мест. вопр. почему, отчего; зачем, для чего; эн тоҕо онно бардыҥ ? зачем ты туда пошёл?; кыыс тоҕо кэлбэт ? почему девочка не приходит?

расходовать что-л. (беспорядочно, бесхозяйственно); отун тохпут-хорбут он разбросал сено; ууну тоҕума-хорума не лей воду зря.

1) лить, выливать; проливать; разливать; ууну тох = пролить воду; вылить воду; 2) сыпать, насыпать; высыпать, просыпать, рассыпать; тоһоҕону тох = рассыпать гвозди; үөһэттэн дьааһыгы тоҕо тардан түһэрдэ он опрокинул ящик, стоящий наверху (и всё рассыпалось); тоҕо оҕус = разбросать, разлить или рассыпать что-л., опрокинув ударом; эргэ дьиэни тоҕо тарт = разобрать старый дом; 3) перен. разваливать; срывать; үлэни тох = развалить работу; былааны тох = сорвать план.

int. why?

v. to pour, spill, throw out

I
ыйыт. солб. аат. Туох эмэ буоларын-буолбатын, хайдаҕын-тугун ыйытыыга туттуллар тыл (ардыгар тард. ф-гар тут-лар). ☉ Почему, отчего; зачем, для чего (иногда употр. в притяж. ф-ме)
Тоҕо ыыппакка олороллор? Н. Неустроев
Ол тоҕо дьадаҥылары эрэ түмэбит? Амма Аччыгыйа
[Айта:] Тоҕотун бэйэҥ билэҕин. И. Гоголев
Тоҕото биллэр буоллаҕа эбээт. И. Никифоров
II
сыһ. Эрчимнээхтик, олус күүскэ. ☉ Очень сильно, во всю мощь
[Борохуот аал] Тоҥ күөнүнэн Дохсун сүүрүгү Тоҕо анньан, Тохтообокко дьулугурайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Толуу киһини Тобугун ортотунан Тобурахтаах толон Тоҕо түстэ. П. Ойуунускай
— Тохтооҥ! — диэтэ эһэ, Тоҕо хаһыытаата. Т. Сметанин
♦ Тоҕо тэбээ — илдьи тэбээ диэн курдук (көр илдьи)
Кэтириис оҕото ыалдьыаҕыттан мунньуллубут ыарахан санаатын бүгүн тоҕо тэбээн бэркэ кэҥээтэ, холкутуйда. «ХС»
Эмээхсин хаһаанан сылдьыбыт санаатын сэргиир киһи түбэһэн, тоҕо тэбээтэ. НС ОК
◊ Күлэн тоҕо бар көр күл I
Кулуба күлэн тоҕо барда. Н. Якутскай
Хайдах да тулуйбатым, күлэн тоҕо бардым. Н. Габышев. Тоҕо бар — туохтан эмэ олус үөрэн, кыыһыран, соһуйан эмискэ улаханнык күл, хаһыытаа о. д. а. ☉ Бурно выразить, проявить какое-л. чувство, эмоцию, разразиться (напр., смехом)
Ыта Түргэн үрэн тоҕо барда. Суорун Омоллоон
«Сымыйалаама!» — Сахаар оҕонньор хаһыытаан тоҕо барда. В. Яковлев
Кэнниттэн кэлэн Хооһой Ылдьаа: «Дорооболоруҥ!» — диэн сүөлэҥэдийбитигэр өмүрэн тоҕо барда. Н. Лугинов
Тоҕо көт көр көт I. Дьиэбэр баран тугу да тоҕо көтөрүм суох. Көмөлөһүүм. Р. Баҕатаайыскай. Тоҕо суулун көр суулун II
4. Кылааска оҕолор тоҕо сууллан киирдилэр. Тоҕо сүргэй көр сүргэй. Эһэ үүтээни тоҕо сүргэйэн кэбиспит. Тоҕо тарт көр тарт. Тоҕо түс — түргэнник, тэтимнээхтик ылсан туран, кылгас кэм иһигэр тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Сделать, совершить что-л. споро, быстро, за короткий промежуток времени, выложиться. Тутааччылар кулуубу тутарга тоҕо түһэн үлэлээтилэр. Тоҕо бэрдэй (дьиктитэй, сүрэй) сыһыан т. — сөҕөн, соһуйан, бэркиһээн, кэмсинэн, сэмэлээн саҥа аллайыы. ☉ Междометное модальное сочетание, выражающее изумление, восторг, восхищение, удивление, ужас, сетование, осуждение
Ырааһа, нарына тоҕо бэрдэй. И. Гоголев
Тоҕо дьиктитэй, доҕоор — олох төрөөбүт, үөскээбит сиригэр кэлэн ГЭС тутуһар диэн! В. Яковлев
Микииппэрэп кинээс кигиитинэн дьиэбин уоттаатылар эбээт. Оннук үһү. Тоҕо сүрэй! М. Доҕордуурап
ср. тув. чүге ‘зачем’, казах. неге ‘почему, зачем’

