торут диэнтэн төхт
көрүҥ. Улуу дойду Япония Тойотторун Торуталыыр. Күннүк Уурастыырап

сыһ. Атаахтык, олус көҥүллүк-босхотук. ☉ Вольготно, слишком свободно (воспитывать кого-л.)
Кини төһө даҕаны тараҥнык иитилиннэр, Бииктэртэн торуттар. Л. Попов

II сов. что (сшить крупными стежками) көт, сирий; # сметать на живую нитку 1) (сшить наскоро) иҥиннэрэ эрэ тик, кет; 2) (сделать наспех) барыт, торут, бе-рее.

туохт.
1. Кимтэн, туохтан эмэ толун-симитин, куттан. ☉ Побаиваться кого-чего-л. [Маппыр] төһө даҕаны тараҥныы иитилиннэр, Бииктэртэн торуттар. Л. Попов
[Тэмичиин] ийэтиттэн торуттан, умса көрөн олорор. Н. Лугинов
Торуттубат буол туора сиргэ! «ХС»
2. Туохтан эмэ мэһэйдэтэн тохтоо (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Быть приостановленным чем-л. (употр. обычно в отриц. ф.)
[Тоҥус — Манчаарыга:] Ириэнэхтэн иҥнибэтэх, Тоҥтон торуттубатах дьоһун киһи, Тоҥус бэрдэ буолабын! А. Софронов

аат., эргэр.
1. Бөҕө, уһун сиэл быа, хатыс. ☉ Длинная прочная волосяная верёвка, бечева. Бу ойуун ынах сүөһү айыыһытыгар кыырдаҕына алта былас аан сиэги нэдьэрэс эриэн сиэл быаны илэ курданан киирэрэ үһү. Саха сэһ
1977. 2. Үксүн табаны хаайар кыараҕас быа күрүө. ☉ Тесный загон из натянутых верёвок, предназначенный для поимки оленей
Сиэги тарда-тарда, хаам оҥорооҥоро, хоройу тута сатаатылар. Болот Боотур
Биһиги, сиэгигэ киирбит сылгылар курдук, үлтү булумахтанан устуруойдаатыбыт. «ББ»
3. Саҥа быкпыт от эбэтэр мас лабаата. ☉ Молодая трава; молодая ветка
Добун хара тыа Дьоллоох тоҥуутун Торутар күнүм, Сис хара тыа Сиэгитин силэйэр күнүм …… Күөрэйэн тиийэн кэллэ. С. Зверев
Нус-хас сырыылаах тайахтар, дьанта сиэгитин сэлбиисэлбии, хааман дьайаҥнаһан ааспыт суолларын быстылар. Н. Борисов
Сиэттиһэ үүммүт сиэги мастарын кэлин өттүгэр …… күөх буруо унаарыйан эрэр. ПЭК ОНЛЯ VII
ср. калм. зээг ‘тонкий шнур, верёвка, кант’

1. көр дьэбиннир
2. Хас уон сылы мэлдьи дьэбидийбит, кыа хааны иҥэрбит сыабы төлүтэ мөҥөн турар күн кэлиэ. Күндэ
   Үгүс хайа боруодатыгар тимир баар, ол тимир суураллыы түмүгэр, күн уота көрөн, үөһэ тахсан дьэбидийэр. ДНА СХБКК
3. көр дьэбиннир
   3
   Арҕаа халлааҥҥа, кытара ууллубут чугуун курдук, күн кытара дьэбидийэн, мэлбэйдэ-мэлбэйбитинэн олоро түһэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
   Орудиелар ньиргиэрдэрин кытта тэҥҥэ ситинник өһөҕүрэ дьэбидийбит саҕах арылла түспүтэ. Софр. Данилов
4. көсп. Сөбүлээбэккэ, кыыһыран, ыар санааҕа баттатан күлүгүр, тыйыһыр (киһи сирэйин туһунан); кытаат, тимир-тамыр көрүҥнэн, тымный (куолас, харах). ☉ Темнеть, мрачнеть, каменеть, стать суровым, твердым, холодным (о лице, голосе, взгляде), стекленеть (о глазах)
   Уулаах Атах ороҥҥо Саһааннаах олорорун көрөн, хаана-сиинэ дьэбидийэ түстэ. Эрилик Эристиин
   Абыраамап, суоһуран, …… тимир-тамыр көрдөҕүнэ, дьэбидийбит куоластаннаҕына, Маппыр торуттар, сүрүн-кутун баттатар. Л. Попов
   Үөрэн дьиримнэспит харахтарын уота-күөһэ умуллан, тымныйан, дьэбидийэн кэллилэр. Софр. Данилов
