прил. тостумтуо.

прил
тостумтуо, алдьанымтыа

тымныыга юбирзэбэтэ (матырыйаал тымныыттан кэбирээбэт а. э. тостумтуо, үлтүрүйүмтүө буолбат хаачыстыбата.)

кииллийии (бириэмэ аастаҕын аайы матырыйаал уратыта уларыйыыта — бөҕөргөөһүнэ, кытаатыыта, ону сэргэ үлтүрүйүмтүө, тостумтуо эннн буолуута. К. температураттан уонна бириэмэттэн улахан тутаахтаах.)

I
бэчигирээ диэнтэн холб. туһ.
II
даҕ., түөлбэ. Чиҥэ суох сахсархай, быдьырыттаҕас саастаах, тостумтуо, хайдымтыа, саркаахтанымтыа (мас туһунан). ☉ Ломкий, хрупкий (о древесине). Бэчигирэс эттээх мас. Бэчигирэс саастаах хахыйах

даҕ. Тосто сылдьар, тосту барымтыа, тостумтуо. ☉ Ломкий, хрупкий
Бу талах тостуган буолан, туох да оҥоһукка туттуллубат. Сэһэн Дьэрэмэй
Били тостуган мас сотууннары тимир турбанан солбуйбуттара. БТУоТ
Сүөһү аһылыгар Д битэмиин тиийбэтиттэн …… сүөһү уҥуоҕа кэбирэх, тостуган буолар. СИиТ
◊ Тостуган кылыс бот. — уон сэнтимиэтиргэ тиийэр, арахса сылдьар куоластаах, тостумтуо умнастаах, сүөһү сиир үүнээйитэ. ☉ Ломкоколосник.

даҕ. Кэбэҕэстик хайдар (хол., хардаҕас). ☉ Легко раскалывающийся, колкий (напр., о дровах). Хайдымтыа мас
□ [Хабараан тымныыга] Тоҥ мас тостумтуо, Хардаҕас хайдымтыа. Болот Боотур
Саастара хайдымтыата суох, бөҕө буоллун диэн бэйэ-бэйэлэригэр туора буолуохтаах. ГПП ТО

даҕ.
1. Тыаһы үчүгэйдик истэр, сытыы (кулгааҕы этэргэ). ☉ Острый, чуткий (о слухе)
Оҕо кыраҕы хараҕыттан, чуор кулгааҕыттан тугу да кистиэҥ суоҕа. Софр. Данилов
[Оҕонньор] ханнык кус көтөн ааспытын кынатын тыаһынан эндэппэт чуор бэйэтэ, кырдьан истибэт буолан эрэр. В. Иванов
Көтөр олус чуор. Наһаа кыра тыаһыууһу истэн, кутталтан эрдэтинэ сэрэнэр. ББЕ З
2. Улаханнык, дуораччы иһиллэр, хатан (куолаһы этэргэ). ☉ Звонкий, ясный (о голосе)
«Сөпкө этэр!» — оҕонньор чуор саҥата чоргуйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Ийэм [уруккуну ахтыспыт киэһэтигэр] чуор, улахан саҥалаах, кэпсэтинньэҥ-ипсэтинньэҥ урукку мин ийэм буолара, дьиэбит сэргэхсийэрэ. Далан
Монтанелли куолаһа сөҥ, ол эрээри кэрэ уонна чуор этэ. Э. Войнич (тылб.)
3. Хаппыт, тостумтуо (мас мутуга). ☉ Хрупкий, ломкий (о сучьях деревьев)
Онуоха бу уол оҕо, нөрүс гына түһэн баран көнүүтүгэр чуор мутук курдук чолоччу тартаран барда, киил мас курдук кэдэччи тартаран барда. Саха фольк. [Оҕустар] чуор мутук тоһута барбытын курдук, муостарын тыаһа «таһыгыр» гына түһээт, …… уу дьулайга түсүһэн барбыттара. Эрилик Эристиин
Хатан дьыбартан, Саа эстэринии өрө хабыллан, Чуор мутук тоҥон тостор. Эрчимэн
◊ Чуор саа — үрэр саа диэн курдук (көр саа)
Саха уустара, нуучча маастардарын үтүктэн, чуор сааны оҥороллоро. И. Гоголев
Буулдьанан ытыллар бинтиэпкэ сааны чуор саа диир буолбуттар. СНЕ ӨОДь
[Манчаары] куруук чуор саалаах буолара. КАА ТЛБКҮө
ср. п.-монг. чор ‘крики людей; лай’

