несов. что доргут, дьигиһит, титирэстэт.

м. титирэстээһин, долгуйуу; привести кого-л. в трепет титирэстэт, долгут.

сов. кого-что 1. чем сахсый, сах-сыйа түс, тэбээ; потрясти одеяло суорҕаны тэбээ; 2. (заставить содрогнуться) титирэстэт, дьигиһит, хамсат; 3. перен. айманыт, (наһаа) долгут, уолуһут; это событие потрясло всех бу событие киһини барытын ай-манытта.

күлүгүрээ диэнтэн дьаһ
туһ. Ити кэмҥэ — ыт оҕото бас-баттах ыстанан, үрэн үргүтэн, үчүгэйкээн атыыр куртуйахтары өрүтэ көтүтэн күлүгүрэттэ. А. Чехов (тылб.)
[Тыал] тоҥ тириилэри [ураһа киэнин] күөртээн титирэстэтэр, күлүгүрэтэр. Тэки Одулок (тылб.)

с. 1. (по гл. сотрясать) доргутуу, дьигиһитии, титирэстэтии; 2. (по гл. сотрясаться) доргуйуу, дьигиһийии, титирэстээһин; # сотрясение мозга мед. мэйии доргуйуута.

тыаһы үт. туохт.
1. Түргэн-түргэнник «бэ-бэ-бэ» диэн эрэр курдук саҥар (хабдьы, мэкчиргэ тустарынан). ☉ Учащенно издавать звуки «бэ-бэ» (напр., о куропатках, совах и т. д.)
Толугур чараҥыгар куртуйах куллугуруура, куулатыгар хабдьы бэбигириирэ. Суорун Омоллоон
Эчи, мэкчиргэ баҕайы бэбигирээтэҕэ куһаҕанын. И. Федосеев
Хабдьы бэбигирээн кэбиһэкэбиһэ, маҥан хаар хонууга ыраахтан улаатан көстөн ураты кылбайан олорор буолар эбит. «ХС»
2. Соһуйан, куттанан, тоҥон, ыга кыыһыран титирэстэтэн саҥар. ☉ Говорить громким, дрожащим, заикающимся голосом (напр., от сильного удивления, испуга и т. п.)
Хаппытыан Ачаарап, киһини сынньаары дибдийэрин саҕанааҕы курдук, аллараа сыҥааҕа босхо баран бэбигирии түстэ. Эрилик Эристиин
«Оок», — дьиэлээх эмээхсин өмүрэн өрө бэбигирии түстэ. В. Протодьяконов
Миитэрэй: «Миэнэ, миэнэ», — диэн бэбигирии түстэ, хаҥас илиитэ быластыы ууна сылдьар, уҥа илиититтэн кумааҕыны былдьаары, сиэҕиттэн, санныттан харбыалаа да харбыалаа буолла. М. Ефимов

туохт.
1. Тугу эмэ сиидэҕэ кутан сахсыйан сыыһын көтүт, ыраастаа (хол., бурдугу). ☉ Просеивать, очищать, пропуская через сито, решето (напр., муку)
Хантан эрэ биир кыра, суон дьахтар иһиккэ бурдук туппутунан тыаһа суохтук үктэнэн кэлэн бурдугун сиксийбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Аҥаар илиитинэн чабычахтаах бурдугун сиксийэн көрбүтэ алта уон биэс кутуу бурдук баар эбит. Эрилик Эристиин
Хаҥас диэки биир кыыс бурдук сиксийэн илгистэр. Н. Түгүнүүрэп
2. көсп. Биир тэҥ субуллук сахсылын, дьигиһий. ☉ Сотрясаться от частых и коротких колебательных движений, дрожать, трястись
Кыһыллар алта бүлүмүөттэрэ тэҥҥэ ытан сиксийбитинэн бардылар. Амма Аччыгыйа
Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр. П. Тобуруокап
[Кулунчук] күөх кырыһынан сабыллыбыт алааһын ньуурун сытырҕалыы-сытырҕалыы, сиэлэн сиксийдэ. В. Иванов
Бүлүмүөттэр кириэстии ытыалаан сиксийэллэр. ССС
3. көсп. Биир тэҥник титирэстэтэ хамсат, илибирэт. ☉ Колебать; заставить равномерно, мелко дрожать
Улахан тыал түһэн сиксийбитэ икки хонно. Н. Лугинов
Мин эһиэхэ кэлиэҕим Үйэ тимир киэһэтигэр, Айаас тыал сэбирдэҕи Сиксийэр күһүнүгэр. И. Гоголев
Айылҕа мутукчатын, сэбирдэҕин тэбээн сиксийдэ. Э. Соколов
♦ Иһэ сиксийдэ көр сипсий
«[Ыкка] тугу да биэримэҥ, — диэтим, — иһэ сиксийдэҕинэ бэйэтэ кэлиэҕэ». В. Протодьяконов
Хара Кыыс [ынах аата] өллөҕүнэ, үрүҥ аһынан баҕас испит сиксийэр баҕайыта ини. В. Иванов
[Кэтириис:] (сөмүйэтин чочоҥнотор) Аччыктаатаххытына, искит сиксийдэҕинэ кэлиэххит. Пьесалар-1954.
ср. тув. сыкса, бур. һагшаха ‘просеять’

