дьүһ. туохт. Сыыйа өҕүллэн аллара диэки иэҕиллэн түс (уһун, синньигэс эттиктэр үөһэ өттүлэрин туһунан). ☉ Плавно наклоняться, склоняться, сгибаться (о верхней части длинных и тонких предметов)
Кытылга көһүннэ Куоҕайбыт үөл иирэ Сүрэхпэр билиннэ Сааскы тыал бигиирэ. Р. Баҕатаайыскай
Хагдарыйбыт арыы тыалар, аалай-чаалай киэргэнэн, Арылыйа лаглайдылар, …… Куоҕайа нусхайан, Тоҕус хос томторҕолоох солкону Тоҕуоруччу анньыннылар. С. Зверев
ср. казах. кокай ‘выпрямляться при ходьбе, при сидении на коне’, калм. хоохээ ‘быть очень длинным и длинношеим’

I
аат.
1. Туох эмэ (хол., суол, өрүс) токуруйан өҕүллүүтэ. ☉ Изгиб, излучина, извилина (дороги или реки, озера с заливом)
Аттаах киһи суол тоҕойун эмискэччи быһа астаран, сиэллэрэн таҥкычахтата турда. Амма Аччыгыйа
Сотору соҕус буолаат, тоҕой кэтэҕиттэн уматык тиэммит танкер көһүннэ. «ХС»
△ Оннук өҕүллүүгэ тумустаан турар сир, тыа. ☉ Полуостров, мыс
Үрэх тоҕойугар киирэн геологтар көстүбэт буоллулар. В. Протодьяконов
2. эргэр. Туспа түөлбэ, учаастак. ☉ Тогой (самая мелкая административная единица в северных районах Якутии в первые годы Советской власти)
Мин бу тоҕой киһитэбин. ПЭК СЯЯ
Төрөөбүт тоҕойбут өтөхсүйэн турар. Сэмээр Баһылай
Дьонноох тоҕойтон ыраах Муора түллэр кытылыгар Олорбуттара үһү. А. Бэрияк
3. түөлбэ. Үрэх, сээн эргиирин быһа түһүү. ☉ Кратчайший путь между берегами реки в её излучине.
II
аат., эргэр. Кулун сэлэтин тиэрбэһэ. ☉ Кольца на натянутой верёвке, к которым привязывали жеребят перед дойкой кобылиц.
◊ Тоҕой сэлэ көр сэлэ
Дьоллоох тоҕой сэлэни туругурдуҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Иилээх-саҕалаах күрүөм Тоҕой сэлэтин Торум түптэтин Тойоно буолбут Хатан Дьаралык! П. Ойуунускай
Үс былас уһуннаах Тоҕой ситии сэлэни Тоҕуоруччу тарпыттар. С. Зверев
ср. уйг. токай ‘лесные заросли’, бур. тохой ‘бухта, залив; извилина, изгиб, лука (реки, дороги)’

1. аат.
2. Хагдарыйан түһэр мутукчалаах, төгүрүктүҥү туораахтаах чиргэл эттээх мас. ☉ Лиственница
   Тииттэр күөх солконон бүрүммүт хойуу лабаалара биэтэҥнээн долгулдьуйар. Амма Аччыгыйа
   Арай үрдүк тэҥкэ эрэ тииттэр чыпчааллара суугунуура уурайбата. Суорун Омоллоон
   [Күөрэгэй] хас да алаастары туораан, бөдөҥ тииттэрдээх чагдаҕа киирдэ. Т. Сметанин
   Тиит маһа чиргэл, дэбигис сытыйбат, эмэхсийбэт кэриэтэ. КЗА АҮө
3. түөлбэ. Мас субата. ☉ Луб.