I
даҕ.
1. Олус хатан, кытаанах буолан токурутары, иэҕэри тулуйбат, тостумтуо, үлтүрүйүмтүө (хол., тимир, мас). ☉ Ломкий, хрупкий (напр., о металле, древесине). Былаас [киһи аата]: «Сах, туох хабараан маһа түбэстэ?» А. Софронов
Хабараан тимир. СГФ СКТ
2. Олус уорааннаах, дохсун (хол., тымныы). ☉ Сильный, лютый, суровый (напр., о морозе)
Хабыалас, омуннаах хабараан тымныы, намырыахча буола-буола күүһүрэн, бэргээн испитэ. В. Яковлев
Ама, уһун хабараан кыһыннаах Саха сиригэр буолар сут курдук туох дьулаан баар үһү! А. Фёдоров
Тыа үөл маһа хабараан тымныыттан тоһутталанан тыһыргыыр тыаһа иһиллэр. С. Маисов
3. көсп. Киһини салыннарар дьулаан, суостаах. ☉ Внушающий ужас, страшный
Дьон өйө-санаата сыыйа уһуктан, баайдары-тоттору утары хабараан хапсыһыыга туруммуттара. Н. Якутскай
Ат барахсан хабараан алдьархайтан уйулҕата хамсыыра олус суоһар, ынырык да буоллаҕа! С. Никифоров
Кыһыары өстөөҕү утары хабараан киирсиилэр буолбуттара. Багдарыын Сүлбэ
4. көсп., кэпс. Хаҕыс, бардам, куһаҕан майгылаах. ☉ Жёсткий, грубый (о ком-л.)
Фёдор Иванович, эмискэ көрдөххө, бэрт хабараан курдук эрээри, бодорустахха сүрдээх эйэҕэс, сымнаҕас киһи эбит. Н. Якутскай
Кимиэхэ даҕаны хабараан буолар табыллыбат, бэйэни кыана туттуохха наада. В. Протодьяконов
Маппыр тылын хамначчыттарыгар толорторон арахсар хабараан, дохсун тойон буолбута. Л. Попов
ср. тув. кабаран далга ‘сильная волна, вал’
II
даҕ.
1. Олус хатан (тыас). ☉ Раскатистый, далеко разносящийся (о шуме)
Сир үрдэ титирэстээн ньириһийдэ, Хабырыттар халлааҥҥа Хабараан тыас тыаһаата. Саха фольк. Эмискэ хабараан тыастаах саа эстэн дэлби барбыта. В. Яковлев
Хабараан тыастарынан хара тыаны хайыта көтүтэн айаннаан истилэр. Р. Кулаковскай
2. Кыланар былаастаах, уордаах (хаһыы); хабыр, кытаанах (тыл-өс). ☉ Душераздирающий (о крике); грубый (о словах)
Ааныс хабараан үлүгэрдик хаһыытаан тоҕо барда. Софр. Данилов
Быдьар аҥаардаах хабараан тыллары ыспытынан, хаһыытаабытынан, ампаартан тахсан кэллэ. М. Доҕордуурап
Эмискэ Чыычаахап киһи куйахатыгар хатаныах айылаах хабараан хаһыыта иһилиннэ. «ХС»

