тоһурҕаа диэн курдук
Сарсыарда …… Мотя, тоҥмут хаатыҥкатын тыаһа тоһурҕайдаан, дьиэҕэ киирэн кэлбитэ. В. Протодьяконов

тоһурҕаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. «Зулус кыыһа» чахчы кыыһыран, хобулуктара үрүтүрдүгэр тоһурҕаамахтаан, бырастыыта-быраһаайа суох тахсан барда. Софр. Данилов

төхтүрүй диэнтэн төхт. көрүҥ. Хаста да төхтүрүтэлээн дьиэҕэ үлэтин дьэ бүтэрдэ
◊ Төхтүрүтэлиир көрүҥ тыл үөр. — туохтуур хаста да хос-хос, үрүт-үрдүгэр, утуу-субуу оҥоһуллар эбэтэр хас да предмеккэ тэҥҥэ туһаайыллар хайааһыны көрдөрөр көрүҥэ. ☉ Многократный вид глагола
[Төхтүрүтэлиир көрүҥ] тыаһы үтүктэр туохтууртан үөскүүр сүрүн халыыба манныктар: -ҕаа, -ырҕаа, -даа, -урдаа: лаһырҕаа, лаһырдаа, тоһурҕаа, лоһурдаа. ФГГ СТ

аат. Эдьиийдии балыстыылар (үксүгэр бииргэ төрөөбүттэр). ☉ Сестры (обычно о двух родных сестрах)
Аҕас-балыс кыргыттар Атын-атын сиргэ Кэргэҥҥэ барбыттар, Кинилэр онно кийииттэр. К. Туйаарыскай
Аҕас-балыс, хобулуктарын тыаһа утуу-субуу тоһурҕаһан үөһэ мэндиэмэҥҥэ, 56 хоско киирдилэр. М. Доҕордуурап
△ Ытык балыстыылар (биир уус көстүүлэри, хол., айылҕа көстүүлэрин, тыыннаах курдук ытыктаан, улуутутан этэргэ). ☉ Почтенные сестры (о нек-рых явлениях, напр., явлениях природы, в знак уважения, почтения)
Улуу муора уонна киэҥ тайҕа айылҕа ийэҕэ аҕас-балыс курдук ананан айыллыбыттар эбит. Амма Аччыгыйа
Бу сэттэ аҕас-балыс үрүйэлэр түҥкэтэх хара тыаны бүрүнэн киирэннэр сэттиэн утуу-субуу Аллаҥҥа кутуллаллар. Н. Заболоцкай

сов. 1. чем тоһурҕаан ыл, тоһурҕатан ыл; пристукнуть каблуком хобулук-кунан тоһурҕатан ыл; 2. кого, прост, (убить) тос гыннаран кэбис (өлөрөн кэбис).

1. тоһурҕаа диэнтэн дьаһ. туһ. Эмээхсин этэрбэстэрин тоһурҕата-тоһурҕата, …… уолугар эттэ: «Нохоо, Киргиэлэй, мин эйиэхэ кэллим». Амма Аччыгыйа
   Егаев ааны тоҥсуйан тоһурҕатта. Болот Боотур
   Байбал оҕонньор көхсүн этиппэхэлээбитэ, тайаҕын тоһурҕаппыта. В. Гаврильева
2. Тугу эмэ сэрэнэн чэпчэкитик оҕус. ☉ Стучать легонько, осторожно
   Дьөгүөссэ Павлов сүгэтин биитин ньиччи охсубутун көннөрөн, быһаҕын ончоҕунан тоһурҕата турар. Н. Апросимов
3. Тугу эмэ тоҥсуйан сиэ (көтөр туһунан). ☉ Стучать, щипать клювом (о птицах)
   Ийэтэ муостаҕа кутан биэрбит аҕыйах туораахтарын …… тоһурҕатаат, тумсун тыастаахтык муостаҕа туора-маары соттумахтаан кэбистэ. «ББ»
4. көсп. Кими, тугу эмэ биир-биир ытыалаан өлөр. ☉ Расстреливать кого-л. по-одному
   Бассабыыктары биир-биир быһыта тутан, тоһурҕатарга сыыдам сырыы наада эбээт! И. Федосеев
   [Фашистары] кини күнүн аайы кэриэтэ биирдиини тоһурҕаппыт. Багдарыын Сүлбэ
   [Субуруһан иһэр дьону] бүүчээн оҕолорун курдук, тоһурҕатан кэбиһиэхпит буоллаҕа дии. «ХС»

