сущ
хардырҕас хаас

көһүөлээ диэнтэн бэй
туһ. [Бу дьоннорбут] харах көһүөлэнэн, хардырҕас сөтөллөнөн, сииги сиэн, хаары салаан [олорбуттар]. К. Туйаарыскай

чөлкөрөҥ диэн курдук
Хараҕым уута, Хара симэһин буолан, Чаллырҕаччы таммалаатаҕа, Хардырҕас хара чөлкөх эппэр Хара суор хааҕырҕаатаҕа. Нор. ырыаһ.

сыһ. Хардырҕас тыастаахтык. ☉ С хрустом, хрипом
Икки сиэбигэр суухараны хардырҕаччы хаалаата. Амма Аччыгыйа
Уол бөҕү-саҕы, тоҥмут чалбаҕы хардырҕаччы кэһэн күүлэҕэ киирдэ. Кэпсээннэр
Хаана кубарыйан хаалбыт, хардырҕаччы тыынар, аҕылыыр. «ХС»

туохт. Мууһунан бүрүлүн, муус буол. ☉ Обледенеть, покрыться льдом
Суолга халыйбыт уулар кыратык мууһурдулар, ат, киһи хаамтаҕына, хардырҕас буолла. А. Фёдоров
Халлаан күһүҥҥү тыалын түһэрэ илик, баччааҥҥа диэри көтөҕө түспэккэ турар. Маннык түбэлтэтигэр сылгы үрдэ мууһурар уонна көмнөҕүрэр куттала баар. В. Протодьяконов
Кыһыл тыраахтар бирилэтэн-барылатан, тимир тиһиликтэринэн суол мууһурбут хаарын үнтү мэһийэн, уота-күөһэ сүрдэнэн иһэр. «Чолбон»

I
хааҕынаа диэнтэн холб. туһ. Хабыс-хараҥа халлааҥҥа туруйалар хаһыытаһаллар, хоҥордор хааҕынаһаллар уонна кус кынатын тыаһа куһугурайар. М. Шолохов (тылб.)
II
даҕ. Кэһиэҕирбит, хааҕынаан иһиллэр. ☉ Сиплый, хриплый
Аныгы тыл барыта хардырҕас, хааҕынас, кыҥкынас эбэтэр иһиирэр. Амма Аччыгыйа
Бөлгөөнөй көстөр дьүһүнүнэн мөкү, нүксүгүр уҥуохтаах, хааҕынас саҥалаах ымсыы, киһиргэс киһи этэ. КДМ ОККО
Субуоталарга хаһыллан хаалбыт хааҕынас тыастаах быластыыҥкаларынан доҕуһуолланан үҥкүү биэчэрдэрэ ыытыллаллар. «ЭК»

1. аат. Туох эмэ харааран киртийбитэ, дьабаҕырбыта (хол., кумааҕы). ☉ Что-л. запачканное, замазанное, загрязненное (напр., бумага)
   Гавриил кэргэниттэн Марияттан сурук туппуттааҕа. Хара балах буолбут, сорох сиринэн чэрэниилэтэ силбэспит суругу сибилигин даҕаны сиэбигэр укта сылдьар. А. Данилов
2. даҕ. суолт. Хойдон хараҥаран көстөр. ☉ Темный, близкий по цвету к черному
   Хара балах былытынан Хаххалаата халлаан күнүн. Хардырҕас хаар хаһыҥынан Хампарытта сир-уот күөҕүн. Ф. Софронов
   Баай хара тыата Бараммат буолан барда, Балах ньоҕой Маардар баҕайылар Баар буолуталаатылар. П. Тобуруокап. Тэҥн. балахай

I 1) бровь; хойуу хаас густые брови; 2) верхний край чего-л.; сыыр хааһа верхний край склона; өрүс хааһа верхний край берега реки; от хааһа верхняя выступающая часть стога.
II гусь || гусиный; хара хаас новоземельский гуменник; лыглыйа хаас белолобый гусь, белолобая казарка; кыра лыглыйа , алтан харах малый белолобый гусь-пискунец; хардырҕас хаас чёрная казарка; хаас дабыдала гусиные перья # хаас харабыла буол = сидеть караульным гусем (говорится о том, кто сидит один и не ест, когда все едят); кус-хаас саҥата (или тойуга) птичий язык (т. е. непонятная кому-л. речь, напр. на каком-л. чужом языке).

туохт.
1. Тоҥон кытаат, кэлим мууһунан бүрүлүн (хол., инчэҕэй таҥас, уу туһунан этэргэ). ☉ Становиться твёрдым, покрываться ледяной корочкой (напр., об одежде, поверхности воды)
Бүтэй Бүлүү эбэбит …… Чөмчүүк көмүс сүүрүгэ Тортойо тоҥон барбыт. Саха нар. ыр. I
Үктэннэххэ хардырҕас буола, сир кырса тортойо тоҥмут. Болот Боотур
[Кустук] уу чоккурас таҥаһа ылтаһын курдук тортойо тоҥон барда. В. Протодьяконов
2. көсп. Өл. ☉ Умирать
Хата, доҕоор, өлүөр эрдэххэ, Тоҥон тортойо иликкэ, Дойдуга айаннаан көрүөххэ. Суорун Омоллоон
Торбостообут торбоһум, Тоҕус хоммокко, Долборугар тортойоро. С. Васильев
ср. алт. торсой ‘пучиться, вспучиваться, вздуваться (о мозолях)’, кирг. дордой ‘иметь вид вздувшегося, толстого, пухлого’

I
хардьыгынаа диэнтэн холб. туһ. Бу эргэ өтөҕү хаппыт тиит үрдүттэн харабыллыы олорор курдук, хара тураахтар хардьыгынаһа-хардьыгынаһа, тэлгэһэни тула көтөллөрө. В. Гаврильева
II
даҕ. Бүтэҥи, кэһиэҕирбит (хол., саҥа); хардырҕас (хол., тыас). ☉ Глуховатый, сиплый (напр., о голосе); трескучий, хриплый (напр., о звуке)
[Баһыкка] Кыл курдук синньээн бүтэйэ оспут күөмэйиттэн «...аа-ыы-ыы» диэн эмиэ да, ыгылыйан, хаһыытыырга, эмиэ да, бопторон, тыын былдьаһарга дылы хардьыгынас дорҕооннор таҕыстылар. Софр. Данилов
Биһиги кистээн аҕалар хаһыаттарыттан, хардьыгынас саҥалаах хара тэриэлкэ араадьыйабытыттан билэрбит. Далан
Баһылай нэһиилэ орҕостон турда. Сэниэтэ эстибит, күөмэйэ хардьыгынас, төбөтө ып-ыарахан. У. Ойуур