1. аат.
2. анат. Киһисүөһү, харамай сиһин түөс уҥуоҕун кытта холбуур хаптаҕай иэҕиллэҕэс уҥуох. ☉ Ребро
   Ойоҕоһун аннынан сып-сытыытык ыарыылааҕынан хаарыйталаата. Софр. Данилов
   Ойоҕостор тоноҕостору уонна түөс уҥуоҕун кытта холбуу агданы үөскэтэллэр. МЛФ АҮө
   Көҥдөй көхсүн сүргүөхтэригэр ойоҕосторо тутуллаллар. ББЕ З
   △ Итинник уҥуох эти кытта (сүөһү, харамай эттэммитин эбэтэр этэ буһарыллыбытын кэннэ этэргэ). ☉ Рёберная часть туши животного
   Булуустан сыһык ас — ынах намылдьыара, тутум астаах сылгы ойоҕоһо, субай таһаардылар. Софр. Данилов
   Өлөөнө сааскы күстэх ойоҕоһун сыатынан оҕунуохтаабыта, аҕырбыт сытынан күҥкүйэр. Н. Якутскай
   Эмис сылгы ойоҕоһун сүүрүҥүй соҕустук буһараллар уонна мас кытыйаҕа сойуталлар. СНЕ ӨОДь
3. Киһи-сүөһү, харамай этин-сиинин икки эҥэрэ. ☉ Бок (человека, животных). Тайах ойоҕоско таптарбыт этэ
   □ Аттара суолга хоолдьугун ыһыктан, ойоҕоһунан охтон иҥиир ситиитин тартара сытара. С. Никифоров
   Ойоҕоһунан сытыаҕын кыараҕаһа бэрт. «ХС»
4. Туох эмэ уҥа эбэтэр хаҥас диэки өттө. ☉ Левая или правая сторона чего-л.
   Олбуор ойоҕоһунан кылдьыылыы үүммүт бытаама күөх окко бөлүүн түспүт сиик, көмүс аалыытын курдук, кылабачыйа сытар. А. Софронов
   Хайа икки ойоҕоһо иһирик ойуур эбит. Амма Аччыгыйа
   Наһаар айан суолун ойоҕоһугар өр тулуйан олорботоҕо. Суорун Омоллоон
5. Туора, кырыы өттө; кытыыга баар туох эмэ. ☉ Боковая сторона, край чего-л.; что-л., находящееся сбоку, с краю
   Улахан ааныгар чааркаан тардыллан турар буоллаҕына, кини тумнан ойоҕоһунан киирэр. Амма Аччыгыйа
   Оччоҕо тоҕо ойоҕостон аллааҕымсыйдыҥ? Н. Лугинов
   Ойоҕоһуттан одуулуур киһи кыраҕы буолааччы. В. Яковлев
6. даҕ. суолт. Туора баар, кырыы өттүнээҕи. ☉ Боковой, находящийся сбоку
   Тарааһап киирбит ойоҕос хоһун диэки ыйда. Амма Аччыгыйа
   Улахан сир ойоҕос өттүгэр сытар дьоҕус сири бүөр диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ
   Сарбыйыы кэнниттэн ойоҕос күүстээх лабаалар үөскээһиннэрэ саҕаланар. ЧМА МУХСҮү
   ♦ Ойоҕоско астарбыт <киһи> курдук — соһуйан, өмүттүбүт курдук, хамсаабакка. ☉ Неподвижно, окаменев, оцепенев (о человеке; букв. словно в бок кого-л. ткнули)
   Даайа, ойоҕоско астарбыт киһи курдук, ах баран саҥата суох олорбохтоото. А. Софронов. Ойоҕоскор хатырыкта угун — мөҕүллэргэ эрдэттэн бэлэмнэн. ☉ Заранее быть готовым к наказанию за содеянное; застраховаться от наказания
   «Бука, сарсын ойоҕоскор хатырык угуннаххына сатанара буолуо», — диэн Өлөксөөндүрэ эмээхсин күлүү-хаадьы аҥаардаах сэрэппитэ. Н. Босиков
   Икки ойоҕоскор хатырык уктан бардаххына табыллар киһи буолуоҥ. Н. Заболоцкай. Ойоҕос тостор уочарата кэпс. — олус уһун (иннэ-кэннэ биллибэт), анньыһыылаах уочарат. ☉ Большая очередь, давка (такая, что рёбра трещат)
   Ойоҕос тостор уочарата бу туохха буолла диэн дьиктиргии көрдө. «Кыым». Ойоҕоһун аах — саайталаан биэр, кэһэтэ түһэн биэр. ☉ соотв. пересчитать рёбра кому-л.
   Кинилэр суохтара буоллар, ойоҕоскун ааҕыам, оройгун тобулуом хаалла. И. Никифоров. Ойоҕоһун кумалаан (симэн) биэр — күүскэ ойоҕоско саайталаа, кырбаа. ☉ соотв. намять бока кому-л.. Ойоҕоһун кумалаан биэрбит киһи хайыа эбитэ буолла. Ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолбут — олус ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Похудел так, что рёбра можно сосчитать
   Эр киһи арай, сыл иһинэн сүрдээҕин дьүдьэйэн, ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолан барбыт. Р. Баҕатаайыскай. Ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө сөбүлээб. — туораттан кыттыһыма, орооһума. ☉ соотв. не суй нос не в своё дело. Эн мээнэ туораттан саҥара олорума, ойоҕоһуттан ойох көрдөөмө