1. аат.
2. Сүөһү моонньугар иилиллэр, баайыллар, чуорааннааҕар бөдөҥ тыаһыыр тэрил. ☉ Колокольчик, бубенчик для скотины
   Аттар хоболоро биир кэм чугдаарар, тыыннара бусхаҥныыр. В. Гаврильева. Ойуун түөһүгэр араас өҥнөөх өстүөкүлэ оҕуруолары, тимир быластыыҥкалары уонна хоболору ыйаабыт тириини тиктибит этэ. МС МК
   Ынахтарым маҥыраһаллар, хааман тоһурҕаһаллар, хоболоро хоҥкунуур. Л. Пантелеев (тылб.)
3. Кыыл, сүөһү кутуругун төрдүнээҕи үрүҥ түүлэрэ. ☉ Белая кисточка на конце хвоста животных
   Ыт кутуругар хоболооҕор дылы (өс ном.). Бэрэмэдэй тиһигиттэн маҥан хоболоох кутурук быга сылдьар. И. Гоголев
   Кини биир кумалаантан кутуругар хоболоох, маҥаас сирэйдээх, элэмэс дьүһүннээх тииҥи өлөрбүтэ. ДьДьДь
4. даҕ. суолт. Үрдүк, хороҕор. ☉ Высокий, длинный
   Хобо ыаҕайа. ПЭК СЯЯ
   Туманы бүрүммүтүнэн таба саҕынньахтаах, кырса тириитэ бүүрүктээх хобо бэргэһэлээх, мууһурбут бытыктаах нуучча киһитэ бэрикис гына түспүтэ. И. Федосеев
   ♦ Хобо мэйии — акаары. ☉ соотв. пустая голова
   Туох буолбут хобо мэйииний. «Кыым»
   ◊ Хабарҕа хобото көр хабарҕа. Хо- бо от бот. — хобо, чуораан курдук быһыылаах сибэккилээх хонуу үүнээйитэ. ☉ Бубенчик, колокольчик
   Күндүл ууга күөрчэҕи таммалаппыттыы, хобо от сибэккилэрэ туналыһан көһүннүлэр. В. Миронов
   ср. др.-тюрк. хобы, ховы ‘пустой, полый’

аат.
1. Сирэй ойоҕос, хаптаҕай өттө (иҥ уҥуоҕуттан аллараа сыҥаахха диэри). ☉ Щека
Хачыгыр сирэйинэн умса баран, уҥа иэдэһин бүтэйдик ибили түһэн, өр таалан сытта. Эрилик Эристиин
Кыыс ытыстарын холбооттоон, иэдэһин анныгар туттунан, утуйардыы оҥостуммут. Амма Аччыгыйа
Маша киирэн кэлэн, кэргэнин аттыгар олордо, нарын чараас ытыһынан доҕорун иэдэһин имэрийдэ. М. Доҕордуурап
Атаҕын төбөтүгэр дыгыйан кэллэ да, субу иэдэспиттэн чоп гына уураан ылла. А. Сыромятникова
2. Туох эмэ ойоҕос хаптаҕай, кэтит өттө (тардыы ф-гар турар). ☉ Боковая плоская часть чего-л. (обычно употр. в ф. принадлежности)
[Оҕонньор] быспыт отун иккистээн хотуурун иэдэһинэн туора хаһыйар. Амма Аччыгыйа
Хайа биир сырыынньа иэдэһинэн өрө дабайан истэхтэринэ, үөһэ арҕаска утуу-субуу саа тыаһа тоһурҕаата. Болот Боотур
Оһох аҥаар иэдэһэ көҥүрүттэн түспүт. И. Гоголев
Сыап кормушка уҥа иэдэһигэр сыбааркаланар. «Кыым»
♦ Иэдэс биэрэр (туттар) - сөбүлээбэккэ, кэлэйэн киэр хайыһар. ☉ Отворачивать лицо, отворачиваться (выражая недовольство кем-чем-л. - соотв. воротить нос)
Инньэтэх хайыста, Иэдэс биэрдэ, Күлүү гынардыы Көхсүн этиттэ. А. Софронов
Бористыын ити алтан иилээх бүнүөкүлтэн сылтаан иирсэн, былырыын саас көрүстэхтэринэ иэдэс бэрсэ сылдьыбыттара. Н. Лугинов
Кини арыт иэдэс туттар. Р. Баҕатаайыскай
- Хата, солко ырбаахыгар саах умньаммыт, онтукаҕын ыраастан! [Ити тыллартан] Таня дьигис гына түстэ, хапсан ылыан баҕаран баран, кэлэйэн иэдэс биэрдэ. М. Доҕордуурап. Иэдэһинэн оонньуур - киэбирэн, үтүөмсүйэн иэдэһин араастаан туттар. ☉ Важничать, зазнаваться; кокетничать (соотв. задирать нос; букв. играть щеками)
Эт ыаллара, эрдэ турар, Иэнин ититэр, Иэдэһинэн оонньуур Эмэн дьахтар баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Мин, эн эбитим буоллар, олоруом этэ. Эрдээххин дии, ииттинаһаттын... Өссө эриҥ министиэристибэ үлэһитэ», - дии-дии, иэдэһинэн оонньоото. М. Доҕордуурап

I подр. стуку небольших твёрдых предметов тук; кыыс хобулугун тыаһа тос-тос тоһурҕаата девушка идёт, стуча каблуками.
II : тоскуй ыл = получать по заслугам (быть наказанным); тоһун ылла он получил по заслугам; тоскуй биэриэм! я тебе задам!
III : тос курдук киһи надёжный человек; тос курдук сыана а) приличная цена; б) довольно-таки дорого; тос курдук хамнас приличная зарплата; тос курдук ыйааһыннаах довольно тяжёлый (по весу); тос курдук тутун = держаться с достоинством, гордо; тос курдук быһаар = объяснять, разъяснять чётко, ясно.