сыһыан т. Кэмсиниини, муҥатыйыыны көрдөрөр (үксүгэр риторическай, ыйытар этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает сожаление, сетование (употр. преим. в риторических, вопросительных предложениях). Тоҕо да аҕабыттан ыйыппатаҕым буолла!
□ Тоҕо да аҕалтым буолла бу ууну? Ч. Айтматов (тылб.)

саҥа алл. сыһыан холб. Абарар, кыйыттар санааны көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, раздражение говорящего (пропади оно пропадом)
Арай таптыыр буолуум диэбит буола-буола, тапталгын ыт тоҕо тартын! Күндэ
Ити акаары дуу, тугуй, ыт тоҕо тартын кини идиэйэтин. ПНЕ МСЯЯ

сыһ. Кыахтаахтык, күүстээхтик. ☉ Напористо, сильно
Тоҕой дуурул доҕотторуом! Тоҕо-хайа туойуохпун, Тобулан кулуҥ! А. Софронов
♦ Тоҕо-хайа түс — тоҕо түс диэн курдук (көр тоҕо II)
Ити төһөнү тоҕо-хайа түһүөх дьонуй. В. Яковлев

сыһ.
1. Туох баары барытын, сиһилии. ☉ Подробно, детально
Миисэ оҕонньору кытары тоҕо-хоро кэпсэтэргэ санаммыттара. Д. Таас
2. Тугу да ордорбокко, дэлэйдик. ☉ Вдоволь, щедро
Үрүҥ чаанньыкка тоҕо-хоро от чэй бардарда. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ сиргэ сүөкээ эбэтэр алҕаска иһиттиин түҥнэр, хаатыттан ыс. ☉ Вываливать, разгружать что-л. куда-л. или случайно рассыпать, пролить что-л., находящееся в ёмкости
[Дьыссаакка] Володя диэн оҕо хааһытын тохпут. Амма Аччыгыйа
Наһаар табаҕын, уҥуоҕа хамсаан, быһаҕаһын тоҕон кэбистэ. Суорун Омоллоон
[Оҕустаах оҕолор] Суон маһы состорон киллэрээт, Биир сиргэ дьаарыстыы тоҕоллор. Эрилик Эристиин
2. көсп. Ханнык эмэ үлэни, тэрээһини кыайбакка, толорума. ☉ Развалить, сорвать какое-л. дело (работу, мероприятие и т. п.)
[Сыҕаайаптаах Суудап] дьиссипилиинэни үрэйэргэ, үөрэҕи тоҕорго үөскээбит дууһалар! Амма Аччыгыйа
Былааммытын ыйтан ый аайы тоҕон иһэбит. В. Протодьяконов
Идэлээх сойуус үлэтин тохпут диэн Аптаанай этэрэ олох алҕас. Д. Таас
♦ Дьолун тох — кими эмэ кэрэгэй кэскиллээ, дьоло суох гын. ☉ Сделать кого-л. несчастным
[Гитлер сэриилэрэ] Дьоллоох дьолун тоҕорго, …… Үтүөкэннээх ийэ дойдубутун Өҥөйөн тиийэн кэллилэр! Саха нар. ыр. III
[Манчаары] Миигин Тоҕус халлаан иччитэ Тобулу кыраатын, Дьолбун тохтун! А. Софронов
Ааныска үөрэҕин быраҕан, уһун дьолун тоҕон, кэтит кэскилин сарбыйан эргэ тахсан барда. Н. Түгүнүүрэп
<Ийэ-хара> көлөһүнэ саба тоҕунна көр ийэ. Баайдарга үлэлээн хара көлөһүнүн тохпот. Амма Аччыгыйа
Эрбантей икки киһи сүгэһэрин сүгэн, ийэ-хара көлөһүнэ тохтон, баар күүһүнэн айаннаан, тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Күүстээх үлэҕэ көлөһүммүт тохтубута. Т. Сметанин
Кудугун тоҕор көр кудук II. Ытаан-соҥоон кудугун тохпута. Үүтүн тохпут оҕо курдук көр оҕо. Костя син биир үүтүн тохпут оҕо курдук. Н. Габышев. Хаанын тох — кими эмэ өлөр-өһөр; сэриилэһэн өл, бааһыр. ☉ Проливать чью-л. кровь
Харчыны, таҥаһы, аһы халаары, төһө киһи хаанын тохпута, тыынын быспыта буолуой! Н. Якутскай
Сэрии, силлиэ күнүгэр …… Кыһыл хааммын тохпутум. С. Васильев
Үгүс хааммытын тоҕоммут, Өстөөҕү үлтү сыспыппыт. Баал Хабырыыс. Хараҕын уута тоҕунна — дэлби айманна, ытаата-соҥоото. ☉ соотв. лить слёзы; пускать слезу
Бэйэлэрэ өлбүт-алдьаммыт эрэйдээхтэр харахтарын уутун тоҕон да диэн. М. Доҕордуурап
[Спиридон:] Элбэх харах уута тохтубут …… ол дойдуга. С. Ефремов
Эмэһэтиттэн (кэнниттэн) кумах тохтор көр кумах. Аҕата Күөнчэ эмиэ кэнниттэн кумах тохто сылдьар киһитэ этэ. Күннүк Уурастыырап