   ◊ Көтүрүөс ойоҕос — көтүрүөс диэн курдук. Көтүрүөс ойоҕоһун диэкинэн тириитэ дьуккуруйбут. Ойоҕос быһаҕаһынан хаал — ат сүүрдүүтүгэр иннигэр иһээччи сылгы быһаҕаһыгар диэри кээмэйинэн хаалан ис. ☉ Отставать на полребра (на скачках)
   Кыйыгыр күөлүн тардыытыгар киирэр үрүйэҕэ диэри Халла Элэмэһэ Чылбыантан ойоҕос быһаҕаһынан хаалан истэ. И. Федосеев. Ойоҕос киэп тыл үөр. — кэпсиир киэптэн ураты киэптэр. ☉ Косвенное наклонение. Ойоҕос киэпкэ турар тыллаах этии толкуйдуулларыгар сорудах биэрдэ. Ойоҕос саҥа тыл үөр. — туора киһи саҥатын ис хоһоонун саҥарааччы бэйэтин тылынан биэриитэ. ☉ Косвенная речь
   Ойоҕос саҥаҕа сирэй саҥаҕа туттуллар сурук бэлиэлэрэ турбаттар. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос судьуйа спорт. — күрэхтэһии түмүгүн таһаарсар (түһүлгэҕэ судьуйа киирсиини ыытарын көрөр), бэйэтэ туспа сыана быһар судьуйа (хас да буолуон сөп). ☉ Боковой судья
   Ойоҕос судьуйа Ньургуҥҥа сэрэтии биэрэллэригэр модьуйар. Н. Лугинов
   Тустуу бырахсан кыайыынан бүппэтэҕинэ, кыайыыны үс ойоҕос судьуйа быһаарар. СНККБ. Ойоҕос толоруу тыл үөр. — хайааһыҥҥа сыһыаннаах, сирэй хайанар предметтэртэн ураты предмети бэлиэтиир толоруу. ☉ Косвенное дополнение
   Холбуу түһүккэ турар ойоҕос толоруу хайааһыҥҥа кыттыылаах предмети көрдөрөр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос туһаайыы тыл үөр. — туохтуур хайааһына хайааччыттан атын предмеккэ туһуланыытын көрдөрөр. ☉ Форма залога, кроме действительного (косвенный залог). Бу этиигэ ойоҕос туһаайыы суох. Ойоҕос түһүк тыл үөр. — төрүт түһүктэн ураты түһүк. ☉ Форма падежа, кроме основного (косвенный падеж)
   Ойоҕос түһүккэ турар ааттар этиигэ туһаан буолбаттар. ВИП СТП
   Баһылыыр тыл баһылатар тылы сөптөөх ойоҕос түһүккэ туруорар ситимин салайыы дэнэр. ЧМА СТСАКҮө. Ойоҕос уҥуоҕа — ойо- ҕос
7. 1 диэн курдук. Ойоҕос уҥуоҕа тостумтуо. Ойоҕос чилиэн тыл үөр. — тутаах чилиэннэри быһаарар, толорор, сиһилиир чилиэн. ☉ Второстепенный член предложения
   Оҕолор этии тутаах чилиэннэрин үчүгэйдик билэр буоллахтарына, ойоҕос чилиэннэри үөрэтии чэпчиир. ПНЕ СТ
   Аат тыл ойоҕос чилиэн буоллаҕына оҕолорго тута өйдөммөт. КИИ СТ-2. Ойоҕоһо анньар кэпс. — ойоҕоһун диэкинэн кэйэн ыалдьар. ☉ Колики в боку. Ойоҕоһо анньара арыый буолла. Таас ойоҕос — сүөһү түөрт кэлин (сымыйа) ойоҕоһуттан үһэ (бүтэһик төрдүһэ ылгын таас ойоҕос дэнэр). ☉ Три задних ребра у скотины (за исключением последнего, четвёртого, к-рое называется ылгын таас ойоҕос)
   Сылгыны чиэппэрдииргэ икки таас ойоҕосторо буутугар барсаллар. АНП ССХТ. Тойон ойоҕос — сүөһү ортоку түөрт ойоҕоһо. ☉ Четыре средних ребра у скотины. Тойон ойоҕоһуттан биирдэрэ тостуулаах эбит. Хоҥнуо ойоҕос — сүөһү, кыыл холун ыксатынааҕы икки ойоҕос (үс бастакы көтүрүөс ойоҕос кэнниттэн кэлэр). ☉ Два ребра (у скота, животных), следующих за тремя передними рёбрамикөтүрүөс
   Сылгы холун ыксатынааҕы икки ойоҕоһу хоҥнуо ойоҕос дэнэр. Сылгыһыт с. Бэһис куһуогунан хоҥнуо ойоҕос — саамай маанылыыр ыалдьыкка, хонор хоноһоҕо буһаран сиэтэр эбэтэр кэһиигэ биэрэн ыытар ас буолар. АНП ССХТ. Ылгын таас ойоҕос — киһиэхэ: алларааҥҥы, бүтэһик кылгас ойоҕос; сүөһүгэ: үс таас ойоҕос кэнниттэн кэлэр бүтэһик ойоҕос. ☉ У человека: нижнее, самое короткое ребро; у скота: заднее крайнее ребро, следующее за тремя задними рёбрами-таас
   Оччоҕо тириим тэнийэн, уҥа ылгын таас ойоҕоһум үүнүөхтээх. Күннүк Уурастыырап. Кэлин өттүнээҕи намылдьыар ойоҕосторун ылгын таас ойоҕоһо дииллэр. Сылгыһыт с.
   ср. др.-тюрк. ейэгү ‘бок; склон горы’, чув. аяк ‘бок’