умолять кого-л. о помощи в страхе перед неминуемым, в отчаянии
    «Дьэ абыраа, алҕас гыммыппыт», — дии-дии уолаттар, дьэ, күн-ый быатын тутталлар. СТДТ. Күн-ый быатын тут II — алдьархайы аас, алдьархайтан таҕыс. ☉ Пережить опасность, выбраться из критической ситуации, выйти из опасного положения (букв. ухватиться за закрепы солнца и луны)
    Күн (күн-ый) ыһыаҕа оҥор (гын) көр ый II. Алаа Моҕуһу Чаачахаан сытыы кылыһынан баһын быһан өлөрөн кэбиспит. Этин эттээн күн ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. Кинилэр [Сордоҥноох] харахтан сүтэллэрин аҕай кытта, биһиги отуубутугар тэбинэн кэлбиппит, бүттэлээх туох да орпотох, барытын күн-ый ыһыаҕа оҥорон кэбиспиттэр. Н. Заболоцкай
    Бу уодаһыннаах санаалаах тойон эһиил Туоҕа Баатырдаахха кэлэн, кинилэри күн-ый ыһыаҕа оҥорон барыахтааҕын кимтэн даҕаны кистээбэт. «ХС». Күнэ тахсар — баар-суох, олус таптыыр киһитэ. ☉ Души не чаять в ком-л., находить утешение в ком-л.
    Аймахтара «кыыскын хааллар, эһиги оннугутугар көрө сылдьыа этибит» диэбиттэрин Михаил ылымматаҕа. Кыыһын олус таптыыра. Күнэ киниттэн тахсара. П. Филиппов
    Орто дойдуга көрбүппүт эрэ Манечкабыт. Күммүт киниттэн тахсар. С. Ефремов
    Билигин миэхэ эн эрэ бааргын. Эйигиттэн эрэ мин күнүм билигин тахсар, мин ыйым тыгар. Г. Угаров. Күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ күөрэйиэ (көбүө) — үчүгэй кэмҥэ (олоххо) тиийиэ, көнүө. ☉ Дожить до лучших времен (букв. солнце его взойдет, жаворонок его запоет, гольян его всплывет)
    Бу төрөөбүт буора ааттаах сиргэ дьолу булбата. Баҕар, онно, атын сиргэ, кини күнэ тахсыа, күөрэгэйэ ыллыа, күөнэҕэ көбүө. Н. Якутскай
    Киһи күнэ — дьоло буолар. Дьоллоох киһини күннээбит эбэтэр күнэ тахсыбыт, күөнэҕэ күөрэйбит дэнэр. И. Данилов
    Үлэһит-хамначчыт күнэ дьэ таҕыстаҕа, күөнэҕэ дьэ күөрэйдэҕэ. «ХС». Күнэ хараарда — өлөр кутталга киирдэ. ☉ Попадать в отчаянное, критическое положение, находиться между жизнью и смертью, над ним нависла реальная угроза (букв. солнце его потемнело)
    Көҕөн Күүһүн күөйтэрдэ, Күнэ харааран Көппөҥнөс буолла. А. Софронов
    Орто Халыматтан икки сүүстэн тахса килэмиэтир, аны туран аанньа суола-ииһэ суох сиргэ олохтоох киһи күнэ харааран барбыт. Н. Якутскай
    Киниттэн үс эрэ хаамыы инники …… кырымахтаах хара саһыл барахсан тимир ытарчаҕа ылларан, күнэ хараарара бу кэлэн нэһиилэ өрүтэ көтүөлүү олорор эбит. М. Чооруоһап
    Онон күммүт харааран, тыыммыт тымныйан баран олоробут. «ХС». Тэҥн. күн <хараҕата> туллара, күһэҥэ <быата> быстара буолла. Күҥҥэ көрбүтүм — баар-суох тапталлаах киһим, оҕом, эрэлим. ☉ Мой любимый человек, моя отрада, мой ребенок, моя надежда
    Кини күҥҥэ көрбүт, көччөх гынан көтүппүт көмүс чыычааҕа диэн Октябрината эрэ. М. Попов. Күҥҥэ көстүбэтэх — ким да көрбөтөх, сэдэх. ☉ Невиданный, редкостный
