сов. I. см. трогаться; тронуться в путь суолга хоҥун; 2. разг. (начать портиться) буортуй; мясо тронулось эт буорту-йан эрэр; 3. разг.: от испуга он тронулся кини куттанан өйө хамсаабыт.

1) в разн. знач. отделяться; кинигэ таһа хоҥнубут обложка книги отклеилась; чаанньык иһэрдиитэ хоҥнубут запайка на чайнике отвалилась; өрүс мууһа хоҥнубут лёд на реке тронулся; борокуот бэҕэһэа хоҥнубут пароход отошёл вчера; оҕом сөтөлө хоҥунна у моего ребёнка кашель с мокротой; 2) перен. трогаться с места (о человеке, тяжёлом на подъём) # бэлэһэ хоҥнубут у него воспаление язычка; илиим иҥиирэ хоҥунна у меня растяжение сухожилий рук.

туохт.
1. Туохтан эмэ араҕыс, арахсан, туллан кэл. ☉ Отделяться, разъединяться, отрываться от чего-л.
Хонууттан, сыһыыттан хомурах хаар хоҥнон, сыралҕаннаах күн уотугар сылгы, ынах сыламнаан сытар, …… ичигэс күннэрэ кэлэллэр. Н. Якутскай
Сыбах хоҥнон түстэ. Амма Аччыгыйа
Кинигэ таһа хоҥнубут. Өрүс мууһа хоҥнубут. ЯРС
2. кэпс. Хантан эмэ айаҥҥа тур, аттан. ☉ Трогаться с места; отправляться в путь
Серёжа сибилигин сөмөлүөттэн түһээт, саҥа хоҥнон эрэр куораттыыр оптуобуска ойон киирдэ. Н. Лугинов
Бүгүн барар буоллахпытына, хоҥнорго уолдьаста. Р. Баҕатаайыскай
Хата сүүр, борохуоттара хоҥнон эрдэҕэ буолуо. Дьүөгэ Ааныстыырап
ср. др.-тюрк. хоҥур ‘вырывать, выдёргивать’

1. көн диэнтэн дьаһ. туһ. Утуктаабыт курдук төбөтүн төҥкөччү туттан испит эмээхсин көхсүн көннөрөн, мыччырыттыбыт сирэйинэн суон киһи диэки хайыста. Амма Аччыгыйа
   Көйүү кымыһынан Күөмэйбитин көннөрөн, Көхсүбүтүн чөллөрүтэн Күн айыы сиригэр Күргүөмүнэн көрүлүөҕүҥ! С. Васильев
   Үлэ саҕа киһини көннөрөр суох. Н. Заболоцкай
2. Тахсыбыт сыыһаны, итэҕэһи суох оҥор (сурукка-бичиккэ). ☉ Устранить, исправить ошибки, недостатки (напр., в письменном тексте)
   Оҕолор дьыктааннарын көннөрдүм. Кинигэм корректуратын көрдүм, көннөрдүм. — Этиллиэ суохтаах тыллар эмиэ этиллэн хаалбыттара. Ону көннөрбөккүн. Н. Лугинов
   ♦ Ноһуоратын (моһуоратын) көннөр — таһыйан, кырбаан, кэһэтэн биэр, тутан биэр. ☉ соотв. давать выволочку кому-л. [Сүөкүлэ — кыыһыгар:] Арба мунньах эйигинэ суох сатаммата буолуо? Дьэ, кэпсиэ, туох үтүө дьүүлү арыйдыгыт? Кими талыырга-халыырга ууруу уурдугут? Эйигин баҕас ноһуораҕын көннөрүөм ээ. А. Софронов
   Мин эйигин моһуораҕын көннөрүөм, хара ыты. Н. Неустроев. Санаатын көннөр — ким эмэ санньыйбытын, кыыһырбытын аһар, үчүгэй майгылаа. ☉ Поднять настроение, дух кому-л., подбодрить, утешить кого-л., привести кого-л. в доброе расположение духа
   Межницкэй туох эмэ үтүөнү оҥорон, Захаренконы алы гынан, санаатын көннөрүөн баҕарбыта, оннук түбэлтэ көстөн биэрбэтэҕэ... Н. Якутскай
   [Бааса:] Сибилигин тыаҕа тахсан …… бэлиитикэҕэ даҕаны, олоххо даҕаны саҥа гуманнай быһыыны тэниттэр — ол дьон санаатын көннөрүө, ол дьону эйэ дэмҥэ киллэриэ этэ. Күндэ. Сискин көннөрбөккө үлэлээ — харса суох күүскэ үлэлээ. ☉ Работать не покладая рук, не разгибая спины, неустанно
   [Убайбыт саҥаспынаан] балтым биһиккини атахпытыгар туруораары, …… систэрин көннөрбөккө үлэлээбиттэрин өйдөөтөхпүнэ, мин кинилэр хайдах курдук муҥура суох үтүө санаалаахтарын, киэҥ-холку майгылаахтарын сөҕөбүн уонна үйэм тухары бу ийэ-аҕа буолбут дьоммор махтанабын. НЕ ТАО
   [Оҕолор] омурҕаннарыгар өйүөлэрин — от үөрэтин — сыпсырыйан ылаллара уонна систэрин да көннөрбөккө эмиэ үлэлээбитинэн бараллара. НЕ ТАО. Сиһин көннөрө түһэр — тиэрэ түһэн сытан ылар, сиһин сынньатар. ☉ Прилечь на спину (чтобы дать отдохнуть спине)
   Суох, кини утуйбат, сиһин эрэ көннөрө түһүө. Н. Заболоцкай. Суолгун көннөр — онно-манна тардыллыбакка хоҥун, бар. ☉ Не задерживаясь, не мешкая, трогаться с места, уходить, отправляться
   Утуйа түһэн баран, дьиэтин диэки суолун көннөрөргө быһаарынна. В. Титов
   Манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, кинилэр бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. Я. Козак (тылб.). Сүнньүн көннөр — кэһэт, кэһэтэн иннин ыл, киһи тылын истэр оҥор. ☉ Проучить, наказать кого-л., чтобы сделать его более податливым, послушным (букв. спинной мозг его выпрямить)
   Бэйи, Кэтириис, алыс тиэтэйимэ, Быһаарсар кэм баар буолуо. Биһиги хайаан да кинини сүнньүн көннөрүөхпүт. НС ОК

