сов. тордон, тордоҕур; потолок закоптился дьиэ үрдэ тордоҕурбут.

сов. 1. (при копчении) ыыһан, ситэ ыыһан; 2. (покрыться копотью) тордон, хоруотан, тордоҕур.

тордон диэнтэн атын
туһ. Уот хара төлөнүнэн тордонуллубут алтан чаанньыктан сылаас ууну кутан истилэр. Эрилик Эристиин

томоон-имээн дойду фольк. — олус ыраах, чиэски, киэҥ-куоҥ дойду. ☉ Отдалённая обширная страна, местность
[Муос саа] Томоон-имээн дойду Тордохтоох туоһунан тордоммут. П. Ойуунускай

1. аат.
2. миф. Сэрии, охсуһуу-иирсээн, хаан тохтуутун таҥарата; сэрии, охсуһуу, хаан тохтуутун иччитэ (былыр сэриигэ киирээри туран Илбистэн эбэтэр Илбис кыыһыттан ойуунунан көрдөһүннэрэн кыргыс сэптэригэр илбис иҥэртэрэллэрэ). ☉ Бог войны, единственный бог, имеющий одну дочь (Илбис кыыһа) и одного сына (Оһол уола); дух кровопролития, войны, раздора (в древности, готовясь к войне или сражению, якуты просили шамана, чтобы он вселил в оружие илбис, для чего шаман обращался с призывом и мольбой к богу Илбису и его дочери Илбис кыыһа)
   «Өскөтүн мин аатым ааттанар да эбит буоллаҕына - өйбүттэн аатырыа суоҕа, кыа хаан олбохтоох кыргыс илбиһэ буолан аатырыаҕа», - диэн Александр Македонскай тыл эппитэ үһү. П. Ойуунускай
   Ким түһүлгэбит ортотугар хааннаах хойгуону бырахпытай, илбиһи ыҥырбытай, Аал луук маспыт соҕуруу төрдүгэр биитэ суох, хааннаах килиин сүгэтин батары охсубутай, симэһинин сүүрпүтэй, көтөхпүт чорооммутун дьалкыһыппытай? Суорун Омоллоон
3. Охсуһуу, кыргыһыы үлүскэнэ, кыргыһыынан ииригирии; өлөрсүүгэ-хааҥҥа баҕарыы, умсугуйуу. ☉ Неистовство, исступленная жестокость, зверство, кровожадность; страсть к убийству, войне
   Гитлер сидьиҥ, эн тыыҥҥын быһар Илбиһи тарта, Эн күҥҥүн көмөр Күүстэри түмнэ. Күннүк Уурастыырап
   Туолбат иҥсэ торҕон баайдар Тууһугура тэриллэн, Эмиэ хааҥҥа имэҥирэн Илбис тардан эрэллэр. И. Чаҕылҕан
   Илин сирбитигэр иҥээҥнээн, Иэдээннээх илбис эҥэрдэммит Өрдүнэн өрө өрөкүҥнээн, Өлүү дьөһүөлэ көтөллөммүт. С. Зверев
4. көсп. Өрө күүркэйии, көх-күүрээн, үлүскэн; курдаттыы тартарыы. ☉ Одержимость чем-л., страстное влечение к чему-л.
   Айаалга Айыы Сээн өлөр монологар мин кини «Кыһыл ойуунун» уонна Пушкин «Кынчаал» диэн хоһоонун илбиһин, имэҥин киллэрэ сатаабытым. Суорун Омоллоон
   Ырыа илбиһэ киирдэҕинэ - Биһи дьоллоох оҕолорбут, Кэлэн иһэн кэҕиннэҕинэ - Утуйар уубутун умнабыт. С. Данилов
   Айымньы илбиһэ күүдэпчилэннэ, хаҥас болкуон диэки үп-үрүҥҥэ сууланан толуукан көрүҥнээх, хотун-хаан, араҥаччылыыр аанньал курдук, туналыйан олорор... Н. Лугинов
   Айар илбис ыалдьыттыырын Аны бүгүн күүтүө суохпун. В. Гольдеров. Тэҥн. имэҥ
5. даҕ. суолт. Хаанымсах, хааҥҥа баҕалаах (кыргыс сэбин туһунан). ☉ Кровожадный (употр. как эпитет, характеризующий боевое холодное оружие)
   Хааннаах халыҥ куҥнаахха Хабырынан хаахтаабытынан түһэр Хатан илбис биилээҕи Кыһыл субай хааҥҥа Кыдьыгыран кыламмытынан түһэр Кыырыктаах кылаан илбис биилээҕи, Отут биэс биис ууһугар Оҥоро олордун диэннэр Кытай Бахсылааны оҕонньору Кыырыктаах үс уус төрдө буол диэннэр Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
   ◊ Домноох илбис - тыл күүһүнэн, тыл иччитинэн алдьархайтан быыһыыр илбис. ☉ Вещие слова, отводящие беду от кого-л. своей таинственной силой, особой силой внушения