    Уу дириҥин булан, Умсан киирэн, Күҥҥэ көстүбэтэх Көрүдьүөс дьүһүннээхтэри Көтөҕөн таһааран, Көрү көрдөрүөм. А. Софронов. Күөгэйэр күнүгэр сылдьар — эдэр сааһын саамай үтүө кэмигэр сылдьар. ☉ Он находится в лучшей поре своей молодости, в расцвете лет (сил)
    Туоскуннааҕы ханнык да киһи ымсыыра көрөр ыала этилэр: иккиэн үрдүк үөрэхтээх специалистар, …… күөгэйэр күннэригэр сылдьар дьоннор. Софр. Данилов
    Ол саҕана Испирдиэҥкэ ситэн-хотон, муҥутаан, күөгэйэр күнүгэр сылдьар эбит. Н. Якутскай
    Оччолорго Баһылай күөгэйэр күнүгэр сылдьара, кини кылыыга кыттара. «ХС». Күөгэйэр күнэ — ким эмэ үлэтин-хамнаһын саамай үгэнигэр сылдьар кэмэ. ☉ Самая деятельная, лучшая пора, вершина, венец жизни
    Урут күөгэйэр күнүгэр таҥара буолан олорбута: аҕабыт оҕону сүрэхтиирэ, кини улахан дьону сүрэхтиирэ. П. Ойуунускай
    Бу күөл Хааннаах тумус аатырбыта түөрт уонча сыл буолла. Оччолорго Капитонов Гаврил отуччалаах, күөгэйэр күнэ. М. Доҕордуурап
    Оҕонньор күөгэйэр күнүгэр үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы көтүппэтэх, аннынан сүр күүдээҕи аһарбатах аатырбыт булчут. НС ОК
    (Таҥара) күн курдук көрөр көр таҥара. Ол дьон бары оҕонньору күн курдук көрөллөрө. Болот Боотур
    ◊ Аламай (маҥан) күн көр аламай
    Ыраас халлааҥҥа аламай маҥан күн тахсара буолуо эбээ, ханна эмэ ыраах, үтүө киһилээх-сүөһүлээх дойдуга. Н. Неустроев. Арай мин тэһийбэт санаабар Айан суоллара сабыылаахтар, Аламай күнүм ылаара Арай аа-дьуо устар, устар. С. Данилов
    Аламай күн, саҕахтан тахсаатын, Сардырҕас кыымнары тамнаата. Күннүк Уурастыырап. Дьахтар күнэ — кулун тутар аҕыс күнүгэр бэлиэтэнэр дьахтар аан дойдутааҕы бырааһынньыга. ☉ Восьмое марта — Международный женский день
    Дьахтар күнэ чугаһаата. — Дьахтар күнүн бырааһынньыгын аҕыйах хонук иннинэ, Түгэх алааска Алексей Спиридонович төлөпүөннүү сылдьыбыт. В. Яковлев. Дьэрис маҥан күн фольк. — сырдык, ыраас, чэмэлкэй күн (күнү хоһуйар уларыйбат эпиитэт). ☉ Светлое, яркое, сияющее солнце (постоянный эпитет)
    Көлөһүн күнэ көр көлөһүн. Көлөһүн күнүн суруйууну киэһэ саҕалаары гынан баран, Сүөдэр бэйэтэ этэринэн, «киэрмэ» дьахталларыгар барардаах буолан, сарсыҥҥыга көһөрдүлэр. Н. Босиков
    Билбиппит — ардыгар син ботуччу көлөһүн күнүнэн ааҕыллан ылбыт бастакы дохуоппут үтүөкэнин. «ХС»
    Онон көлөһүннэрин күнүн төлөөбөккө, иккиһин хоруттаралларыгар эттим. «ХС». Күн айыы — олус аһыныгас, үтүө санаалаах. ☉ Сострадательный, милосердный, сочувственный
    Күрүҥ сүөһү түүтүн курдук, Күлтүччү күрэҥсийэн хаалбыт Көнө хонууларбытын Күн айыы көҥүлэ Күнүһүнэн түүнүнэн Көҕөрдүөтүлээн кэбистэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Көхсүттэн тэһииннээх Күн айыы ууһуттан, Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы-хаан аймаҕыттан Саха Саарын тойону Сабыйа Баай хотуну [олохтообуттар]. П. Ойуунускай
    Биһиги, оҕолоро, бары, ийэбитин харахтаабыт күн айыы киһитигэр Гордей Иванович Томскайга ис сүрэхпититтэн махтанабыт. «Кыым»