4. даҕ. суолт. Тииттэн оҥоһуллубут; аҥаардас тиит эрэ мастаах. ☉ Лиственничный. Тиит ук
   □ Индигиир кыыһа тиит дьиэлээх үһү (тааб.: киргил уйата)
   Обуй дьарҕаа моонньохтоох, Чопчу курдук оройдоох Тоҕус сул тиит сэргэни Тоҕуоруччу чуоҕуппуттар. С. Зверев
   Ол көһүннэ: мин оҕо сылдьаммын Оонньообут сирим — тиит иһирик. И. Чаҕылҕан
   ◊ Бэс тиитэ түөлбэ. — бэс мас үрүҥ этэ, субата. ☉ Сосновый луб. Бэс ыйыгар дьахталлар бэс тиитин хастаан аска туттарга хаһааналлара. Тиит дьаҥ (дьаҥа) түөлбэ. — ис тиибэ. ☉ Брюшной тиф. Тиит дьаҥа турбут. Тиит күөрэгэйэ — кытарымтыйан көстөр күрэҥ дьүһүннээх, олорор маһыттан көтөн тахса-тахса ыллыыр чыычаах. ☉ Конёк лесной
   Тиит күөрэгэйдэрэ ыллыыллар. Суорун Омоллоон. Тыый, ханнаный тиит күөрэгэйэ, Чычып-чаап, талах чыычааҕа — Ойуур тыа, ой-бэс уран тыллааҕа… М. Тимофеев
   Ханна эрэ чугас, намчы лабаалар быыстарыттан тиит күөрэгэйэ ыллаан дьуруһуйар. «ХС». Тиит мас көр тиит
5. Суол икки өттүнэн …… тиит мас ыга симсэ кэккэлиир. Далан
   Итииргээн иһийбит тиит мастар Кэрииргэ кэккэлээн тураллар. С. Данилов
   Күпсүүрү оҥорорго бэйэтэ охтубут, таһа ханан да хайдыбатах, ортото эмэх буолбут кураанах тиит маһы булан, быһа эрбээн ылан эмэҕин тэбээн кэбиһэҕин. ЧАИ СБМИ. Тиит сыалыйата — тиит суон төрдө, төрдүн саамай суон сирэ. ☉ Толстое место лиственницы вокруг её основания
   Суон тиит сыалыйатын быһан ылан буорга хаһан хамсаабат гына олордоллор. МАП ЧУу. Тиит тиитэ түөлбэ. — тиит субата. ☉ Лиственничный луб. Сайын саҥатыгар дьахталлар бэс үүммэт сиригэр тиит тиитин хастаан аска туттарга хаһааналлара. Тиити төргүү мутугунан көр мутук. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт, тиити төргүү мутугунан тэбэр тураҕас аттаах Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу көстө көтүтэн иһэр! Ньургун Боотур. Тиит тыа (ойуур) — аҥаардас тиит эрэ мастаах тыа (ойуур). ☉ Лиственничник
   Тиит ойуур күнү бүөлүү үүммүт, Тииҥ манна туораах курдук үксээбит. Н. Тарабукин (тылб.). Тиит улара түөлбэ. — хара улар. ☉ Каменный глухарь. Тиит үөрэ — тиит субатын тарга эбэтэр үүккэ (сиҥэҕэ) ытыйан оҥорбут ас. ☉ Похлёбка из лиственничной заболони на молоке или на замёрзшей простокваше. Тиит ымыы түөлбэ. — ымыы чыычаах. ☉ Клёст белокрылый. Тиит эргийээччи түөлбэ. — кэкэ-бука. ☉ Поползень.
   др.-тюрк., тув., алт., хак., кирг., шор. тыт

аат.
1. Тугу эмэ биилээҕинэн быһан кыра өлүүскэлэргэ араарыы; ол араарыллыбыт өлүүскэ. ☉ Отрезок, кусок чего-л.
Мөссүйүөн дьоно сарсыарда ампаалыктаһан тимир куруусканан итии ууну иһэллэр, биирдии быһыы хара килиэби сииллэр. Амма Аччыгыйа
Биир быһыы курсуйбут килиэп. Бу да хаалбат. Өссө туох баарый? Суох. Т. Сметанин
Ол бэлэм чаанньык, быыкаа быһыы килиэп сорох түбэлтэҕэ киһи олоҕун быыһыан сөп! Н. Заболоцкай
2. Үүнэн сиппит, буспут бурдугу сиэрпэнэн хомуйуу. ☉ Жатва зерновых. Иһирик ойуурдаах сайылыгыттан бурдук быһыытыгар тиийэ, торбос күрүөлээх ынаҕын далыттан түптэтин буруотугар тиийэ — барытын Күндэ хомоҕойдук холбообута. Софр. Данилов
[Чокуурап:] Чэ, элбэх кэпсэтиитэ суох, сарсыарда Хаастаахха оруос быһыытыгар баар буол. С. Ефремов
Үрдүк сир бурдуктарын быһыытын бастакы күннэрэ саҕаланна, кураан күннэр буоллулар. М. Доҕордуурап
3. Туох эмэ тас формата, киэбэ. ☉ Покрой, фасон, форма чего-л.
Балаһабалаһа тикпит Балаакка саҕа ырбаахылаах, Быһыыта биллибэт Былааччыйа сыыстаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу дойдуга олорор ураһаларын быһыыта, барытын былаана биирдиҥи буолар. А. Софронов
4. Ким эмэ уопсай тас көрүҥэ (фигурата), сирэйэ-хараҕа. ☉ Внешность, черты лица кого-л.
Күн аайы саҥаттан саҥа, ыраах улуустар дьонноро кэлитэлээн истилэр. Ол дьоннор дьүһүннүүн, быһыылыын, саҥалыын, таҥастыын тус-туспалар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар биирдэрэ …… сирэйин быһыытыгар сөрү-сөп нарын муруннаах, биллэ-биллиминэ энньэгэр соҕус сыҥаахтаах. Эрилик Эристиин
[Үүйэ] сарапаана этигэр сыстан, кыыс эдэр-чэгиэн быһыыта, боруонса курдук, кутуллан тахсыбыт этэ. Л. Попов
5. Ким эмэ тутта сылдьыыта, быһыыта-майгыта. ☉ Поведение, поступок кого-л.
