туохт.
1. Улаатан, үүнэн бөдөҥ, торолхой буол; улаат. ☉ Становиться крупным в результате роста, развития (в основном о предметах, составляющих какое-л. множество, напр., о плодах растений). Хортуоппуй бөдөҥөөбүт. Бу күөл балыга хаһан да бөдөҥөөбөт
□ Оҥорон таһаарыы кээмэйэ бөдөҥөөн иһиитэ …… тус-туспа звенолар үлэлэрин сибээстииргэ салалта форматын тупсаран иһэри модьуйар. ЭБТ
2. Кыраттан кубулуйан бөдөҥ буол (туох эмэ, кырата ааһан, бөдөҥө кэллэҕинэ). ☉ Становиться крупнее (о появлении более крупных предметов, напр. о плодах растений, после мелких)
Хайаны үөһэ дабайан таҕыстахха, маһа сэллиир, оттон аллара, ордук икки хайа тэллэхтэрин ыпсыһыылара чугаһаатаҕын аайы, элбээн, бөдөҥөөн иһэр. П. Аввакумов

аат., бот.
1. Сииктээх сы һыыга уонна тыа саҕатынан үүнэр модьу силиргэхтээх, үрдүк умнастаах сүлүһүннээх, эмтээх от. ☉ Многолетняя луговая и лесная ядовитая трава с толстым корневищем, используемая в народной ветеринарии и медицине, чемерица остродольная
Локуора — сииктээх өнньүөстэргэ, сэппэрээктэр быыстарыгар үүнээччи сүүс сүүрбэ см тиийэр үрдүктээх элбэх сыллаах от үүнээйи. МАА ССЭҮү
2. Сыһыыга үүнэр от арааһа, чыычаах өлөҥө. ☉ Вид луговой травы, канареечник.
3. фольк. Торолхой үүнүүлээх от арааһа. ☉ Разновидность высокой луговой травы
Сиэрэй солко сэбирдэх ситэн, Мотуок солко мутукча муҥутаан, Кырдал сир кытыан күөх ото кыттыһан, Томтор сир локуора күөх ото торолуйан, Сир-дайды сибэккитэ ситтэ. Саха нар. ыр. III
Доҕорбуттан хааламмын, Тоҕустуура салаалаах Локуора күөх отторбун Субурҕалыы турабын. Нор. ырыаһ. [Бу дойду] Тоҕус салаалаах Локуора күөх ото Торолуйа үүнэн тупсар эбит. Күннүк Уурастыырап

I
туохт., кэпс. Туохтан эмэ олус мөлтөө, буорай; кыаммат буол (доруобуйаҕынан эбэтэр олоххор). ☉ Становиться слабее, хуже; сдавать, дряхлеть (по состоянию здоровья или в силу жизненных обстоятельств)
Бу тоорохой эти ыйыстан кэбис. Сэрии аргыһа - уот кураан олус бииһээтэ. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарайан эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Тыыннаах киһи маннык дьаарайбытын көрө иликпин!» - Иван Петрович сөҕөн баһын быһа илгиһиннэ. И. Данилов
II
даҕ.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ олус, аһара бэриниилээх, туохха эмэ өйүнэн-санаатынан бигэ итэҕэллээх. ☉ Страстно преданный кому-чему-л., убежденный в чем-л., ярый, отчаянный
[Витя] ыал буолуу дьаарай утарсааччыта этэ. Айдар кэргэннэммитигэр аһаҕастык хомойбута. Н. Лугинов
Коробейников үс сүүсчэкэ дьаарай бандьыыттары илдьэ Айаан диэки дьулуста. Амма Аччыгыйа
Дьаарай хомуньуус уоллаах оҕонньору тутан ыллылар. «Кыым»