   Доом-эрэ-доом!!! Алдьархайдаах аан дайдыбар Ахтар айыым дьоно Ытыыр ынчыктыыр күнүгэр Ымыы чыычаах буолан Алдьархайтан аралдьытар Аччылаах аргыһым Дорҕоонноох тойугу туойан Домноох илбис буоллун! П. Ойуунускай. Тэҥн. хомуһун илбис. Дьалыһын илбис - бэйэтин күүстээх-уохтаах дьайыытынан угуйан, сөрөөн илдьэ бара турар илбис. ☉ Дух кровопролития, увлекающий силой своего магического действа
   Өһөгөйдөөх Өлүү Чөркөчүөх Өлүүтүн өрө көбүппүт Дьалыһын илбис, Далаҥ сайгыыр …… Улуу дойду Уоттаах уһуга диэн ол буолуохтаах. П. Ойуунускай. Идэмэрдээх илбис - иҥсэлээх, оботтоох, ымсыы илбис. ☉ Алчный, прожорливый дух кровопролития
   Тыһы хахай кыылым Тыыллар иэнин иҥиирин Тыыра баттаан ылан Иирэр илбис иҥиэрчэлэммит, Идэмэрдээх илбистэммит [муос саа]. П. Ойуунускай. Тэҥн. кытыан илбис, мэнэгэй илбис, соллоҥ илбис. Иирэр илбис - үүнэ-тэһиинэ суох кыырыктаах, наһаа суостаах илбис. ☉ Бесноватый, неистовый дух войны, кровопролития
   Уон оҕус тириитин тэлэн, иирэр илбис оҥостубуттар [урааҥхайдар]. Саха фольк. Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, Солото-сокуона суох буолбат, Соро-муҥа суох сылдьыбат... П. Ойуунускай
   Иирэр илбис идэмэрдээх Иккис Гитлери ииттэриэхпит суоҕа! Күннүк Уурастыырап. Илбис иҥэрии итэҕ. - былыр кыргыһыыга барыахтарын иннинэ биир уолу эбэтэр оҕонньору үҥүүлэринэн үөлэн уонна тобулута ытыалаан сэптэрин хаанныыллара. Ол кэннэ ойууну кыырдаран үөһэттэн Илбис кыыһын түһэртэрэллэрэ. Өлөрбүт дьоннорун сүрэхтэрин-быардарын ылан ыһаарылыыллара. Сэриигэ баралларыгар хололоһон, соргу көтөхтөрөн диэн өрө ыстанан бараллара, батыйаларынан тиити охсоллоро. Киһиэхэ барытыгар илбиһи иҥэрбэт этилэр, эт-хаан, күүс-күдэх өттүнэн сиппит киһиэхэ эрэ илбиһи иҥэрэллэрэ. ☉ Древний обряд: перед межродовыми или межплеменными сражениями в лагере каждой из противоборствующих сторон убивали, проткнув копьем, одного соплеменника (обычно старика или слабейшего воина)
   Копье каждого воина обильно смачивалось кровью убитого, наделяя хозяина копья воина духом кровожадности. После этого камлал шаман, взывая к богине войны Илбис кыыһа о ниспослании мужества воинам и победе над врагами. Сердце и печень принесенного в жертву соплеменника жарили. Перед самой битвой, подняв копья вверх и подпрыгивая попеременно на обеих ногах, воины танцевали танец счастья и благополучия, стуча копьями по растущему дереву. Духом кровожадности наделяли только взрослого мужчину, обладающего достаточной силой, ловкостью, способного противоборствовать врагу. Утуйа сытар ыалдьыттарын кэрээнэ суох Кэрдэрин бопсубут буруйбар Аҕам миэхэ бэрт сотору Илбиһи иҥэртэриэх буолан саанар. И. Гоголев
   Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ суолун солуоҥ, Аргыардаах дьыбар тыыннаныаҥ, Өлөр өлүүнү кытта хоонньоһон утуйуоҥ. И. Гоголев. Илбис кыыһа миф. - сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун үөскэтэр дьахтар таҥара (Илбис таҥара кыыһа); сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун үөскэтэр дьахтар иччи (сэриини, охсуһууну, хаан тохтуутун эрдэттэн билэн Илбис Кыыһа кыргыһыахтаах дьоҥҥо имэҥи, үлүһүйүүнү, охсуһууга-кыргыһыыга тулуйбат-тэһийбэт баҕарыыны үөскэтэр). ☉ Богиня войны; дух насильственной смерти (предвидя приближение войны или смертельной схватки, она сеет раздор, разжигает страсти). Кыргыс кыыһа кыланна, Илбис кыыһа иэнигийдэ, Хамсык уола хаһыырда, Аймалҕаннаах Алдьархайдаах сэрии буолла. Саха фольк. Былыр эр соҕотох Эллэй Боотур, Илбис кыыһа элбэхтик энэлийбит Хоро сириттэн бырах оноҕостуу, Сылайан кэлэн бу эбэ хотун Дьоллоох добун буорун булбута. И. Гоголев
   Ойууннара ортолуу кыыран иһэн: - Туох үлүгэрэй! Арыылаах эбэ хотун ортотунан Илбис кыыһа ыллаан киэҥ халлаан өрөһөтүнэн төттөрү-таары битийэн ааста. Эрилик Эристиин. Илбис ыҥырыы (тардыы) итэҕ. - илбис иҥэрии сороҕо: кыргыһыыга барыах иннинэ ойуун кыыран Илбис кыыһыттан ааттаһан охсуһууга хорсун, харса-хабыра суох буоларга уонна өлөрсүү, хааҥҥа баҕарыы имэҥин иҥэрэргэ көрдөһүүтэ. ☉ Часть древнего обряда илбис иҥэрии: взывание, мольба шамана к богине войны Илбис кыыһа о ниспослании мужества в борьбе с врагами и вселении в воинов страсти к битве и убийству
   Бүтэйдээххэ тиийбитэ, хаһыы-ыһыы диэн, ойуун кутуруута диэн, өлөн эрэр сылгы саҥата диэн туох да сүрдээх үһү. Саһан көрбүтэ: икки ойуун илбис ыҥыраллар эбит. Саха сэһ. II. Имэҥнээх илбис - хааҥҥа наһаа баҕарар, хааҥҥа наһаа күүстээхтик дьулуһар, тардыһар илбис. ☉ Дух войны, одержимый страстью к убийству, жаждущий крови
   Күнүм тахсыыта, күүстэрин киллэрэн, Күлүктээҕи сүтэрэр, барыҥныыры баратар Имэҥнээх илбистэ иҥэрэн кэбиһиҥ! П. Ойуунускай
   Соххор-доҕолоҥ кулут кырыыһын Солбонутар күнүгэр субай хаанынан Имэҥнээх илбискин хаахтатан хаһыытаар. П. Ойуунускай. Кудай илбис - биир кыргыһыыттан, биирдэ хаан тахсарыттан сөп буолбат илбис. ☉ Ненасытный, алчный дух кровопролития
   [Ала Дьаргыстай обургу] Тоҕус уон тоҕус Кудай илбис Кулаҕайынан кубулҕаттаммыт Аҕыс садарах моҕой Атара тимирин [өндөтөн, аартык аанын аста] Алахчын хотун олоро түстэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. тоҥсук илбис. Күрсэр илбис - кими эмэ кытта өстөһөр-харсыһар илбис. ☉ Враждующий с кем-л. дух кровопролития
   Орто аан дойдум олоҕо Оһоллоох уйата долгуйар Хааннаах дапсыыр турдаҕына, Хаантан харбат, бөлүөхтэн бөппөт Күрсэр илбис сүлүһүннэммит, Күлэр эмэгэт күүстэммит Охсор обот уот болотунан Оонньуур болуо сүрэхтиэм дуо?! П. Ойуунускай. Кытыан илбис - саамай хаанымсах илбис; улахан охсуһууну-өлөрсүүнү, элбэх хааны сөбүлүүр илбис. ☉ Самый кровожадный дух войны; дух кровопролития с неутолимой жаждой крови
   Өстөөх-фашист үөрдэрэ …… Кытыан илбис кыттыгастаах, Кыа-хаан суунаҕалаах Кырыктаах кыргыһыы ыспыттарыгар …… Күн көкөттөрө Көмүскэлгэ турдулар. Саха нар. ыр. III. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, мэнэгэй илбис, соллоҥ илбис. Мэнэгэй илбис - оботтоох, хааҥҥа наһаа баҕарар илбис. ☉ Прожорливый, кровожадный дух войны
   Бэргэһэ быатын саҕа Мэнэгэй илбистэр Мэнэрийэ күөччэхтэннилэр... П. Ойуунускай. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, кытыан илбис, соллоҥ илбис. Охсор илбис - өлөрөр-өһөрөр илбис. ☉ Поражающий дух войны
