с. I. (по гл. отталкивать) киэр анньыы, халбарытыы; тэйитии; 2. (по гл. отталкиваться) анньыныы; тирэҕирии, тирэх оҥостуу.

ж. 1. (предварительное условие) бастааҥҥы усулуобуйа, төрүт; 2. (отправное положение) төрүттэнии, тирэҕирии; исходить из правильной предпосылки сөптөөх төрүттэниигэ олоҕур.

аат.
1. Тугу эмэ оҥорорго көмөлөһөр күүскэ тирэҕирии, көмөлөһүннэрии. ☉ Опора, подспорье в каких-л. делах
Мин таба үлэтигэр даҕаны эмиэ тиэхиньикэҕэ наһаа өйөнүү тахсыбыт дии санаатым. «Кыым»
2. түөлбэ. Олоппос, дьыбаан, сыарҕа өйөнөрө. ☉ Спинка стула, дивана, саней
«Эн киниэхэ туох наадалаах этиҥ?» — аҥаар илиитин олох маһын өйөнүүтүгэр биллэҕэ ууран эргиллэ хайыста. А. Софронов
Билигин дьэ дьиҥнээхтик кэлэйдэ. Олох мас өйөнүүтүн кууспутунан олоро түстэ. А. Сыромятникова
Татыйык сыарҕа өйөнүүтүгэр көхсүнэн өйөнө олорон, айылҕа тиллэн эрэрин сэргии көрө олорор. «ХС»

с. 1. (действие) олохтооһун, төрүттээһин; 2. (фундамент) олох, төрүт, акылаат; дом на каменном основании таас акылааттаах дьиэ; 3. перен. см. основа 2; 4. (повод, причина) олоҕуруу, тирэҕирии, тирэх, олох; без всякого основания туох да олоҕо суох; на основании статьи конституции конституция ыстатыйатыгар олоҕуран; 5. мат. олох; основание треугольника үс муннук олоҕо; 6. хим. олох; # разрушить до основания төрдүгэр тиийэ алдьат.

несов. на чём олоҕур, тирэҕир.

аат.
1. Дьон уопсастыбаннай сыһыаннаһыыларын бэрээдэктииргэ судаарыстыба былааһа олохтообут уонна көмүскүүр нуормалар уонна майгы-сигили быраабылаларан бүтүннүүтэ. ☉ Право (совокупность законов и постановлений государства: гражданское право, трудовое право и т. п.). Быыбардыыр быраап. Буржуазнай быраап
□ Экономика өттүнэн хаалан иһэр, политическай бырааба быстыбыт оччотооҕу Саха сирэ ыраахтааҕы эрэһиэҥкэтэ суох түрмэтинэн буолан олорбута. П. Филиппов
Крепостной быраап тухары бааһынайдар балаһыанньаларын тупсарар кыахтара суоҕун көрдөрбүтэ. Софр. Данилов
2. Судаарыстыбаннай эбэтэр атын ханнык эмэ сокуоннарынан, уураахтарынан о. д. а. хааччыллар көҥүл эбэтэр тугу эмэ оҥорор (дьайар) кыах. ☉ Право (охраняемая государством узаконенная возможность делать что-л.)
Бу дойдуга атаҕастанар да күннээх буоллахпына — көҥүлбүн, бырааппын босхо тэбистэриэм суоҕа, көмүскүүр сууту булуом. П. Ойуунускай
Биһиги политикабыт норуоттар бырааптарын эрэ тэҥнээһининэн муҥурдаммакка, кинилэр суруктара, литературалара бэйэлэрин тылларынан барҕара сайдарыгар дьулуһар. Суорун Омоллоон
3. Тугу эмэ оҥорор, дьайар көҥүл, кыах. ☉ Право (возможность действовать, поступать каким-л. образом)
Дьэҥдьийэр быраапкытын көрдөрүҥ. Амма Аччыгыйа
Ааспыт үөрэх дьылыгар элбэх оҕоҕо тырахтарыыс, суоппар бырааптарын биэрбиппит. Софр. Данилов
[Аайта:] Тугу да толкуйдаабаппыт. Уопсайынан, Алик биһикки личнэй дьыалабытыгар Ким да орооһор бырааба суох. И. Гоголев
4. көсп. Олоҕуруу, тирэҕирии, төрүөт. ☉ Право (основание, причина)
Ат буоллаҕына: «Эн Атен кинээс буолбатаххын, миигин тыытар быраабыҥ суох», — диэбиттии Бурхалей үрдүгэр түһэ сыспытын сүөрэн ылан, олбуор айаҕар холоруктатан илтэ. Эрилик Эристиин
Эһиги куһаҕаннык үлэлиир быраапкыт суох. Софр. Данилов

несов. 1, (основываться на чём-либо) олохтон; 2. (размещаться) олоҕур, тирэҕир.

сов. 1. анньын; оттолкнуться веслом от берега биэрэктэн эрдиинэн анньын; 2. перен. тирэҕир, тирэх оҥоһун; оттолкнуться от основного тезиса сүрүн тезискэ тирэҕир.

сов. на кого-что 1. тирэн, өйөн; опереться на палку тайахха өйөн; 2. перен. тирэҕир.

аат., зоол. Тоноҕоско тирэҕирэр дьардьамалаах харамайдар. ☉ Позвоночные
Тоноҕостоохтор мэйиилэригэр биэс салааны араараллар. ББЕ З