2. Уларыйар, көннөрүнэр кыаҕа суох, туох да тохтоппот гына ылларбыт (үксүгэр куһаҕан кэмэлдьилээх киһини этэргэ). ☉ Отъявленный, прожженный, неисправимый (негодяй, лгун и т. д. - о человеке с дурными наклонностями)
[Үчүгээйэп:] Эн ким тылын тыллаһаргын билэҕин дуо? Эн дьаарай түөкүн тылын тыллаһаҕын! С. Ефремов
Төһө да дьаарай иһээчилэр суохтарын иһин, арыгылааһын таһаарылла турар. «Кыым»
Сүүрбэ сыл «ыстаастаах» табахсыппынан киэн туттарым, бэйэм курдук дьаарай табахсыттары кытта ирэ-хоро, киһиргии-киһиргии кэпсэтэрим. ПДИ КК
3. Олус чаҕылхай өҥнөөх. ☉ Очень яркий, насыщенный (цвет)
Мотуок солко мутукча Бураллан хаалбыт, Дьаарай солко лабыкта Тарҕанан хаалбыт, Торолхой туораах Тооронон тохтубут. Саха нар. ыр. I
Үстүрүүктүүр сиринэн Талыы сукуна таҥыылаах Дьаарай дэпсэ таҥаһынан [ыҥыыры] Сабыталаан бараннар - Бүлтээк көмүс бытырыыстаах Албаратын [чаппарааҕын] тарпыттар. С. Зверев
русск. ярый

даҕ.
1. Бытархай, хордьон буолбатах, ордук торолхой, ордук кэриҥнээх (туох эмэ хас биирдиитэ улахан буоллаҕына этиллэр). ☉ Крупный
Бөдөҥ хортуоппуй. Бөдөҥ отон. Бөдөҥ кырбастар. Күн тахсан …… окко хоммут сиик бөдөҥ таммахтарын уон араас уотунан сандаарыччы уматта. Н. Заболоцкай
Хас да алааһы туораан, бөдөҥ тииттэрдээх чагдаҕа киирдэ. Т. Сметанин
Ат бөдөҥ уҥуохтара сулуллубут курдук тараадыһан сыталларын итэҕэйбэтэхтии тутан көрүтэлээтэ. М. Доҕордуурап
△ кэпс. Улахан уҥуохтаах, төрөл. ☉ Рослый, крупный (в основном о человеке)
Сотору соҕус буолаат …… аҕамсыйа барбыт бөдөҥ дьахтар лаахтаах ньаалбаан тааһы туппутунан киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бу бөдөҥ, мааны нуучча үөрэхтээх киһитин дьон көрөөт сөбүлээбитинэн …… барааччы. Л. Попов
Дириэктэр …… үрдүк уҥуохтаах бөдөҥ киһи, сайыҥҥы үлэ түмүгүн кэпсии куорпустары кэритэр, оҕолору көрдөрөр. Н. Заболоцкай
△ Буукубаларын улахан гына суруйар, улахан гына суруллубут буукубалардаах. ☉ Пишущий крупными буквами, крупный (о почерке); написанный крупными буквами
Туора сааллан турар хаптаһыҥҥа бөдөҥ суруктаах дьиэ айаҕар тиийдилэр. Эрилик Эристиин
△ кэпс. Улаханнык иһиллэр, дорҕоонноох; улахан. ☉ Громкий (о голосе)
«Кэпсээҥҥит?» — кэһиэхтээх бөдөҥ саҥа иһилиннэ. Күннүк Уурастыырап
«Дорообо, сибэтиэй сололоох», — диэн күө-дьаа көрүстэ Олесь Дудар магистры суон бөдөҥ куолаһынан. Л. Попов
2. Улааппыт, сааһын сиппит (сүөһүнү уонна сорох харамайдары этиллэр). ☉ Крупный (о скоте и нек-рых др. животных)
[Егор Егорович:] Урут этэҥҥэ олорор эрдэххэ, кырдьык, үс-түөрт сүүс бөдөҥ сүөһү баара. С. Ефремов
Баарасуоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэс-түөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕыттан быстарын курдук санаахтаамына. А. Софронов
