несов. үлтүрүй, бытарый, тоорон.

сов. 1. (осыпаться) түс, тоҕун, тоорон; листья опали сэбирдэхтэрэ түспүттэр; 2. (уменьшиться в объёме) тарт, уоһун, харбый; опухоль опала искэн тардыбыт.

сов. бытарыйан түс, үлтү-рүйэн тоҕун, тооронон түс; зубы выкрошились тиистэрим тооронон түстүлэр.

сов., осыпаться несов. тоҕун, көөрөттөн түс, тооронон түс; лепестки осыпались сибэкки эминньэхтэрэ тооронон түспүттэр; штукатурка осыпалась штукатурка көөрөттөн түспүт.

туохт. Үтүөлэс-анньыалас, хардарыта хабырыс. ☉ Толкаться, сталкиваться друг с другом, наскакивать друг на друга, затирать друг друга
Сахсыйбыт уһааччыктар, дьэбиннээх биэдэрэлэр, лаахтара тоороммут таастар үтүргэхтэһэ турардыы үмүөрүспүттэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ононманан Уһулута ойон тахсан, Хайыр курдук кыстанан, Үтүргэхтэһэн, Күүгэн-бааҕын бүрүнэн, Көһөн ааһар көмүөл мууһун Көрөн турабын. Айталын
Уолаттар миэхэ биир тылы саҥарпакка, тигээйи уйатын хайа тардыбыттыы биир кэм күүгүнэһэллэрэ, үтүргэхтэһэллэрэ. «ББ»

туохт.
1. Кырыытыттан эмтэрийэн, тооронон түһэ тур, тохто, суулла тур. ☉ Крошиться, осыпаться, откалываться, отламываться и падать, срываться вниз (обычно с краю — напр., о штукатурке)
Кэрэ да, мааны да сэргэлэр Кээрэнэ алдьаммыт эбиттэр. Н. Харлампьева
Хотугу муоралар биэрэктэрэ уонна Ляховтар арыылара сорох сирдэринэн тохтоло суох суулла, кээрэнэ тураллар. ГКН МҮАа
Бу эргэрэн кээрэммит эркиннэртэн тоҕо мин Арахсар кыаҕа суох, абылатан турдум? А. Михайлов (тылб.)
2. көсп. Сыыйа-баайа сүтэн-оһон, эбэтэр бүтэн, баранан ис. ☉ Постепенно исчезать (бесследно), иссякать, кончаться
Биэс биэрэстэ сир кээрэннэр кээрэнииһи, үксэ сыһыы эҥэрдээх айан, онон эрэ ыраах курдук. У. Нуолур
Сүрэхтэн Туох эрэ, Дьиҥ кэрэ Төннүбэт түстэнэн, Кээрэнэн түһэр дии, Сүтэр дии. Н. Босиков
Түүн кээрэнэн эрдэҕинэ эрэ кэмниэ-кэнэҕэс кини [Куосча-Ханидуо] билэр туорааһыннарыгар тиийдэ. С. Курилов (тылб.)

I
туохт., кэпс. Туохтан эмэ олус мөлтөө, буорай; кыаммат буол (доруобуйаҕынан эбэтэр олоххор). ☉ Становиться слабее, хуже; сдавать, дряхлеть (по состоянию здоровья или в силу жизненных обстоятельств)
Бу тоорохой эти ыйыстан кэбис. Сэрии аргыһа - уот кураан олус бииһээтэ. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарайан эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Тыыннаах киһи маннык дьаарайбытын көрө иликпин!» - Иван Петрович сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. И. Данилов
II
даҕ.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ олус, аһара бэриниилээх, туохха эмэ өйүнэн-санаатынан бигэ итэҕэллээх. ☉ Страстно преданный кому-чему-л., убежденный в чем-л., ярый, отчаянный
[Витя] ыал буолуу дьаарай утарсааччыта этэ. Айдар кэргэннэммитигэр аһаҕастык хомойбута. Н. Лугинов
Коробейников үс сүүсчэкэ дьаарай бандьыыттары илдьэ Айаан диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
Дьаарай хомуньуус уоллаах оҕонньору тутан ыллылар. «Кыым»
2. Уларыйар, көннөрүнэр кыаҕа суох, туох да тохтоппот гына ылларбыт (үксүгэр куһаҕан кэмэлдьилээх киһини этэргэ). ☉ Отъявленный, прожженный, неисправимый (негодяй, лгун и т. д. - о человеке с дурными наклонностями)
[Үчүгээйэп:] Эн ким тылын тыллаһаргын билэҕин дуо? Эн дьаарай түөкүн тылын тыллаһаҕын! С. Ефремов
Төһө да дьаарай иһээчилэр суохтарын иһин, арыгылааһын таһаарылла турар. «Кыым»
Сүүрбэ сыл «ыстаастаах» табахсыппынан киэн туттарым, бэйэм курдук дьаарай табахсыттары кытта ирэ-хоро, киһиргии-киһиргии кэпсэтэрим. ПДИ КК
3. Олус чаҕылхай өҥнөөх. ☉ Очень яркий, насыщенный (цвет)
Мотуок солко мутукча Бураллан хаалбыт, Дьаарай солко лабыкта Тарҕанан хаалбыт, Торолхой туораах Тооронон тохтубут. Саха нар. ыр. I
Үстүрүүктүүр сиринэн Талыы сукуна таҥыылаах Дьаарай дэпсэ таҥаһынан [ыҥыыры] Сабыталаан бараннар - Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын [чаппарааҕын] тарпыттар. С. Зверев
русск. ярый