    Күн аҥаара көр аҥаар. Биирдэ Баһылайдыын илин эҥээртэн Өлүөнэни оҥочонон күн аҥаара айан-наан туораабыттара. Н. Лугинов
    [Аартык] тимир күөрт ыттарын кытта күн аҥаара охсуһан өлөртөөн кэбистэ. Д. Апросимов. Күн баҕалаах — тугу эмэ гынарга, оҥорорго олус баҕалаах. ☉ Гореть желанием что-л. совершить, осуществить
    Үөрэнэргэ күн баҕалаах киһи. — Новикова айылҕата музыкальнай, ырыаһыт буоларга күн баҕалаах этэ. «Кыым». Күн бүгүн — субу бүгүн. ☉ Сегодня же
    Ол тоҕо куоракка ыытабыт? Эн Спиридон кимҥин-туоххун биһиги күн бүгүн билиэхпит. С. Ефремов
    Бу табаарыс кэргэттэрин күн бүгүн көһөрөн илдьэргэ бирикээстээ. ОТК
    Мэтиин Петрович, соһуйума, миэхэ күн бүгүн биир табаһыт наада. А. Кривошапкин (тылб.). Күн бүгүнүгэр (билиҥҥэ) диэри (дылы) — онтон ыла билиҥҥи кэмҥэ диэри. ☉ Вплоть до сегодняшнего дня
    Онтон бэттэх, күн бүгүнүгэр диэри, олоҕум биирдэ да мин санаам хоту буолбатаҕа. Болот Боотур
    Кини итинтэн сиэттэрэн, Сүөдэри көрүөҕүттэн күн бүгүнүгэр диэри хайдах олорбутун эргитэ саныыр. Н. Якутскай
    Ол да иһин мин оҕом, Андрюшка, өлөрүн утуйарга холоон, күн бүгүнүгэр дылы муҥу көрө сырыттаҕа. Эрилик Эристиин. Күн бэҕэһээ — биир эрэ хонук анараа өттүгэр. ☉ Только вчера
    Кыыс кэрэ мөссүөнэ Нартаахап хараҕар күн бэҕэһээ көрбүт киһитин мөссүөнүнээҕэр ордук ырылхайдык, ордук чаҕылхайдык көстөр. Софр. Данилов
    Күн бэҕэһээ биһиги ыал холкуоспут сылгыһыта, биһиги сорохпут доҕоро, сорохпут уруута киһи Афанасий Степанов Социалистическай Үлэ Геройун аатын сүктэ. Амма Аччыгыйа
    Күн бэҕэһээ көрүстэр даҕаны улаханнык ахтан эрэрэ. Н. Якутскай. Күн ванната — күн уотугар сыраллан эмтэнии. ☉ Солнечная ванна
    Күн ваннатын ылыы алта уон — аҕыс уон мүнүүтэттэн ордук буолуо суохтаах. ГЕВ ТБГ
    Күн дьоно көр дьон. Сир ийэ хатын …… Айыы дьонун атаарҕаан, Күн дьонун көмүскээн, Икки төгүл иҥиэттэн, Икки төгүл түллэн, Мөхсөн мөҥүөннээн [уотунан уһуутаата]. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Эттэрэ-хааннара илдьирийэн эмсэҕэлээн бараннар, күн дьонун көмүскэлинэн босхоломмут тапталлаах уруу-хаан дьон курдуктар. Амма Аччыгыйа
    Биирдэрэ — төлөннөөх сүрэхтээх Аатырбыт ырыаһыт, Күн дьонун көҥүлүн көмүскээн, Бу сиргэ кыргыспыт. С. Данилов. Күн киириитэ — киэһэ буолуута. ☉ К заходу солнца
    Үс хонон баран күн киириитэ, оҕонньор иннигэркэннигэр икки буур тайаҕы сүгэн адаарытан аҕалан, тэлгэһэтигэр түһэрэр. Саха фольк. Күн киириитэ ол хайаҕа тиийиэҕэ. Амма Аччыгыйа
    Таһырдьа — Саас. Күн киириитэ Тоҥ чалбахха Толбон түспүт. С. Данилов. Күн күбэй ийэ үрд. — сүдү ытыктабыллаах, дьоһунхаан ийэ. ☉ Достопочтенная мать
    Аһыныылаах санаалаах Аар-тойон аҕаттан айыллан, Көмүскэстээх сүрэхтээх Күн күбэй ийэттэн иитиллэн, Ийэ сиргэ Иинэҕэстэри эргийэргэ, Биһиги дьолбут иһин Эн төрөөбүт эбиккин! С. Зверев
    Сибилигин аҕай Марусяны күн күбэй ийэтэ сүүһүттэн сыллаан, маҥан былаатынан далбаатыы хаалбыта. Т. Халыев
