ньоҕойуулаах лэппиэскэ түөлбэ. — тооромостоммут итии лэппиэскэ арыыга быламмыта. ☉ Раскрошенная горячая лепёшка в масле. Арыыга тоһутуллубут итии лэппиэскэ уус-алданнарга «ньоҕойуулаах лэппиэскэнэн» биллэр. ЕФВ УуДК

1. аат.
2. Туох эмэ кыра куһуоччуга, тоһоҕоһо, тобоҕо. ☉ Маленький кусочек, отбитый, отколотый от чего-л., осколок
   Киэһэ чэйгэ тойоно быыкаайык лэппиэскэ тооромоһун тосту тутан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
   Остуол үрдүгэр чүмэчи тооромоһо хаалбыт. Р. Кулаковскай
   Сэбирдэх табаах тооромоһун уокка бырахта. И. Семёнов
3. Сорох кыыл, сүөһү (хол., сылгы, таба, куобах) бытарыйан арахса сылдьар хойуута, сааҕа. ☉ Помёт некоторых животных (напр., лошади, оленя, зайца)
   Хастаммыт хаартан буллубут Таба хара тооромоһун. С. Данилов
   [Кыргыттар] сылгы тоҥ тооромоһунан тамнааттаан ылаллар. С. Федотов
   Хабырыыс хамсатыгар куобах тооромоһо булкаастаах табаах уурунан, сыпсынан чох ылан уматтыбыта. «ХС»
4. физ. Туох эмэ кыра чааһа, өлүүскэтэ. ☉ Мельчайшая часть физической материи, частица
   [Бөлүһүөктэр] аан дойду туохтан тус-туспа тооромостор, предметтэр үлүбүөй мустуулара буолбатын, аан дойду биир кэлимин, көстүүлэр биир тиһиликтэрэ буоларын билэ сатыыллара. ДИМ
   Физическэй көөрөттүү — бу хайа боруодалара араас кээмэйдээх тооромосторго бытарыйыылара. МНА ФГ
   Клетка — бу протоплазма диэн ааттанар тыыннаах бэссэстибэ тооромоһо. СИиТ
5. даҕ. суолт. Кыра, бытархай гына араарыллыбыт, тоһутуллубут. ☉ Маленький, отколотый, отломленный от чего-л. [Саһыл] куурусса сымыытын саҕа биир тооромос хайаҕы кэһиилэнэр. Саха ост. I
   Тойон убай киһиэхэ Толору тооромос арыылаах Тойон айах маспын туттаран кэбистилэр. С. Зверев
   Тооромос лэппиэскэ аҕалан уураллар. Амма Аччыгыйа
   ср. алт. тоормош ‘бревно’

I
аат.
1. Буорга үүнээйи силиһирэн бөҕөтүппүт үрдүкү араҥата. ☉ Верхний слой почвы, дерн
Күөх кырыска сибэкки арааһа итии күн сыралҕаныттан өссө киэркэйэн, чаҕылыйан көстөрө. М. Попов
Кырдал сирбит Кырса ирбит. Дьуон Дьаҥылы
Күөх кырыска Күндүл сырдыкка Күүлэйдиир кэмнэри саныыбын. «ХС»
2. Туох эмэ үөһээ өттө, үөһээ араҥата, кырыыта, ньуура. ☉ Наружная сторона, наружная поверхность чего-л.
Тыы уу кырсынан, халтарыйардыы, чэпчэкитик дьулуруйан истэ. Н. Лугинов
Саһыллар хаар кырсын ойуулаан иһэннэр, тохтооннор, иһирик быыһыгар саһаллар. С. Васильев
Сир кырса халыҥ хаар өлгөм сиигинэн утахтанан, күн уотун сылааһыттан ирэн, күөх от, көрөн турдахха, көҕөрө үүнэн тахсарга дылы. «ХС»
3. Сүөһү тириитин түү төрүттэрдээх тас араҥата. ☉ Верхний слой шкуры животного с корнями волос
Тириини дүлүҥҥэ өҥүнэн саба быраҕан, түүтүн кэдэрээнинэн эбэтэр эргэ хотуур биитинэн бэркэ сэрэнэн, тирии кырсын эчэппэккэ кыһыйыллар. АНП ССХТ
[Тириини] эмиэ уунан ибиирэ-ибиирэ аҥаар атаххынан үктээн, биир илиигинэн тутан туран, соҥоһоон тимиринэн уҥа илиигинэн сэрэнэн биир тэҥник кырсын наһаа бытархай, чааста гына тоһутуллар. АЕЕ ӨҮОБ
Түү чиргэл тириигэ тилэри киирэн сылдьааччыта төрдө, кырса диэн ааттанар. АЕЕ ӨҮОБ
♦ Кырсын сиэн баран, өҥөр киирдэ — бастаан кыраттан саҕалаан баран, кэнники туох эмэ улаханы да, албас көмөтүнэн, кимтэн эмэ албаҕалаан ыл. ☉ Выманивать у своей жертвы сначала мелочь, а потом постепенно и что-л. крупное (о плутах). Ити киһиттэн сэрэн, кырсын сиэн баран, өҥөр киирэр идэ-лээх
◊ Кырыс тарт — кырыстан, кырыһынан бүрүлүн. ☉ Покрыться дерном. Кырыс тастаах — чараас буолан баран, бүрүйэ тас сыалаах сүөһү этэ. ☉ Сплошь покрытый тонким слоем жира (о говядине)
Кырыс тастаах ынах. ПЭК СЯЯ
тюрк. кыртыш
II
аат., түөлбэ.
1. Сордоҥ оҕото. ☉ Молодь щуки. Туубар хас да кырыс киирбит
2. Дьарҕаа оҕото. ☉ Мелкий хариус. Бу улуус дьоно дьарҕаа оҕотун кырыс диэн ааттыыллар