I
аат. Сиидэ, сүүр. ☉ Сито, решето
Биһиги ууну, баҕар, эрэһэнэн да баһыахпыт, эн онно аны кыһамматыҥ буоллар абырыаҥ этэ. Л. Габышев
Тиэстэни чараас гына хаптатыллар …… уһун синньигэс гына кырбаныллар, онтон куурда эрэһэҕэ тарҕата ууруллар. Дьиэ к. Тутан ылбыт тэллэйин толору симиммит эрэһэтин сүгэн баран, кугас бытыктаах хородобуой хаамар. А. Чехов (тылб.)
♦ Көтүллэр тииһим эрэһэтэ (холхото) — тыыннаах хаалбыт соҕотох оҕо туһунан. ☉ Об единственном оставшемся в живых ребёнке
Көтүрдэр тииһим эрэһэтэ (холхото) — бу! ПЭК СЯЯ. Хатан эрэһэ (эҕэһэ) көр хатан II
◊ Көмүс эрэһэ — үрүҥ көмүс курдук чаҕылхай, сырдык. ☉ Светлый, сверкающий серебром
Күнтэн — көмүс эрэһэ Күүрэр долгун дьэргэйэр. Күннүк Уурастыырап. Сулус эрэһэтэ — үөһэттэн, үрдүктэн (сулустартан) кэҥээн сырдыыр сырдык. ☉ Свет, излучение из вышины (звёзд)
Хайалартан сырдыы кэҥиир Халлаан, сулус эрэһэтэ. Күннүк Уурастыырап. Тиис эрэһэтэ — тиис миилэтин лоппоҕордоро. ☉ Твёрдый бугорок у дёсен. Хаһыы сылгытыгар үөһээ тиистэрин эрэһэтэ аллараа тиистэрин эрэһэтигэр сөп түбэһиэхтээх. Сылгыһыт с. Халлаан эрэһэтинэн — үөһэнэн (ньиргийэр тыас). ☉ Раздающийся сверху (об оглушительном шуме)
[Уот Уһутаакы] Иттэнэ дарас гына түстэ, Икки таныытын тыаһа киэҥ халлаан эҥсиллэр эрэһэтинэн Кимиэллээхтик киҥкинээбитинэн барда. П. Ойуунускай. Эрэһэ былыт — чараас, лоскуй былыт. ☉ Лёгкие, почти прозрачные облака
Ый эрэһэ былыкка саһа-саһа көстөр, Тыа быыһыгар ыллыкка Бэрт да буолар көрсөр. Баал Хабырыыс. Эрэһэ долгун — кыракый дьиримнэс долгун. ☉ Небольшая волна, рябь
«Кэлиҥ ыччаттарым, оонньооҥ, көрүлээҥ!» — диэххэ айылаах Өлүөнэ өрүс эрэһэ долгуннарынан күлэр-үөрэр. А. Сыромятникова. Эрэһэ дорҕоон — ырыа курдук дьырылас дорҕоон (хол., хомус тыаһа). ☉ Нежный певучий звук. Хомус эрэһэ дорҕоонунан туоллулар чагда, алыы сирдэр. Түһүлгэҕэ т. Эрэһэ киһи — хачаайы эрээри иҥиир күүстээх, хатан киһи. ☉ Сухощавый, но жилистый, сильный человек
Биһиги фронтовиктар, хатан — эрэһэ киһи буолуохтаах этибит. У. Нуолур
Биирэ бухатыырдыы моһуоннааҕа, атына хачаайы гынан баран хатан, эрэһэ дьүһүннээҕэ. И. Данилов. Эрэһэ моойдон — синньигэс дьүдьэх моойдоох буол. ☉ Иметь худую, тонкую шею (признак истощения)
Убайын өҥөйөн өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ, Иннэ буолан ииммит, Сүүтүк буолан сүүдүйбүт, Этирик түөстэммит, Эрэһэ моойдоммут. П. Ядрихинскай. Эрэһэ ойбон — биир-икки сиринэн уутугар диэри кыараҕастык тэһиллэр сааскы ойбон. ☉ Весенняя прорубь, где вода выступает в одном-двух узких местах (чтобы скот не проваливался). Эрэһэ тыас — олус улахан, сири титирэтэр, дөйүтэр тыас. ☉ Оглушительный, потрясающий шум, гром
Ыраас халлаантан эмискэ этиҥ саалларынааҕар да ынырык, сири-дойдуну титирэстэтэр эрэһэ тыас ньиргийэ түстэ. Н. Борисов
II
аат. Улахан сэбирилиэк. ☉ Большое сверло. Эрэһэнэн үүттээ. Саха уустара эрэһэнэн куруук тутталлара