   Ой кыылым уорҕатын чулуутунан Охсор илбис киристэммит, Торҕо-түрбэ бэйэлээх Томоонимээн дойду Тордохтоох туоһунан тордоммут [муос саа]. П. Ойуунускай. Соллоҥ илбис - топпот, наһаа оботтоох илбис. ☉ Чрезвычайно жадный, ненасытный дух кровопролития
   Соҕуруу сорсуннаахтарын Соллоҥ илбис мэнэгэйдэрэ Сотуун өлүү курдук Салбанан түһэн Сатыылаабыт эбит. П. Ойуунускай. Тэҥн. идэмэрдээх илбис, кытыан илбис, мэнэгэй илбис. Сүлүһүн илбис - 1) күүстээх дьайыытынан дьаат курдук сүһүрдэр илбис. ☉ Ядовитый, отравляющий ядом дух кровопролития
   Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал түгэхтэммит …… Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай; 2) сытыытык дьайар имэҥнээх илбис. ☉ Сильно воздействующий на кого-л. дух страсти, одержимости
   Сүрэҕим баҕатын толору Сүлүһүн илбискэ иҥэрэн, Мин туойар дорҕоонноох тойугум Дуорайан тиийэннэр иҥниннэр. П. Тулааһынап. Тоҥсук илбис - атынтан атын кыргыһыыныохсуһууну, бииртэн биир хааны көрдүүр илбис. ☉ Дух кровопролития, жаждущий вновь и вновь свежей крови
   Кыырыктаах биилээхтэн Кылаанын кырыйан ылан, Тоҕус уон тоҕус Тоҥсук илбис туойбут Умсулҕаннаах уһуктаахтан Уһугун чээрэтин тоноон ылан Холбоон-илбээн, Хоптоон-дьиптээн, Хахай кыыл хайҕахтаах быарын Ханныгар хатарыллыбыт [Уһун сула турба батас]. П. Ойуунускай
   Аартык иччитин аҕыс халлаан аҕыс сүүс улуу ойууттарын тоҥсук илбис тойуктара иҥмит аҕыс хос килиэпсэ тимир куйахтара сииктэринэн аппас гынна, тус-туһунан арахсан түһэ сыстылар. Д. Апросимов. Тэҥн. кудай илбис. Хааннаах илбис - хаан тохтуутун, хааҥҥа баҕарыы иччитэ, илбиһэ (илбис диэни күүһүрдэр поэт. эпиитэт). ☉ Дух кровопролития, кровавый дух войны (хааннах выступает как синоним слова илбис, усиливающий его знач. поэт. эпитет)
   Хара хапсык хаҥыл дьайын, Хааннаах илбиһин иҥэрдэҕим буоллун. П. Ойуунускай
   Күн-түүн өлөрсүү сатата Өрө күүрэн өрөкүйэр, Хааннаах илбис иэнигийэн Хабыр кыргыһыы кытыастар! Күннүк Уурастыырап
   Кини - Хааннаах илбис кыыһа буолбатах, Мөҥүө модун Кыргыс эрэ кырдалынан Кынаттана кыырыгырбатах. А. Абаҕыыныскай. Ходьоҥ илбис - киһини сүгүн олорпот илбис; күүскэ баҕарыы, имэҥ илбиһэ. ☉ Страстный, беспокойный дух; дух, вселяющий в кого-л. страстное, чувственное влечение
   Үс саха төрдүн Үөскэтэргэ ыйыллыбыт, Түөрт саха төрдүн Төрөтөргө анаммыт Хороҥ айыылара холбоммут, Ходьоҥ илбис иҥиэрсийбит. П. Ойуунускай. Хомуһун илбис - аптаах тыл күүһүнэн дьиктини оҥорор күүстээх илбис. ☉ Дух, обладающий магической, чудодейственной силой слова
   Холоруктаах уот-буурҕа хоһоонноругар Коммуна олоҕун чугдаара туойаллара Хомуһун илбис буолан эппэр-хааммар иҥмитэ. П. Ойуунускай. Тэҥн. домноох илбис
   ср. тюрк. иблис 'черт, дьявол'

аат.
1. Дьон, норуот туспа олохсуйан олорор сирэ. ☉ Место, где кто-л. живет, местожительство
Алаас ааттаах, дойду сурахтаах (өс ном.). Бырадьаага кэриэтэ сылдьар киһибин. Бу дойдуга сылдьыбытым быдан буолла. А. Софронов
Ханна эрэ ыраах быйыл сайын бу дойдуну буулаан дьон бөҕөнү куттаабыт эһэ часкыйара иһиллэр. Суорун Омоллоон
Арай, бу дойдуга кирпииччэ үктээбит буоланнар, буочука аҥаара тимир оһохтоох. Н. Габышев
2. Киһи төрөөбүт-үөскээбит сирэ, кини киэҥ эйгэтэ (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Место рождения, родина, родимый край (употр. в притяж. ф.)