Лэглээрин учуутал сэбиэскэй учууталга сөбө суох быһыыларын улуус тэрилтэлэригэр, баартыйа тэрилтэлэригэр уонна үөрэх салаатыгар биллэрэргэ. Амма Аччыгыйа
Саллар сааскыт тухары ханнык баҕарар сидьиҥ быһыыга кыр өстөөх буолуҥ. Софр. Данилов
Саа тээбиринин буорга, киргэ түһэрии булчукка сөбө суох быһыы буолар этэ. Т. Сметанин
6. Тугу эмэ оҥон, дьөлөн ойуулааһын, дьөлөҕөс. ☉ Резьба; долбление чего-л.
Ортоку сэргэлэрэ Ойута быһыы ойуулаах, Чаҥыргыы-чаҥыргыы Чаачыгырыы олорор Өрүтэ даллаахтаабыт Өксөкү кыыллаах эбит. П. Ойуунускай
Түгэҕэ дьөлө быһыы аһаҕас солуурчахха эти буһаран, кырбаан баран, укпут эбит. Суорун Омоллоон
Ойо быһыы хоолдьуктаах Обуй дьарҕаа моонньохтоох, Чопчу курдук оройдоох Тоҕус сул тиит сэргэни Тоҕуоруччу чуоҕуппуттар. С. Зверев
7. Бүттүүн ылыныллыбыт бэрээдэк, үгэс. ☉ Народный обычай, традиция
[Уйбаан:] Бастаан сахалыы быһыынан эдэрдэрбитигэр көтөхтөрдөхпүт дии. А. Софронов
Кырдаанаба дьонтон истэн Кыыһы хайгыы санаабыта. Былыргылыы быһыыттан Быыһанаары, куотаары Көҥүл суолу көрдүүрүгэр Көмөлөһүөн баҕарбыта. Күннүк Уурастыырап
Тыалыы быһыынан сүөһү ииттэрэн, оҕо оҕолотон, Кэлэр түспүтүн түстүүр буоларбыт Үгүһү билбэтэх, үтүөҕэ тиксибэтэх, Үөрэҕэ суох саха оҕолоро. С. Данилов
8. Туох эмэ буолуутун усулуобуйата, хайааһын ханнык быһыыга-майгыга буолара. ☉ Обстоятельство, условие для совершения какого-л. действия
Бу табыгастаах быһыыны куоттардар эрэ, кини сэрии тас үлэтигэр хайаан да барар уонна Мариса буоллаҕына хараҥа хаайыыга сытан хааларыгар тиийэр. Эрилик Эристиин
Аныгы сырыыга Ыйга өрөөн ааһыахпыт, Кини хайдах быһыыга «Өлбүтүн» быһаарыахпыт. Күннүк Уурастыырап
Урукку үчүгэй саа-сэп суох үйэтигэр булчут үгүстүк араас суоһар быһыыларга түбэһэрэ. М. Чооруоһап
9. эмп. Ыарыыттан көмүскээн эбэтэр ыарыыны мөлтөтөөрү киһи этигэр-хааныгар вакцинаны киллэрии. ☉ Прививка
Ыалдьыбыт дьону эмкэ ыытар, карантин оҥорор, быһыы быстарар, луохтууру таһаарар туһунан ким да кыһаммакка хаалара. Эрилик Эристиин
10. эргэр., хаарты. Хаартыны оонньооччуларга түҥэтии, таһаарыы (хол., остуоска). ☉ Распределение или выведение из игры карт
Суоҕа сайын сыһыыга Ачаа муостаах ынаҕа — Эспит остуос быһыыга Эбиэн сэттэ хараҕа. П. Тулааһынап
11. Туох эмэ буоларын, баарын сибикитэ, бэлиэтэ (үксүгэр тард. ф-гар). ☉ Приметы, признаки наличия, существования чего-л.
Оҕонньорбут [В.И. Ленин] турбахтаата, онтон сиэбин хаһынна, хаһан тохтууллар диэн көһүтэр быһыыта билиннэ. П. Ойуунускай
Михельман ыалдьааччыны аһыммыт быһыыта таһыттан көстүбэт. Амма Аччыгыйа
Доҕоро бэркэ уйадыйбыт быһыытын билэн, Николай Гаврильевич киһитин уоскутардыы аргыый намыын куолаһынан саҥаран унаарытта. П. Филиппов
♦ Быһыы быс көр быс. Киһини үчүгэйдик билбэт эрээри быһыы быһар сыыһа дии саныыбын.
◊ Быһыы килиэп — биир өлүүскэ гына быһыллыбыт килиэп. ☉ Ломоть хлеба. Остуолга быһыы килиэп эрэ сытар