туохт. Тугу эмэ бэрээдэгэ суох ыскайдаа, ороскуоттаа. ☉ Расходовать что-л. беспорядочно, бесхозяйственно
Даайыс кумааҕыны …… мээнэ тохпот-хорбот буолта. Н. Заболоцкай
Күөх аһылыгы пиэрмэ таһыгар ыһан, …… тохпокко-хорбокко ынахха сиэтии ордук барыстаах буолуоҕа. БЕИ ЫҮүАКТ
Билигин даҕаны уопсай баайбытын …… ыскайдыыр, тоҕор-хорор дьон көстөн кэлээччилэр. «Кыым»

туохт.
1. Тугу эмэ ылан бэрээдэгэ суох быраҕаттаа, бурай, ыскайдаа. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л., наводя беспорядок, хаос. Оҕолор мэниктээн дьиэлэрин ыспыттар-тохпуттар
□ Эһэ хараҕар көрбүтүн барытын урусхаллыыр, ыһар-тоҕор. Огдо
Оҕолоро барахсаттар, соторутааҕыта быыкаа дьон, ыһан-тоҕон, аһаан тобугурата олороллоро хараҕар субу баар. Г. Нельбисова
2. кэпс. Тугу эмэ искэр туппакка, аһаҕастык, дьоҥҥо барытыгар кэпсии сырыт. ☉ С удовольствием, увлечённо рассказывать о чём-л., бравировать чем-л.
Бу өйдөөтөхпүнэ, убайдар испиттэринаһаабыттарын туһунан кэпсээн-ипсээн, ыһа-тоҕо сылдьыбаттар эбит. ССС ОББ
Баар баара батарыа дуо, кэпсээн ыһан-тоҕон омуннуран барбыта. ЛНН АДь
Кини олус табыллан сылдьыбытын туһунан тохтоло суох кэпсээн, ыһан-тоҕон кэбистэ. ЕМП БС

сыһ. Истибиккин, билбиккин искэр туппакка, аһаҕастык, дьоҥҥо барытыгар (кэпсии сырыт). ☉ Везде и всюду, откровенно (рассказывать о чём-л.)
Тугу оҥорбутун биһиги курдук кэпсии, ыһа-тоҕо сылдьыбат. Болот Боотур
[Дьулус:] Аҕата Арсыан кыыһым буҕаалтыр үөрэҕэр киирдэ диэн кэпсээн ыһа-тоҕо сылдьара дии. И. Семёнов
Сорох уһуну-киэҥи толкуйдаабат дьон өссө ыһа-тоҕо кэпсээн бараллар. «ХС»
△ Үлүһүйэн туран, омуннаахтык (саҥар-иҥэр, кэпсээ). ☉ С азартом, увлечённо, возбуждённо (говорить, рассказывать)
Ваня Марков …… тугу эрэ кэпсээн ыһа-тоҕо олороро иһиллэр. Далан
Эдэр киһи тугу эрэ омуннаахтык ыһа-тоҕо кэпсиирэ. «Кыым»