3. Баайынан-дуолунан улахан кыахтаах, киэҥ. ☉ Располагающий большими материальными возможностями, мощный, крупный. Бөдөҥ хаһаайыстыба. Бөдөҥ предприятие
□ Бүлүү биэрэктэригэр Сунтаар, Ленинскэй, Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү оройуоннарын бөдөҥ сопхуостара уонна холкуостара бааллар. И. Данилов
△ Элбэх баайдаах, улахан баай. ☉ Владеющий большим богатством, очень богатый
Манна арыый бөдөҥ баайдар буолуохтара. Амма Аччыгыйа
△ Улаханы оҥорор, улахан күүстээх. ☉ Предназначенный для крупного производства, большой мощности, крупный. Бөдөҥ промышленность. Бөдөҥ техника
□ Биһиги холкуос кырабыт бэрт
Бөдөҥ техникаттан тугу да туһанар кыахпыт суох. М. Доҕордуурап
△ Элбэх киһилээх, улахан. ☉ Состоящий из большого числа людей, многочисленный, крупный
Бартыһааннар биир бөдөҥ этэрээттэрэ эрэ кэтэххэ быстан хаалар. Амма Аччыгыйа
Неустроев тэрийбит куруһуогун оччотооҕу кэмҥэ …… Сибииргэ уонна Забайкальеҕа баар буола сылдьыбыт ахсаанынан биир бөдөҥ улахан тэриллиилээх куруһуок буолар диэн историктар сөпкө бигэргэтэллэр. П. Филиппов
4. Улахан кээмэйдээх, ордук киэптээх, ордук улахан. ☉ Большой величины, больших размеров, силы, масштаба, особенно большой, крупный. Бөдөҥ тутуу. Бөдөҥ куораттар. Бөдөҥ суума. Бөдөҥ кыргыһыы
□ Син биир киһи курдук хас биирдии бөдөҥ тутуу эмиэ пааспардаах буолар эбит. Суорун Омоллоон
Билигин манна Кэмпэндээйи диэн бөдөҥ оробуочай бөһүөлэк үөскээтэ, туус собуота тутулунна. И. Данилов
Симфоническай муусука бөдөҥ формаларын — «Хомуньуустар улуу партияларыгар» кантата, «Саха ыһыаҕа» диэн театрализованнай оратория тиэкистэрин суруйталаабыта. Эрчимэн
5. Киэҥ ис хоһоонноох, ис хоһоонунан ордук улахан суолталаах. ☉ Большой, важный по содержанию, крупный. Бөдөҥ айымньы. Бөдөҥ событие. Бөдөҥ ситиһии
□ Кылбановскай — Союзка биллэр бөдөҥ үлэлэрдээх, космическай наука иннигэр улахан үтүөлээх-өҥөлөөх. В. Яковлев. Бу [үлэ киһитин легендаҕа киллэрии] үлэһит маасса бэйэтин күүһүн кэрэтитэн көрдөрөрүн, үлэнэн кыайыытын эрэниитин улуу символа, бөдөҥ уобараһа буолар. Саха фольк. А. Гайдар хас биирдии саҥа кинигэтэ бэчээттэнэн тахсыыта сэбиэскэй уус-уран литератураҕа, ордук чуолаан оҕо литературатыгар, бөдөҥ событие буолара. Софр. Данилов
6. Ордук дириҥ билиилээх, талааннаах, үрдүк маастарыстыбалаах. ☉ Обладающий большими знаниями, талантом и сильный по своему влиянию. Бөдөҥ суруйааччы. Бөдөҥ учуонай. Бөдөҥ партийнай үлэһит
□ Д.Ф
Ходулов — билиҥҥи бириэмэҕэ биһиги саамай улахан, саамай бөдөҥ артыыспыт. Суорун Омоллоон
Игорь Иванович — олус уран көрүүлээх, улахан кыахтаах киһи. Киниттэн бөдөҥ салайааччы тахсыан сөп. Н. Лугинов. Тэҥн. улахан