Дойдубар Сунтаарга сынньана, кымыс иһэ, ыһыахха оһуокайдыы кэллим. И. Данилов
Дойдубар билэр дьонум аҕыйаан хаалбыттар, оҕолор дэлби улаатан, кими да билбэт буолбуппун. С. Ефремов
Билигин киниэхэ дойдутуттан ким да санаан суруйбат. Н. Габышев
3. Киһи, норуот олорор судаарыстыбата. ☉ Государство
Дойду өлөр-тиллэр кутталга киирэн, турардыын-турбаттыын кыайыы туһа диэн биир санаанан күргүөм үлэҕэ туруммуттара. И. Федосеев
Биһиги көрдүүр баайбыт, дойдуга маннык күчүмэҕэй күн кэлэн турдаҕына, улахан наадалаах буолуохтаах. Г. Колесов
Алмаас дойду промышленнай таһымын үрдэтэргэ, үлэ таһаарыытын элбэтэргэ көмөлөһөр. И. Данилов
△ Туспа судаарыстыба, омук сирэ. ☉ Зарубежные страны, зарубежье. Европа дойдулара. Азия дойдулара. «Азия оҕолоро» аан дойдутааҕы спортивнай оонньууларга Кытай, Япония, Индия, Корея, Монголия о. д. а. дойдулар оҕолоро кыттыыны ылбыттара
4. Саха сирин киин оройуоннара (хоту оройуоннарга утары туруоран). ☉ Центральные районы Якутии (в противопоставлении северным районам)
Г.У. Эргис дойду дьоно диэн Саха сирин киин өттүн эрэ дьоно буолаллар диэн чуолкайдык арааран этэр. Багдарыын Сүлбэ
Кини [Саха сирин киин оройуоннара] кытыы оройуоннарга биир тылга түмүллэн, үрдүттэн «дойду», «Дьокуускай» диэн киин сир быһыытынан бочуоттанан ааттанара. «ХС»
Дойду сирин кыыһа ааһа иистэнньэҥэ, бэртээхэй оһуордьута биллибитинэн барбыта. ГИП КДь
△ Элбэх дьонноох-сэргэлээх сир, үөс сир (тыа сиригэр, үрэх баһыгар утары туруоран). ☉ Людная, густонаселенная местность; центральная усадьба
Мин санаабар, дойдуттан киһи тахса сылдьара буолуо. Н. Неустроев
Дойду сир сибикитэ, киһи алаас тыына билиннэ. Амма Аччыгыйа
Кыстатан таһаарбыт сүөһүтүн дойдуга үүрэн киллэрэн эстибит, аччык дьоҥҥо түҥэтэн биэрбитэ. И. Данилов
5. Туох эмэ ураты айылҕалаах, көстүүлээх, тугунан эмэ уратыланар сир. ☉ Определенное место, пространство, местность
Бэл диэтэр …… чакыр таас дойду сарсыардата бэйэтэ эмиэ туһунан ураты үчүгэйдээх буоллаҕа үһү. Г. Колесов
Үгүс хайалар уонна сис хайалар үмүөрүһэн турар сирдэрэ хайалаах дойду диэн ааттанар. МНА ФГ
Халыма - өрүс сүнньэ, тыа, күөл, үгүс үрэх дойдута. «ХС»
6. истор. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ уонна сэбиэскэй былаас маҥнайгы сылларыгар: ким эмэ бас билэр өлүү ходуһата. ☉ До революции и в первые годы советской власти: участок покоса, выпаса, принадлежащий кому-л. (частному лицу)
Дьахтарга дойду суоҕа. Уол оҕо сүрэхтэннин да дойдуланара. Багдарыын Сүлбэ
Бүтүн нэһилиэк дойдутугар баайдар бэйэлэрин бас билэр үптэрин курдук тойоргуур буолаллара. Эрилик Эристиин
Бу хочо бүтүннүүтэ Микииппэрэп кинээс дойдута. М. Доҕордуурап
♦ Аҕыс (тоҕус) дойду фольк. - элбэх дойду (ахсаана биллибэт). ☉ Множество стран. Аҕыс дойдуга Албан ааттаныҥ, Тоҕус дойдуга Толомон сурахтаныҥ (алгыс.). Айыы дойдута (сирэ) фольк. - Айыы дьоно олорор сирдэрэ (Орто дойду); сырдык күннээх үтүөкэрэ дойду. ☉ Мир под солнцем, земля, страна, где живут люди, происхождящие от айыы (светлых божеств)
Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, Айыы сириттэн арахсан барда. Ньургун Боотур
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны …… киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев
Аллараа дойду көр аллараа. Кэбис, эмээхсин, инньэ диэмэ. Хайа, ол Аллараа дойду сүртэн сүрдээх дойду буолуо эбээт. Ньургун Боотур
