нареч. от тортой=; торточчу тоҥ = замерзать, становиться жёстким.

тортой 1 диэнтэн бэй., атын
туһ. Туров, тор курдук хап-хара бытыга тортоллон, сытыы-сытыытык көрөн арылыҥнатар. И. Бочкарёв

тортой диэнтэн дьаһ
туһ. [Сири-уоту] Тоҥоруу хаһыҥ Лоһугураччы тортоппут. П. Тобуруокап
Вячеслав Илларионович шпоратын кылырҕатар, бытыгын эринэн тортотор. И. Тургенев (тылб.)

I
хардырҕаа диэнтэн холб. туһ. Өрт тураахтара хардырҕаһаллар. А. Данилов
II
даҕ. «Харк-харк» диэн иһиллэр тыаска майгынныыр. ☉ Хрустящий, скрипящий; хрипящий
Үктэннэххэ хардырҕас буола сир кырса тортойо тоҥмут. Болот Боотур
Суолга халыйбыт уулар кыратык мууһурдулар, от, киһи хаамтаҕына, хардырҕас буолла. А. Фёдоров
Сотору кини таҥалайа аҕылыырыттан хардырҕас тыастанна. Т. Сметанин

туохт.
1. Итэҕэс, сиппэтэх эбэтэр өлбүт торбоһу төрөт (ынах, таба туһунан). ☉ Недонашивать, выкидывать телёнка (о корове, важенке)
Ынахтара оҥоһуута суох аан чэҥин аттыгар бааллар буолан, тоҥон торбостообуттара. А. Фёдоров
[Бруцеллёз] таба төрөөн баран кэнэҕэскилэриттэн, торбостообут тугутун сиэһиниттэн, онтон да атынтан тарҕанар. ДНН ТБ
Дьайалаах диэн өҕүрүмэр бургунас баара саас кулун тутар ый саҥатыгар торбостоон кэбистэ. ФГЕ СТС
2. фольк. Көр-харай, аһат (торбуйаҕы). ☉ Ухаживать (за телёнком)
[Абааһы кыыһа кийииттэрэ] торбостообут торбуйахтара бары долборукка токуһан өлөн хаалаллар. Саха ост. I
Үлэһиппинэн да үчүгэй этим: Торбостообут торбоһум Тоҕус хоммокко Долборугар тортойоро. С. Васильев
Сууйбут, соппут иһитэ Суһуктуйа өлөн хаалар, Торбостообут торбоһо Торточчу тоҥон өлөр. И. Чаҕылҕан

I
чоккураа диэнтэн холб. туһ. Хастаммыт хатыҥнар бүтүннүү ытаһан чоккураһа тураллар эбит. Софр. Данилов
Дьиэ иһэ сылыйан бырылаабыта. Түннүк чэҥэ ирэн чоккураспыта. Ойуку
Дьиэлэр хоруобуйаларын хаара ууллан, таммалаан чоккурастылар. П. Филиппов
II
даҕ. Бүтүннүү уу буолан чоккуруу сылдьар. ☉ Сильно промокший, весь пропитанный влагой
Кини уу чоккурас таҥаһа ылтаһын курдук тортойо тоҥон барда. В. Протодьяконов
Дьаакып уу чоккурас сирэйин соттубута. В. Титов
Чоккурас көлөһүннээх кэккэлэччи көлүллүбүт аттар айан дьоно түһэр ыстаансыйатын олбуоругар силиргэхтээн киирбиттэрэ. Ойуку
Баттаҕа чоккурас уу буолбут. А. Фёдоров
♦ Уу чоккурас (чаккырас) буол көр уу I
Атаҕыттан төбөтүгэр тиийэ бүттэтэ суох уу чоккурас буола илийдэ. Н. Лугинов
Уу чоккурас буола тириппит, сааскы көтөх аттар иннилэрин диэки дьаныардаахтык дьүккүйэллэр. А. Сыромятникова