    Мин Николайдаах ийэлэрин оччолорго саҥа көрбүтүм. Кини дьиҥнээх күн күбэй ийэ этэ. «Кыым». Күн ортото — күн халлаан оройугар тиийиитэ, күнүс 12 чаас буолуута. ☉ Полдень
    Күн ортото илик, күн халлаан оройуттан күлүмнүү турар. А. Сыромятникова
    Күн ортотун саҕана дьонум: «Кыстык балаҕантан кыра балык туутун аҕала тарт», — диэбиттэрэ. Т. Сметанин
    Күн орто буолбутун тыллаан электростанция хаһыытаан дуораһыппыта, Лоҥкууда хоту сиһин куоһара дайбаан ааста. М. Доҕордуурап. Күн өлүүтэ (күлүгүрүүтэ) — күн ыйга хаххалатан көстүбэт буолуута. ☉ Затмение солнца
    1945 сыллаахха күн толору күлүгүрүүтэ буолбута. ЭМ КТК. Күн радиацията физ. — күн итиини таһаарыыта. ☉ Солнечная радиация
    Күн радиациятын сир ньууругар тиийэр кэриҥэ үгэс курдук бириэмэ единицатын устата 1 см2-га калорийынан бэриллэр. САИ ССРС ФГ. Күн сарсын — биир хонон тураат да. ☉ Завтра же
    Күн сарсын үлэ кэпсэтэ Сабардамнарга тэбинэргэ быһаарынна. Болот Боотур
    Күн сарсын хомпоруун хотой буолан мэҥэ халлаан сиксигин кыйа көтүөн сөп. С. Федотов
    Николай Петрович, хайаан даҕаны күн сарсын сыыс оту ыраастыыр культиваторда туруора тардыҥ. С. Ефремов. Күн сибэккитэ бот. — бөдөҥ тэнигир сэбирдэхтэрдээх, арыылаах сиэмэлээх астаах, биир сыллаах үрдүк үүнээйи. ☉ Подсолнечник
    Европаҕа күн сибэккитин бастаан киэргэл үүнээйи быһыытынан үүннэрэллэрэ. КВА Б. Күн сирэ (анна) — киһи аймах төрөөн-үөскээн олорор дойдута. ☉ Земля, белый свет
    Бу күн сиригэр биирдэ төрөөн-үөскээн ааһар эрэйдээх эбит. П. Ойуунускай
    Таас таҥалай, Тимир тиис, Уот куолай, Хаан дьабадьы, Кэдэрги сис, Кирдээх сирэй Киитилэр обургуну, Орто дойдуттан огдолутуохпут, Күн анныттан көтүтүөхпүт. Тоҥ Суорун
    Көҥүлү көрдөөн, күн аннын кэрийэ сылдьар, Күһэҥэй диэн ааттаахпын. Суорун Омоллоон. Күн систиэмэтэ астр. — күн уонна кинини тула эргийэр планеталартан турар халлаан эттиктэрин уопсай холбоһуга. ☉ Солнечная система. Күн судаар эргэр. — ыраахтааҕы. ☉ Государь, царь, правитель
    Туох аанньатыгар күн судаары утары туран, бүрүстүүбүнньүк буолан, бу дойдуга көскө кэлбит үһү. А. Софронов
    Миигин күн судаарым эрэ ытыктыыр буоллун да, атын туох да наадата суох. Н. Неустроев
    Күн судаар, улуу баһылык, эн үрдүк ааккар, үтүө сураххар, уруй-туску этэбин. П. Ойуунускай. Күн сырдыга — тулалыыр эйгэни киһи хараҕынан көрөн араарар гына сырдатар күн ыытар сардаҥалара. ☉ Солнечный свет, сияние солнца
    Өлүөм иннинэ күн сырдыгын көрөрүм буоллар, иккиһин төрөөн өлбүт курдук сананыам этэ. П. Ойуунускай
    Хараҥа суол төһөҕө даҕаны күн сырдыгар күөрэйиэх тустаах. Н. Неустроев
    «Өллүм быһыылаах, аан дойду, күн сырдыга, быралыйар бырастыы!» — диэтэ Болот. Н. Заболоцкай. Күн тахсыыта — сарсыарда күн саҕахтан быгыыта. ☉ Восход солнца
    Абаҕата күн тахсыыта бултуу барбытын көрөн, саҥаһыгар киирэр. Саха фольк. Сүүс миэтэрэ сиргэ уҥа-уҥа түүннээх-күн сыылан, сарсыарда күн тахсыыта сонуок саҕатын булбута. Суорун Омоллоон