Таҥхата да куһаҕан, Табыллыбатах киһи буолла: Халлааны хамнатыыһы, Хараҕатын төлөрүтүүһү, Аллараа дойду-ну алдьатыыһы, Айдааны оҥорууһу. П. Ойуунускай
Анараа (ол) дойду көр анараа. Улуну эрэйдээх өллөҕүнэ, биһиги ол дойдуга холбоһуохпут. С. Зверев
Анараа дойдуга айаннаа (аттан) көр анараа. Чэ, бу... Валя... көрөн кэбис! Анараа дойдуга аттана сыстым быһыылаах. Аны да хайдах буолар биллибэт. В. Яковлев
Анараа дойдуга атаар (ыыт) көр анараа. [Бандьыыттар кинини] Аммаҕа тиийдэххэ анараа дойдуга атаарыах курдук буолан бэрт дөбөҥ соҕустук итэҕэйдилэр. «ХС». Бачча дойдуга - ыраах сиргэ (кэл, тиий). ☉ В такие далекие края (прибывать, ехать)
Эдэр суруксут үп-үчүгэйдик кинилэр диэки көрөн кэбиһэ-кэбиһэ: «Эһиги баттанан бачча дойдуга кэлэ сылдьар дьону аанньа ахтан дьыалаларын көрбөккүт»,- диэн мөккүһэ сатаабытын кулубалар саба саҥаран кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин
Дойду иччитэ көр иччи. Былыргы хараҥа дьон бу харыйаны, «дойду иччитэ» үүннэрбит маһа диэн ааттыыр сурахтаахтара. Суорун Омоллоон
Бу кыталыктаах эбэни санааҥ: дойду иччитэ бэйэтэ дьаарбайан-таалалаан ааһар сирэ, ол иһин ыраас, ол иһин субу курдук! А. Сыромятникова
Дойдуну (дойдугун) быс көр өтөххүн быс. Аата суох сүөһүлэрин ойуурга таһы-быһа куоттаран кэбистэ, бука, дойдуларын быстахтара. И. Гоголев. Күн дойдута (сирэ) поэт. - сырдык күннээх ыраас, кэрэ дойду. ☉ Светлая, прекрасная, солнечная страна
Айыы сирэ аһаҕас, Күн дойдута көҥдөй (өс хоһ.). Ол айаҥҥа, буурҕаҕа Мин көлүөнэм кэлбитэ, Көҥүл ырыаҕа аһаҕас Күн дойдутун киэргэтэ. С. Данилов. Оҕуй бараан дойду фольк. - ким эмэ дьиэуот туттан, нус бараан олохсуйбут дойдута. ☉ Мир, свет, где кто-л. живет хорошо, уютно
Ньэлбэҥ Айыыһытым! Урааҥхай саха буоламмын, Уҥуох арахсарым, Оҕуй бараан дойдубар Оҕо төрөтөрүм кэллэ... П. Ойуунускай
Ол (анараа) дойдуга бар (аттан) көр анараа. Мыычаар ол батталлаах үйэ бүтэйдии нүөлүппүтүттэн өрүттүбэккэ, кинини кытта аҕыйах сылынан быысаһан ол дойдуга аттанара эрэ хаалбыт киһи. ФЕВ УТУ
Эн эһэҥ отут саастааҕар …… Ойоҕостотон үс хонукка сыппыта, Онтон төрдүс түүнүгэр Ол дойдуга аттаммыта. «ХС». Орто дойду миф., фольк. - мэлдьи сайыннаах хонуу куйаар дойду; Айыы дьоно олорор сирдэрэ (Аллараа дойдуга утары). ☉ Средний мир, где живут люди, происходящие от светлых божеств айыы (в олонхо представляется как «страна с ярким солнцем, вечнозелёной степью», антипод Нижнему миру)
Орто дойду аппатын-дьаппатын тэҥниэҥ суоҕа (өс хоһ.). Орто дойду күүһүн аҥаара күүстээх, Баайын аҥаара баайдаах, Дьолун аҥаара дьоллоох Киһи буолуох тустаах этим. Ньургун Боотур. Сэттэ күнүстээх түүнү мэлдьи оонньоон-күлэн баран, Орто дойдуга сирдээх-дойдулаах дьон Орто дойдуга тарҕаһан хаалбыттар. Саха фольк. Орто дугуй дойду фольк. - айыы дьоно олорор бүөм сирдэрэ. ☉ Милая, уютная страна, где уединенно живут племена айыы
[Сөмөлүөт] Саха урааҥхай Саргылаах-уйгулаах Орто дугуй дойдутун Үөһээ өттүнэн …… Чаҕылҕанныы курбуулаан, Этиҥнии ньирилээн, Элэҥнэтэлээн ааста. Нор. ырыаһ. Улаҕатыттан Уорастыйан сырдыыр халлааннаах, Отохсуйбат От ньээкэ кырыстаах Орто дугуй буор ийэ дойду Оҥоһуута биир буолбатах. С. Васильев. Сүөл дойду фольк. - ыраах улахан, ытык сир, дойду. ☉ Дальняя, могучая, священная земля, страна
- Нохоо, Мин даҕаны эйиэхэ Сүөл дойдуттан Сөптөөх киһи буолуом. Ньургун Боотур. Тойук дойду кэпс. - олус ыраах, киһи ылла да тиийбэт сирэ. ☉ Очень отдаленнная местность; местность, до которой долго добираться (ехать). Дьэ, ол Кулун өлбүт диэн сиргэ айанныах диэтэххэ тойук дойду буоллаҕа. Туруу бараан (дьаҕыл) дойду фольк. - тулхадыйбат таһаалаах, дьон олоҕо сириэдийбит дойдута. ☉ Обжитая, непоколебимо надежная земля