I
туохт.
1. Улаханнык ыр, дьүдьэй. ☉ Худеть, тощать
Оҕотук, намчы уонна туох да көмүскэлэ-хаххата суох Аанчык баай ыар үлэтигэр тосту холлор, дьүдьэйэр. Суорун Омоллоон
Тойон ыҥырыалаах сайын от өҥ буолааччы, оччоҕо сүөһү кыһын холлубат. Л. Габышев
Кыайан уойбакка арҕахха киирбэтэх эһэлэр дьүдьэйэн, ыран, холлон сорохторо кыһын тоҥон өлөллөр. ПАК
Хаарга аһаабыт сылгы тулуурдаах буолан холлон биэрбэт. АНП ССХТ
△ Сытый-ымый, дьүдьэй (аһы этэргэ). ☉ Портиться, протухать (о продуктах). Баар хаалбат, мал холлубат (өс хоһ.). Чэй өр туран амтана холлубут
2. Улам мөлтөөн, куһаҕан буол (күндьыл туһунан). ☉ Постепенно ухудшаться, портиться (о погоде). Халлааммыт кэнникинэн быһыыта-таһаата холлон барда, субу-субу ардыыр, тыалырар. СТБКТ
3. көсп. Санааҥ түһэн кыыһыр, кыйахан (туохтан эрэ табыллыбакка, хараастан). ☉ Расстраиваться, раздражаться
Микиитэ уол төрөөбүт дьонуттан аан маҥнай арахсыбыт абата дьэ киирдэ, санаата түстэ, холунна. Амма Аччыгыйа
4. харыс т. Кыайан кыатаммат буолан таҥаскар тахсан киир. ☉ Испражняться, ходить под себя (напр., о больном, парализованном человеке)
Ыстааныҥ кэннэ хап-хара. Кутталгар холлон кэбиспиккин! И. Гоголев. Оҕонньор наһаа буорайан таҥаһыгар холлор буолбут. СТБКТ
♦ Киҥэ (киҥэ-наара) холлор көр киҥ I
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, бэйэтэ даҕаны онтукатын оборооборо, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Балыга суоҕуттан, аччыгыттан, сылайбыта бэрдиттэн киҥэ холлон сылдьар буолан, Микииппэр ньирэй тириитэ тортойбут сон дуомнаах уол эрэйдээҕи аһынарын оннугар мөҕөр. Н. Якутскай
Киһи баара холлуо дуо көр киһи I. Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, ону-маны билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэн-көрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ
Санаата холлор көр санаа II. Бу Мэхээлэ оҕонньор булчут дьон түүлээхтэрин биһиэхэ аҕалан биэрэллэриттэн санаата холлон этэр ини. Күндэ. Сирэйин быһыыта (сирэйэ) холлор кэпс. — туохтан эрэ самнан, санаата түһэн, сирэйэ-хараҕа саппаҕырар, арбы-сарбы буолар. ☉ Перемениться в лице, помрачнеть, потемнеть лицом, нахмуриться
[Микиитэ] Кыайан саҥарбата. Тапталлаахтык, эрэллээхтик көрөн мылаҥнаһа олорбут оҕолорун сирэйдэрэ холлон, харахтара өһөн бардылар. Амма Аччыгыйа
[Лэкиэс:] Мин чахчы бардахпына, сирэйгит быһыыта холлуо эбээт. С. Ефремов. Барыбыт да аччыктааммыт сирэйбит быһыыта холунна. СТБКТ
ср. др.-тюрк., тюрк. хора ‘уменьшаться, убывать, худеть’
II
холуй диэнтэн бэй
туһ. [Түөһэйбит оҕонньор] топпукка холунна. П. Ойуунускай
Кини [Тиитэп] атын киһиэхэ оччо кэрэхсэбилэ суох суолу кэпсээн эрэргэ холунна быһыылаах. Амма Аччыгыйа
III
аат. Ыҥыыр, ат өрөҕөтүн курдуу баран, дьириминэн тардыллан бааллар, бирээскэлээх уһун быата. ☉ Широкий ремень седла или седёлки, затягиваемый под брюхом лошади, подпруга
Атын холунун тарда турар Охонооско Микиитэ тиийэн оргууй ботугураата. Амма Аччыгыйа
Ата даҕаны, холуннара босхо барыар диэри иһэ хам сыстан атырдьах ыйынааҕы иинэ хатан эрэр сөкү оту иҥсэлээхтик хабыалыыр. У. Нуолур
Ыҥыырым холуна быстан хаалбытын хаһан бу сылдьаммын оҥостобун? Н. Абыйчанин
ср. др.-тюрк. холан ‘поясной ремень, подпруга’, тув. колун ‘брюшная седельная подпруга’