    Сарсыарда күн тахсыыта. Егор Егорович уонна биир бандьыыт. Бандьыыт хааһах аттыгар турар. Ыраах саа тыаһа иһиллэр. С. Ефремов. Күн тура-тура — күнтэн күн ахсын. ☉ Каждый божий день, изо дня в день
    Ол да буоллар, эрэйдээхтэр Сүтэрбэттэр эрэли, Күн тура-тура, күүтэллэр Ордук күн-дьыл кэлэрин. Эллэй
    Күн туратура үлэттэн үлэҕэ уларыта сылдьаҕын. С. Ефремов. Күн туруута — күн үөһэ тахсан баран, күнүс биир тэҥ кэриэтэ таһымҥа турар кэмэ. ☉ Солнцестояние. Күн кыһыҥҥы туруута ахсынньы сүүрбэ биир-сүүрбэ икки күннэрэ, итинтэн ыла күн уһаан барар, күн сайыҥҥы туруута — бэс ыйын сүүрбэ биир-сүүрбэ икки күннэрэ, итинтэн ыла күн кылгаан барар. Күн улууһа көр айыы I. Ол эрээри айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ. Саха фольк. Көр, бу биэбэккэйдээх оҕокколорум, өйдүөн истэн туруҥ эрэ! Бу Ньургун Боотур обургу, айыы аймахтарын, күн улуустарын быыһаатыҥ, бэрт улахан үөрүү-көтүү буолла. Ньургун Боотур. Былыргы кэмҥэ ким үҥүү, Өргөс — кылаан ылбытай? — Ол күн улууһун көмүскүү Ньургун Боотур турбута. Эллэй. Күн уоттаныыта — күн уота балайда сылытар буолуута. ☉ Солнце начинает сильно припекать, солнце в зените, полдень
    Сири кэрийээччилэр күн уоттаныыта Лампарай үрэҕэр, Хопто Хонооһойугар кэллилэр. Н. Босиков
    Бүөтүр күн лаппа уоттаныыта хайа дьураа хонноҕор баай лабаалаах баараҕай бэс анныгар хайыһарын тэлгээн сытта. Р. Кулаковскай
    Аҕам сарсыарда үлэтигэр бараары туран, күн уоттаныар дылы кулунчугу хотон иһигэр оҕолуурга этэр. В. Иванов. Күн уһаата — суукка сырдык кэмэ элбээтэ. ☉ День стал длиннее
    Кыһыны быһа кыскыырдаах тымныы киһинисүөһүнү кымньыылыыра уурайан, күн уһаан сылыйан, билигин бары холку, сымнаҕас баҕайытык сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
    Аны күн уһаата. «Кыһыл Кулаада» урукку кэнсэлээрийэтигэр симиэнэнэн үөрэниэхпит. М. Доҕордуурап. Күнү-түүнү билбэккэ — күнү-дьылы аахсыбакка. ☉ Не считаясь со временем (букв. не зная ни дня, ни ночи). Күн чаһыта — күн төһө үөһэ тахсыбытынан көрөн бириэмэни быһаарар оҥоһук. ☉ Солнечные часы
    Фалес саҕанааҕы Анаксимандр (б. э. иннинээҕи 610–546 сс. диэки) астрономическай тээбириннэри, күн чаһытын оҥорбута дииллэр. ДИМ
    Эркиннэргэ ахсаан ааҕар линиэйкэ, күн уонна кумах чаһылара, сурук суруллар дуоската ыйанан тураллар. АЕВ ОҮИ
    Күн ыраахтааҕы көр ыраахтааҕы. Атыыһыттар күн ыраахтааҕы куоратын таһыгар кэлэн тохтообуттар. Саха фольк. Хайаатар даҕаны, күн ыраахтааҕы эйигин ытыктаан, бачча сиргэ наҕараада ыытар буоллаҕа. Н. Неустроев
    Бассабыык оннооҕор күн ыраахтааҕыны хоппута, эн эрэйдээх диэн холоон инигин, олус киэбиримэ, үөҕүмэ, куттуоҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа. Кыайыы күнэ — ыам ыйын тоҕус күнэ (1941–1945 сс. сэбиэскэй норуот Аҕа дойду улуу сэриитигэр кыайыытын бырааһынньыга). ☉ День Победы. Илин халлаан Истиэнэтин анныттан, Күлэнсалан, Күндээрийэн таҕыста — Күндү кыайыы күнэ. Күннүк Уурастыырап