I
тыаһы үт. т. Туох эрэ көҥдөйү охсордуу бүтэҥи тыас. ☉ Глухой дребезжащий звук. Тыраахтар тор-тор тыаһаан баран, дьэ эһиннэ
II
тор былыт — халыҥ былыт. ☉ Плотное облако, туча
Туойар тойугун тор былыт буолан Орто дойду Отох норуотун тускутун Уруйдуу турдун! С. Зверев; тор курдук — 1) тордоччу тэбэ сылдьар хойуу, кылгас (бытык). ☉ Короткий, жёсткий, густой (об усах, бороде)
Аан аттынааҕы хостон …… муннун анныгар тор курдук бытыктаах саха киһитэ тахсар. Н. Якутскай. Күндэлэй тор курдук бытыгын туора сотто олорбута. Н. Габышев
Дьаам сүүрдээччи сэҥийэтигэр тор курдук бытыктаах. Н. Габышев; 2) хоччоххой, кытаанах. ☉ Грубый, жёсткий
Тор курдук таҥастан тигиллибит баата ыстаан. С. Федотов; торун тоһут — 1) ким эмэ санаатын, кутун-сүрүн самнар. ☉ Сломить волю кого-л.
Бииктэр кыаҕын ылар, торун тоһутар наадалааҕын Абыраамап тута өйдөөбүтэ. Л. Попов
[Макаар Тиитэбис:] Кэһэтэр, торун тоһутар сатаммат. И. Семёнов
Тотуона кэм да торо тосто илик эбит. «ХС»; 2) туох эмэ хоччорхойу (хол., тириини) сымнат, имиллэр гын. ☉ Размягчить что-л. грубое, невыделанное (напр., шкуру)
Тириини оҕунуоҕунан илитэн биир-икки хоннорон баран, бобо баайан биир-икки чаас устата сүллүгэһинэн үлтү сынньан торун тоһутуллар. АНП ССХТ
♦ Тор тэһиинин тут (тарт) — кими эмэ илиигэр ыл, салай-дьаһай, уодьуганнаа. ☉ Держать кого-л. в послушании (во власти), иметь власть над кем-л., обуздывать кого-л.
Күн өркөн уустара Тор суолбутун тордоон, Тор тэһииммитин тутуохтара. П. Ойуунускай. [Абааһы уола Тойон Ньургуҥҥа] Тор тэһииҥҥин тартаҕым, Дьулайгын тобуллаҕым. ТИГ КХКК
◊ Тор тэһиин — Ойуун арбаҕаһын көхсүгэр баар икки тимир тиэрбэскэ икки уһугуттан иҥиннэриллибит тирии быа, биир тиэрбэһэ уҥа санныгар, иккиһэ хаҥаһыгар сылдьар; бу быанан ойуун ыарыыны ыытар иччини бэйэтигэр ылынан, мөлтөөн, охтоору гыннаҕына, туталлар. ☉ Сыромятный ремень, концами прикреплённый к двум железным кольцам на спине шаманского костюма, одно — у правого, а другое — у левого плеча; за этот ремень удерживают шамана, когда он, изнемогая, начинает падать, приняв в себя духа, наводящего болезнь
Тор тэһииммин дьэ тутаҥҥыт, …… Айан киһитэ айаммар Аттанар кэмим буолла. Ойуун II
III
аат., геом. Кииниттэн тэҥ ыраах эргимтэлээх ии. ☉ Окружность
Тор кээмэйдэрэ бэриллибит уонна ньуурун эргимтэлэр проекция хапталыгар параллельнай буоллахтарына, биир проекциятынан бэриллэр. ННС ЧАа
ср. кирг. тоору ‘устраивать разведку; ходить вокруг’