   △ Кытаанах, тыйыс хааннаах, ыарахан майгылаах буол. ☉ Иметь суровый, непреклонный, упрямый, тяжелый характер
   Айдар - дьэбидийэн түһэн, кытаанах киһи. Н. Лугинов
   △ Тымныы тыыннан, тымный, киһи кутасүрэ тохтообот буол. ☉ Холодать; становиться неуютным, необжитым (напр., о заброшенном жилье)
   Халлаан күнтүүн дьэбидийэн, уорастыйан испитэ. Далан
   Бэһиэлэйэптэр …… балаҕаннара аһаҕас түннүктэринэн одуулаһан дьэбидийэн турар. Амма Аччыгыйа

I
туохт. Булкуһан олор, сырыт. ☉ Перемешиваться, жить вперемешку (о совместной жизни людей из разных местностей)
Биир түөрт саастаах уол оҕо бэс кытах иһигэр киирэн сабынан саспыт, онон ордон хаалан билигин ол оҕо аатынан Бэс нэһилиэгэ диэн халыҥ киэҥ өрүскэ Суотту, Нам, Хоро, Саһылыкаан нэһилиэктэринэн былаһан олорор. Саха фольк. Үс кыралара аҕаларын, эһэлэрин ураһаларыгар киирэ-тахса былаһа сылдьаллара. «Чолбон»
II
1. аат.
1. Уста кээмэйэ: туора уунуллубут илиилэр тарбахтарын төбөтүттэн нөҥүө тарбахтар төбөлөрүгэр диэри. ☉ Маховая сажень, размах (1,76 м — старая русская мера длины, равная расстоянию между концами средних пальцев разведенных в стороны рук)
Тоҥус бултуур сиригэр былас кэриҥэ дириҥ иини хаһар. Бу иин тулатын хатырыгынан торутар, түгэҕэр эмиэ хатырыгы тэлгэтэр. Бултаабыт балыгын, иһин, уҥуоҕун киэр ылан баран, бу ииҥҥэ симэр. УАЯ А
Үчүгэй Өлүөнэ барахсан билигин да былас халыҥнаах кыдьымахтаах мууһун аннынан сүүрдэн кылыгырайа сыттаҕа. Н. Лугинов
Тоҕус былас да буолбатар — Тохтор долгун суһуохтаахтар. Туйаарыма куо да буолбатар Туналҕаннаах ньуурдаахтар. С. Данилов
2. Ким-туох эмэ (хол., олоҥхо бухатыыра, үүнэн турар мас) эргимтэтэ, куустарыыта. ☉ Обхват (напр., дерева — о героях олонхо). Икки былас суоннаах мас
□ Уол улаатан тиийэн кэллэ: үрдүгэ үрдүк тиити төргүү мутугунан, намыһах тиити кылаан чыпчаалынан холобурдаах, биэс былас биэкэйэр бииллээх
Саха фольк. Үстээхэй быластаах Үөрбэйэр өттүктээх, Биэстээхэй быластаах Биэкэйэр бииллэрдээх. П. Ойуунускай
2. ситим т. суолт. Туох эмэ (хол., сир) саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри, туох эмэ дьайыы буолар кэмин устатыгар. ☉ В течение, в продолжение; до тех пор, пока; за все время, что. Тыыннааҕым былаһыгар. Кыс былаһыгар. Айаным былаһын тухары
□ Ходуһа былаһын тухары үрүҥ уонна күөх өҥнөр кыттыһан туспа, бу эрэ дойдуга баар хартыынаны айаллар. Н. Заболоцкай
♦ Иһигэр былас муостаах киирбит көр ис IV
Таһырдьа сылдьыбыт киһи, «Оҕонньор иһигэр былас муостаах киирбитин» истэн, сэмэйдик туттан киирэр. Амма Аччыгыйа
Ити киһибит иһигэр туох былас муостааҕа киирдэҕэй? Софр. Данилов
Аҕам кыыһырда да, ийэм: «Эмиэ былас муостаах кыыла киирбит», диэччи уонна аҕабыттан куттанааччы. «ХС». Тылгын былас таһаар (түһэр) — олус илистэн, ырансылайан, эбэтэр олус соһуйан, куттанан тылгын улаханнык (салыбырыар диэри) быктар. ☉ Сильно высунуть язык (от сильной усталости, удивления, испуга и т. п.)