    Кыайыы күнэ, кэллиҥ эн, Толоон аайы дьаарбай, көр. Тохтоон ааспыт сиргиттэн Дьолбут үүнэн көҕөрөр. П. Тулааһынап. Нэдиэлэ күнэ — нэдиэлэ сэттэ күнүттэн биирдэһэ. ☉ День недели. Нэдиэлэ бүтэһик күнүн көҥүллэттим. Өрөбүл күн — сынньанар, үлэҕэ барбат күн (үксүгэр субуота эбэтэр баскыһыанньа). ☉ Выходной день
    Өрөбүл күммүн тыаҕа атаардым. — Оҕолоор, биһиги өрөбүл күммүтүн бу Таас табаҕа тахсан атаарар буолуохпут. И. Гоголев. Полярнай күн — күн киирбэккэ эрэ суукка устатын тухары мэлдьи сырдатар кэмэ (уһук хоту эрэ буолар). ☉ Полярный день
    [Туундараҕа] кылгас сөрүүн сайын саҕаланар. Күн киирбэккэ, халлааҥҥа эргийэ сылдьар. Ол — полярнай күн. КЗА АҮө. Таҥара күнэ — христианскай итэҕэл бырааһынньыга (хол., Сэмэнэп, Ыспааһап, Ньукуолун, Ороһуоспа). ☉ Дни памяти православных святых. Ньукуолун — таҥара күнэ. Тиһэх күн — күн сириттэн арахсар, өлөр күн. ☉ Последний день жизни
    [Кириһээн] тиһэх күнэ кэлбитин санаан, даҥ курдук буолан хаалбыта. Д. Таас
    Лаврентий хас да хонно тиһэх күннэрэ кэлбитин таайбыта. Н. Габышев
    Бандьыыттар күрээн эрэллэр, ити аата өстөөх хотторон эрэрин, тиһэх күнэ чугаһаабытын биллэҕэ. С. Ефремов. Төрөөбүт күн — ким эмэ төрөөбүт күнэ, чыыһылата, ону тэҥэ ол күн сылын туолуутун бырааһынньыктааһын. ☉ День рождения. Туйаара бүгүн төрөөбүт күнэ. Төрөөбүт күҥҥэ сырыттыбыт. <Түөһүгэр үс> күннээх хара саһыл — түөһүгэр үрүҥ бэлиэлээх саамай талыы саһыл тириилээх. ☉ С солнцем, с белой отметиной на груди (о лисьей шкурке высшего сорта)
    Хаарга уурдахха, хаар үрдэ көҕөрүмтүйэн көстөр, түөһүгэр үс күннээх чох хара саһыл. Амма Аччыгыйа
    Тиийэн өҥөс гына көрөбүн: түөһүгэр үс күннээх хара саһыл тыыллан сытар. Болот Боотур
    Түөһүгэр үс күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнэттэҕин аайы, соруйан ымсыырдыбыт курдук, күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. С. Никифоров. Күннээх хара саһыллаах Күндэ үрэх барахсан. Күннүк Уурастыырап. Үрүҥ (ойор) күн — норуот айымньытыгар, поэзияҕа туттуллар күнү хоһуйар уларыйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, употребляемый в народной поэзии, воспевающий солнце
    Үрүҥ күн сырдыгын хотоҥҥо барыыра, Үөҕүллүү-тэпсиллии кинини муҥнуура. П. Ойуунускай
    Үмүөрүспүт үөмэх былыт үөһэ устар Үрүҥ күнү күлүктээтэ. Күннүк Уурастыырап
    Сандаара ойор күнүм Санньылыйан киирэрин саҕа олорбут олоҕум Омнуо кылгас эбит. С. Зверев
    Уоттаах куйаас суоһунан Ойор күммүт сырайда. Эллэй. Үтүө күнүнэн — кими эмэ кытта дорооболоһуу, эҕэрдэлэһии. ☉ Добрый день (приветственное обращение к кому-л.)
    Үтүө күнүнэн, Иван Иванович! С. Ефремов
    «Аа, тойон учуутал, ытыктабыллаах Митрофан Гаврилович, үтүө күнүнэн», — диэбитигэр анарааҥҥыта эмиэ, билэр киһитэ турарын көрөн, утары сүүрэн кэлэн, илиитин биэрдэ. П. Филиппов
    тюрк. күн