Кыһын кыыһа кыскыар сата …… Туруу бараан дойдуну Туман-будук көрүҥнээтэ. Күннүк Уурастыырап
Орто туруу бараан дойдум, Ураанай кус туоһахтатын курдук, Туналыйа көстөн кэллэ. С. Зверев. Тэгил дойду фольк. - ыраах дойду. ☉ Далекая страна
Тэгил дойдуттан Тэҥнээх киһи буолуом Диэммин эйиэхэ тахсыбытым. Ньургун Боотур
Тэгил дойдуларынан тэлэһийэр киһи хайаан да биир эмэ омук тылын билэрэ наада эбит. «ХС». Үөһээ дойду миф., фольк. - мэлдьи сайыннаах, уйгу-быйаҥ дойдута, дьону төлкөлүүр үтүө айыылар-таҥаралар олорор дойдулара. ☉ Верхний мир, где живут светлые божества айыы (в олонхо представляется как «страна изобилия, где вечное лето»)
Үөһээ дойдуттан Ыйытыыта суох Сылдьарым иннигэр буруйдааннар, Үөһээ Дьылҕа Тойон Остуолбатын маныырга ыйбыттара. Ньургун Боотур. Кинилэр бу алаас сыһыыга түһэн үҥкүүлүү сырыттахтарына, Үөһээ дойдуттан ииппит Иэйэхсит хотун түспүт. Саха фольк. Үс дойду фольк., миф. - сир-дойду бүтүннүүтэ; Үөһээ, Орто, Аллараа дойдулар барылара. ☉ Вселенная, все земли, все страны; все миры (Верхний, Средний, Нижний)
Үс дойду күрүөһүтүн сэрэтэн туран …… Сүүс омук сүбэтин түмэргэ. С. Зверев. Хамаан-имээн (томоон-имээн, кимээн-имээн) дойду фольк. - олоҥхоҕо туойулларынан, ол дойду маһыттан бухатыыр ох саатын оҥороллор. ☉ Легендарная страна, воспеваемая в олонхо: именно там растут деревья, из которых делают лук для богатырей
Хамаан-имээн дойду Хатыҥа хатыҥнаах, Кимээн-имээн дойду Киилэ кииллээх …… Томоон-имээн дойду тордохтоох Туоһунан тордоммут …… Көрүлүүр көр муос саа диэн …… Улуу ньургуна манна эбит. П. Ойуунускай. Хол дойду фольк. - ыраах сытар, тэҥ кыахтаах, күүстээх дойдулар. ☉ Дальние страны, равные по силе и мощи
Улуу омуктар убаҕастарыгар хамыйахтаммыт, Хол дойдулар Хойууларыгар быһахтаммыт Гитлер саайкатын Кириэппэһэ кэрдилиннэ. С. Васильев
Хол дойдуттан холоонноохтор Холоспутунан бардылар. П. Ядрихинскай. Хоро дойдута (сирэ) фольк. - соҕуруу; көтөр кыстыыр сирэ. ☉ Страна, где зимуют птицы; южная страна
Хотоҕойдоох кыылбыт Хоро сириттэн кэлэн холбосто. Саха нар. ыр. II
Хотоҕойдоох аймаҕа Хоро сиригэр куотаары, Хонууга, ууга Холбоһон хоммут. А. Софронов. Эһэ-бөрө дойдута - киһи олорбот, кэлиитэ-барыыта суох түҥ сир. ☉ Безлюдная, глухая местность; тайга
Онно ким, хаһан оттообута баарай. Эһэ-бөрө дойдута буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Иирэлээх үрэх баһыгар Эһэ-бөрө дойдутугар, Мин итэҕэйбэт санаабар Куорат бэрдэ ситэн турар. С. Данилов
◊ Аҕа дойду үрд. - төрөөбүт ийэ дойду (ийэ дойду диэннээҕэр туттуллуута кыараҕас, ордук дойду көмүскэлин уонна күүһүн-уоҕун хаҥатыы туһунан этэргэ тут-лар). ☉ Родная земля, отечество (обычно употр. в контексте «защищать, оборонять страну, отечество»). Аҕа дойду Улуу сэриитэ. Арҕаа (арҕааҥҥы) дойдулар - Арҕаа Европа уонна Америка дойдулара. ☉ Страны Западной Европы и Америки
Эбиэт, сахалыы эбиэт буолбатах, миинин кытта аахтахха, биэс бүлүүдэттэн тэриллибит, арҕаа дойдулардыы эбиэт буолла. Д. Таас
«Бу үчүгэй өрүттээх түмүктэр, - диэтэ араатар, - арҕааҥҥы дойдулар экономическай санкциялар бэлиитикэлэрин ыыталларын үрдүнэн ситиһиилэннэ». «Кыым». Биир дойдулаах - кимниин эмэ биир сиргэ төрөөбүт эбэтэр олорор киһи. ☉ Земляк