[Үөннээх Өлөөскө] Сарсыарда ойон тураҥҥын Аттаргын көрө тахсан бараҥҥын Айаххын атан Тылгын былас түһэрэн Киирэн кэлээр. Саха фольк. Уолаттар эргиллэ түспүттэрэ — буур тайах айаҕын аллаччы аппыт, тылын былас таһаарбыт, сүүрэн маҕыйан иһэрэ. И. Федосеев. Табата таныытын көппөҥнөтөр, тылын былас таһаарбатах, ол аата илистибэтэх, ырбатах. Эвен фольк.
◊ Былас от эргэр. — былыргы сахалар кэбиһиилээх оту мээрэйдиир кээмэйдэрэ. От былаһа ортотунан 4 арсыыҥҥа, а. э. 2,84 м тэҥнэһэрэ. ☉ До революции: якутская мера длины стога сена
Былас (сажень) применительно к данной мере равнялся в среднем 4 аршинам, или 2,84 м. [Ньукуус:] Онтоон оҕонньор Уоһук Куһаҕан маарыттан сэттэ былас от кэлииһи диэн эрэрэ дии. Күндэ
Адаар хара тыа Алын кырыытыттан Аламай күн Алта былас от түгэҕин саҕа буолан Аҥаарыйа ойон тахсар. Саха фольк. «Хас сыарҕа буолуой?» Лаҥкыы оҕонньор турулуччу көрөн таһаарда да, ах баран хаалла, тугу да булан эппэтэ, уонча былас окко төһө иҥэн сытарын кини кыайан холообот, билбэт эбит. А. Сыромятникова. Дубук былас эргэр. — былаһы арыый кыайбат, быластан арыый кыра. ☉ Чуть меньше маховой сажени. Алта былас ордуга дубук былас буолла. Кэбиһэ былас эргэр. — быластан арыый ордуктаах. ☉ Чуть больше маховой сажени
Алта кэбиһэ былас дараҕаркаан сарыннаах эбит. ПЭК СЯЯ. Нуучча былаһа эргэр. — үс арсыын (2,134 м). ☉ Три аршина (2,134 м). Нуучча былаһа үрдүктээх сэргэ турар эбит. Тэҥн. саһаан. Уунар былас эргэр. — хаҥас атах тумсуттан өрө ууммут уҥа илии тарбахтарын төбөтүгэр диэри. ☉ Старая русская мера длины: косая сажень (2,48 м)
Сэттэ уонча уунар былас усталаах ураһа иирчигэнэ түгэҕин булбатах күөлэ. Күннүк Уурастыырап

I
аат.
1. Ох саа чаачарыттан модьу систээх, уһугар сытыы тимирдээх (ырбалаах) охтоох, кылыынан эстэр булт сэбэ. ☉ Самострел (охотничий снарядловушка на лосей, зайцев и других животных)
Кини иитиилээх айа курдук, эрчими иҥэриммитин туттуна сатыырга дылы. Амма Аччыгыйа. Куйуур баайан хомоҕо балыктыыр, айа оҥостон арҕаа мыраанынан куобахтыыр, дал, күрүө, хаһаа оҥортуур. Саха фольк.