I
туохт.
1. Тугу эмэ кыра-кыратык ыстаан, ытыран кээрэт, кэбий. ☉ Грызть что-л. Кырынаас дьааһык иһигэр орпут арыытын кирэн барар
Саха фольк. Орбууһу …… хайа баттаан, эрбиир биэртэлээбитин ылан, бокуойа суох тиистэринэн кирбитинэн бардылар. Эрилик Эристиин
Көтөх куобах ньылбыҥнас буутун кирэ-кирэ, Макаар Ньыыкан Кириллинтэн ыйытта. Н. Габышев
2. көсп. Кыра да буоллар сии сатаа, үүннэрбэккэ сиэн ис (мэччирэҥ туһунан). ☉ Выедать (растительность), не давая возможности прорасти зелени (на пастбище). Сүөһү сайыннары биир алааһы кирэн тахсар
3. көсп. Туох эмэ (хол., суол, уулусса чигдитин) кытаанах ньуурун аалан, алдьатан, суолгун хааллар. ☉ Оставлять следы от полозьев на твердой поверхности зимней (санной) дороги
Уҥа түннүк аннынан суол чэрин быһа кирбит сыарҕалар тыастара утуу-субуу куугунаан кэлэн истилэр. Эрилик Эристиин
Ыллыктаах сыарҕа сыҥааҕа суол чигдитин кирэр. И. Никифоров
Таһаҕастаах аттар сыарҕалара …… уулусса чигди буолан чэрдийбит хаарын ыар сыҥаахтарынан кирэн, кыыгырҕаһан испиттэрэ. А. Сыромятникова
4. көсп. Мэлдьи аал, кэбирэт (ыарыы, ыар санаа туһунан). ☉ Постоянно беспокоить, разъедать душу, тело (о мысли, болезни)
Киһини санаа сиир, кирэр. Дьуон Дьаҥылы
Титириир ыарыы кирэн Тиэрэ тэптэ киһибитин. Э. Потье (тылб.)
5. көсп., сөбүлээб. Кири-хоҕу ыраастаа, кирдээх үлэни оҥор. ☉ Убирать нечистоты, выполнять грязную работу
[Былаас:] Кинээс Дьаакып хотонун сааҕын кирэргин суохтаатаҕыҥ буолуо. А. Софронов
Оҕом үлэһит киһи буоллаҕына, мин ыал кирин-хоҕун кирэн сордонуо суох этим. Н. Якутскай
ср. тюрк. кемир, алт. керт ‘грызть’
II
аат. Тугу эмэ марайдыыр, туохха эмэ биһиллэр, олорон хаалар хох, кирээс. ☉ Грязь, нечистота
[Ийэтин] тууйаһын кирин ыраастыыр дии санаабыта. Амма Аччыгыйа
Сирэйэ бүтүннүү түү, иэдэһин кирэ тооронон түһэр. Күннүк Уурастыырап
Кини кир диэни билбэтэх көстүүмнээх. Н. Лугинов
2. көсп. Куһаҕан, мөкү, быртах быһыы. ☉ Безнравственность, нечестный поступок, грязь
[Ат] Кир сыстыа диэн, Килбиэннэммит эбит, Хом хонуо диэн Дуйдаммыт эбит. С. Зверев
Ол иһин хоп кириттэн Куттаммаппын букатын. И. Гоголев
Бэйэ билтин суруйар Мэҥ, кир буолбат суобаскар. Р. Баҕатаайыскай
♦ Киргэ тэбис — кими эмэ сымыйанан холуннар. ☉ Несправедливо обвинить, оклеветать кого-л., втоптать в грязь
Эн миигин киргэ тэпсибитиҥ. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. кир