Биир дойдулааҕым, үөлээннээҕим наукаҕа саҥа арыйыыларын туһунан уочарка суруйа кэллим. Г. Угаров
Семен Гаврильевиһы билигин даҕаны биир дойдулаахтара умнубаттар. АҮ. Бу дойду - киһи тыыннааҕар олорор сирэ. ☉ Мир, в котором живет человек, мир людей
Бу дойдуга күлүүгэ барыам кэриэтэ Күнүм сирэ кэриэс. С. Зверев
Өлбөт үйэлээх айылҕа Өлөр тыыннаах ыччата Мин барахсан бу дойдуга Бото болдьоҕум кылгаата. С. Данилов
Уон икки оҕобуттан ордон хаалбыт Ньургуһуммут сүттэ, биһигини бу дойдуга тыыннаах накааһыгар хааллартаата. Дьүөгэ Ааныстыырап. Дойду киһитэ - Саха сирин киинин эбэтэр киин оройуоннарын олохтооҕо (хотугу сахалар өйдөбүллэринэн). ☉ Житель центральных районов Якутии (употр. в речи северных якутов)
Табаһыттар итиччэ үчүгэй ырыаны ким суруйбутун, хайалара ыллыырын туһунан туоһуласпыттарыгар, кыбыстыах иһин, дойду киһитэ тугу да билбэт буолан биэрдэ. «Кыым». Ийэ дойду үрд. - төрөөбүт дойду, төрөөбүт-үөскээбит сир. ☉ Родина, отчизна, родная сторона
Дьоллоох уол оҕо бар дьонугар, Ийэ дойдутугар дурда-хахха буолар, үҥүү-батас тутар. Суорун Омоллоон
Ийэ дойду ньуура тупсан Тупсан, уйгу буолла. Күннүк Уурастыырап. Илиҥҥи дойдулар - Азия дойдулара. ☉ Восточные страны, Восток
Илиҥҥи дойдуларга нүөлсүтүллэр эрэ хонууларга сир оҥоһуутунан дьарыктаныахха сөп. АЕВ ОҮИ
Илиҥҥи дойдуларга муҥура суох былаастаах ыраахтааҕылаах бөдөҥ судаарыстыбалар үөскээбиттэрэ. КФП БАаДИ. Соҕуруу (итии) дойду - дойду киин уонна соҕуруу регионнара. ☉ Центральные и южные регионы (России)
Соҕуруу дойду Сайыҥҥы түүнэ Саха сирин сайыҥҥы түүнүттэн атын. Т. Сметанин
Соҕуруу дойдуга маһы үүннэрэн бүтүн куйаар хонуулары, куораттары, дэриэбинэлэри көҕөрдөллөр. М. Доҕордуурап. Тас дойду - кыраныысса таһынааҕы дойду, омук сирэ, судаарыстыбата. ☉ Зарубежье, зарубежные страны, заграница. Аан дойдутааҕы тустуу күрэҕэр тас дойдуттан алта уонча күрэхтэһээччи кэлбит. Төрөөбүт дойду - 1) Ийэ дойду. ☉ Родина
Сүөһү иитиитин сайыннарарга төрөөбүт дойдубут улууттан улуу соругу туруорар. М. Доҕордуурап
Гайдар кинигэтин дьоруойун холобурунан үөскээбит бу кэрэ хамсааһын сэбиэскэй оҕолор төрөөбүт дойдуларыгар итии тапталларын …… чаҕылхай көстүүтэ буолан саас-үйэ тухары умнуллуо суоҕа. Софр. Данилов; 2) киһи күнү көрбүт, үөскээбит, улааппыт сирэ. ☉ Родимое место, родная сторона
Бэл, бу кыра булгунньах үрдүгэр ыттыбыппар, төрөөбүт дойдум ньуура кэҥээн көһүннэ. Суорун Омоллоон
Өр сылдьыбакка гынан баран таҕыстахха, төрөөбүт дойду күндү буолар эбит. С. Ефремов
Өлөксөй сайын үөрэх кэнниттэн сынньалаҥар төрөөбүт дойдутугар таҕыста. В. Протодьяконов. Хайа дойду кэпс. - туохха эмэ наһаалааһыны дьиктиргээн эбэтэр сөбүлээбэккэ этии. ☉ Восклицание, выражающее удивление или неодобрение относительно поведения кого-л.
Хайа дойду бачча буолуор диэри улахан санаалаах киһиний, оҕолоор! Ньургун Боотур. Хоту дойду - 1) киин улуустартан хоту сытар. ☉ Район, край, расположенный к северу от центральной Якутии
Бу муус болуо тыыннаах хоту дойдуга буспутхаппыт кыыс ыттарын, арыт бэйэтэ бэйэтин кытта кэпсэтэ үөрэммит. Н. Якутскай
Кус кэлэр, хоту дойду айылҕата уон араас чэгиэн-чэбдик куолаһынан эмискэ киэркэйэн уһуктар. Н. Заболоцкай; 2) Саха сирэ (Россия киин уонна соҕурууҥҥу регионнарынан арааран этиигэ). ☉ Север (северные регионы)
Ол эрээри ийэ кыраай, Оҕоуруу угуйуута Улахан буолан, ыҥырар Миигин хотугу дойдуга. Эллэй
Хоту дойдубут барахсан Сайынын, кырдьык, кумаардаах, Кыһынын чысхаан тыаллардаах. П. Тулааһынап