2. көсп. Угаайы, үктэтии, албын-түөкэй. ☉ Ловушка, западня; обман, хитрая уловка
Колчак хаанырбыт булчуттарын айата тардыллан турарын билбэт дьон айаннаан, Сыҥыһалаах күөл арҕаа баһыгар киирэн кэлбиттэр. Эрилик Эристиин
Өстөөх тарпыт айата Дойдугар туһаайбытын Дьааҥы таас хайата Буолан хаххалаатыҥ. П. Тулааһынап
Кини албаһыгар, айатыгар киирэн биэрбэт инибин дии санаата. Болот Боотур
◊ Айа кирсэ — айа чаачарын тардар быата (үксүгэр эриллибит бөҕө тирии). ☉ Тетива самострела
Иҥиирин тыаһа айа кирсин курдук лыҥкынаата; күүс иҥиирэ, көҕөн этэ бары бүктах татта. Ньургун Боотур
Быраҕыа суол тоҕойдорун Айа кирсинии быһалаан, Аартыктар да дабааннарын Атыннык дабайталаан. С. Данилов
Айа көхсө көр айа чаачара. Аттыгар уола Уйбаан, толору эттээх-сииннээх модьу киһи, айа көхсө оҥоро, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ. Айа кылыыта — таарыйдахха айаны эһэр үрүҥ кылынан оҥоһуллубут синньигэс быа. ☉ Тонкий шнурок из белого конского волоса для настораживания лука-самострела (если зверь задевает кылыы, то самострел разряжается)
Эн тыаны төрүт да кэрийбэтиҥ сөп этэ. Билигин от-мас барыта кырыаран, айа кылыытын кыайан көрүөҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Харатаайап кулубалаах сарсыарда халлаан айа кылыыта көстөр буола сырдыыта тураллар. Н. Якутскай. Айа кэнтигэ — айа кылыытын тардан баран биир өттүн баайар (иҥиннэрэр) туруору анньыллар кэрдиистээх мас (тоһоҕо). ☉ Палочка, небольшой кол с делениями, указывающими высоту кылыы в зависимости от предполагаемой добычи, на которой прикрепляется один конец шнурка-кылыы
Бүөтүр үөһэ титирик долбууртан айа кэнтигин ылан, уот иннинээҕи дүлүҥ олох маска олорон, саҥа кэрдиистээн барда. Эрилик Эристиин. Айаны аҥаабыллаа — айаны туруораары төһө кыалларынан киэҥник кирсин тарт. ☉ Тянуть тетиву самострела до упора, чтобы насторожить его
Догдоон хара тыа Тоҥуутун торутар, Арыы хара тыа Айатын аҥаабыллыыр Алгыстаах күннэрим таҕыстылар! Өксөкүлээх Өлөксөй. Айа сиһэ көр айа чаачара. Айа тарт — 1) булка айаны иит. ☉ Настораживать на зверя самострел
Эн аҕаҥ муҥнаах сис тыаҕа Буурҕаны кытта сырсар, Эйигин, миигин иитээри Куобахха айа тардар. Эллэй
Кини билигин да куобахха айа тардар, тыаттан кураанах киирбитин өйдөөбөт. Ф. Софронов; 2) угаайылаа, ханнык эмэ албаһынан үктэт. ☉ Осуществить какую-л. хитрую уловку, устроить ловушку, поймать кого-л. на хитром приеме
Угаайытыгар киирэн биэрбиппит. Кыыһынан мэҥиэлээн хайыыбытыттан хаптарда, Бэйи, бэйэтигэр айа тардыахпыт. И. Гоголев. Айа холото — айа ханнык булка иитиллэриттэн көрөн, үрдэтэн, намтатан туруорарга аналлаах, үүттээх, кэрдиистэрдээх, үөһээ өттүгэр ачаахтыы оҥоһуулаах мас. ☉ Деревянная дощечка для установки самострела на определенную высоту в зависимости от предполагаемой добычи
Кинилэр курдарыгар быһах-хатат бөҕөнү иилиммиттэр, өссө сорохторо курдарыгар айа холотун иилинэр хараҕалаахтар, билигин куобахтыы бараары турар дьоҥҥо маарынныыр эбиттэр. Эрилик Эристиин. Айа чаачара — айа сиһэ, маһа, тэбэр күүһү биэрэр сүрүн чааһа. ☉ Дуга, спинка самострела (основная часть самострела, дающая убойную силу)
Айан аанын аһа, Ахсым суолу тэлэйэн, Айа чаачарын курдук Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев
Айа чаачарын курдук токуруйан турар, суорабын-суорабын, бүтэн биэрбэккэ сордообута. П. Аввакумов. Айа элбэрээгэ — айа чыыбыһа, кирсин төлө тардан эһэр чааһа. ☉ Пусковой рычаг, спусковой крючок у самострела
Саамай сөбүлүүр ньымата — эмискэ айа элбэрээгин төлө тарпыттыы туох да соһуччу хаҥас өттүнэн өттүктээн күлүм гыннарааччы. Е. Неймохов
ср. тюрк. айа ‘самострел’
II
саҥа алл.
1. Кэпсэтии түгэнигэр этэр киһи майгытын-сигилитин туругуттан (темпераменыттан), үөскэтэр дьайыыта хайдаҕыттан араас формаҕа туттуллар: айака! айыы! айыы-йа! айаа! айыккыы о. д. а. (ол аайы араас иэйиини биэрэр суолт., дэгэтэ уларыйан иһиэн сөп); тардыылаах сыһыарыыны ылыныан сөп: Айыкабын! Айыккабын! о. д. а.; саҥа аллайыыны, көмө тыллары кытары ситимнэһэр: Айы-кабын даа! Айыкка эрэ!; үгүстүк хоһу-лаһыан сөп: Айыы-айа! Айыа-айыа! Айака-айака-айака! ☉ По ситуации разговора, в зависимости от темперамента говорящего, характера, интенсивности раздражения, употребляется в различных формах — соответственно могут меняться оттенки выражаемых чувств, иногда может иметь притяжательный аффикс, сочетаться с другими междометиями, служебными словами, часто употребляется в удвоенно-повторном виде
Айа, сирэйбин быһа түһэн кээһэ сыстаҕым үһү. С. Ефремов
Сиһим быстан хаалла айыыайа! А. Софронов
Илиим уот аһыйда «Айака!» — диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Т. Сметанин
2. Ыарыыланыыттан саҥа таһаарыы (ыарыыланыы көрүҥүттэн араас дэгэти ылар, хол., дьаралыйан, ньүөлүйэн, тэһэ анньан, уот аһыйан, кэйэн, аһыйан эҥин ыарыыларга араастык этиллиэн, араас көрүҥү ылыан сөп). ☉ Выражает чувство боли (в зависимости от характера, интенсивности чувства имеет различные ф. и оттенки значения: тупая, ноющая боль; острая мгновенная боль; сдерживаемая боль; внезапная нестерпимая боль; нарастающая боль и т. п.)
Айыа-айа, син кытаанахтык анньан кимилиннэрдэ, доҕор. Суорун Омоллоон
Айыкабын даа... айыкабын, Арамаан, илиибин сиэтиҥ дии! Амма Аччыгыйа
Айыккабын даа! Тукаларыам, кэриэспин этиэхпин миэхэ чугаһааҥ эрэ... И. Гоголев
Айыккаа! Бу умса-төннө түһэн эрдэхпин... Суорун Омоллоон
А-а-а-айа-айа... ытыллан хаалбыппын, алдьархайбын ньии... Күндэ
Айаа, бу күтүр эмиэ киһи атаҕын быһа үктээтэ. «ХС»
3. Сылайыыны, улугурууну, күүс-уох, сэниэ эстиитин көрдөрөр. ☉ Выражает усталость, утомление, изнеможение
Айыыайа, сылайдым даҕаны. И. Гоголев
Айыаайыа! Бэйи, сынньана түһүөххэ. Суорун Омоллоон
Тоокуй киирэн сылайбыт киһи быһыытынан оронугар кэлэн: «Айа-айа-ы-ы, айа!» — дии-дии сытта. Күндэ
4. Элэктээһини, күлүү гынан этиини, эҕэлээһини көрдөрөр. ☉ Выражает иронию, насмешку, издевку
«Айыкка!» — Хабырыыс төбөтүнэн аан диэки сиэлийэн кэбистэ. «Өлөрдө дии!» — мунньах дьоно күлэн күүгүнүү түстүлэр, дьадаҥылар үнтүрүйбүт үрүҥ этэрээтин хамандыырын күлүү гыналлар. Амма Аччыгыйа
Айыккабын, оҕонньорбут үчүгэй киэбирии буолсу. «ХС»
5. Дьиибэргээһини, сөҕүүнү, бэркиһээһини көрдөрөр. ☉ Обозначает удивление, изумление
Айыккабыан! Дьэ буолар да эбит, эйигин хоруол күндүлүүр, эйигин сарыысса күндүлүүр. П. Ойуунускай
Айыбыын, тугуҥ быһыытай? Үөрүөххүн билимнэ букатын бүк түһэн хааллыҥ! Ч. Айтматов (тылб.)
6. Эмискэ уолуйууну, куттаныыны бэлиэтиир. ☉ Выражает внезапный испуг и растерянность
Эгэ, ол дьон бэйэлэрэ кэллэхтэринэ, айабын даа! Амма Аччыгыйа
Куттанан өйдөөн көрбөтүм, хараҕыан-айаккабыан! Күндэ