туохт.
1. Араастык хамсан-имсэн, хамсанан кэл. ☉ Изменять положение тела или его частей, приходить в движение, двигаться, шевелиться
Ытыһынан Вася көхсүн таарыйан баран, дьүккүс гына хамсаата эрэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Маны истибэккэ, киһи кыайан хамсаабат буолуор дылы таһыйан баран, иккис киһиэхэ кэлэр. Эрилик Эристиин
Бастакы киһи адьас хамсаабат, Тыынара да соччо иһиллибэт. С. Васильев
2. Күөгэй, холкуҥнаа (от-мас, тыа баһын туһунан). ☉ Колебаться, колыхаться, качаться (о листве, о кроне деревьев)
Сэмэй тыалтан сэбирдэх Силигирии хамсыыр. Эллэй
Киэҥ, ыраас хонуу кытылыгар хахыйах ойуур хамсыы турар. М. Доҕордуурап
Хара тыа хамсаан барда. «ХС»
3. Эһин (өрүс мууһун туһунан). ☉ Вскрываться (о реке)
Аны түүн мууспут хамсаарай? Амма Аччыгыйа
Бу тугуй, тыал дуу, муус хамсаата дуу? Н. Заболоцкай
Өрүс мууһа хамсыахча буолуута кырдьаҕас атыыр сылгы үөрүн-сүүрүгүн быраан аннын диэки көһөрөн барылыы кистээн ааһыаҕа. Сэмээр Баһылай
4. түөлбэ. Айаҥҥа тур, айаннаа, хоҥун. ☉ Двигаться, отправляться в путь
Сарсыарда сырдыан иннинэ тааска тиийэр буоллахха, утуйбакка эрэ, киэһэ хойутуу мантан хамсаатахха табыллар. Болот Боотур
♦ Айаҕа хамсыырын кэтэс көр айах I
Бары бастакы сэкирэтээр айаҕа хамсыырын кэтэспэтиннэр. Софр. Данилов
Илиитэ <да> хамсаабат көр илии. Миигин бандьыыттар, сүөһү курдук, өлөрөр сирдэригэр үүрэн илдьиэхтэрэ, букатын илиилэрэ хамсаабакка. С. Ефремов
Илиитэ эрэ хамсаатар (хамсыа эрэ кэрэх) көр илии. Илиибит эрэ хамсаатар, Илгэ быйаҥ дэлэйэр. Дьуон Дьаҥылы. Кырааската хамсаабыт көр кырааска. Дьахтар оҕолоноору кырааската хамсаабыт. Обото көптө (хамсаата) кэпс. — иҥсэрдэ, ымсыырда. ☉ Проявлять жадность, алчность (букв. жадность его всплыла, зашевелилась)
Обото хамсаатаҕына охсуоланар кутуругун хомуна тардан кумуччу туттар. «ХС». Отуора хамсаабыт — тулууруттан, холкутуттан тахсыбыт; олох, үлэ үөрүйэх буолбут майгытыттан, тэтимиттэн ыһыллан хаалбыт. ☉ Лишаться душевного равновесия; выбиваться из колеи
Өйбүнэн чэгиэн-чиргэл олоххо тардыһабын да, түмүк-түмүк кэмнэргэ адьас тулуйбаппын. Отуорум хамсаабыт сордоохпун. Н. Лугинов
Мөрүөн кэргэнэ өлүөҕүттэн ыла олоҕун отуора хамсаабыта. Д. Таас
Ыт майгыта-сигилитэ уларыйбыта, отуора хамсаабыта. Ж. Верн (тылб.)
Өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт көр өй. «Өйө хамсаабыт дуу?» — диэн Слепцову кытта быһаарса олорбут үһүс учаастак управляющайа ыйытар. Н. Якутскай
— Оо, сорун эбитин! Оо, сорун! Таҥара ыардык да кыраабыт! Аһыммат буоларым оҕобун… Аны бу төбөтө хамсаабыт! П. Тобуруокап
[Дьаамнаах:] Бу эмээхсин кутталыгар буолан өйө хамсаабыт. С. Ефремов
Сүргэтэ хамсаабыт (ыстаммыт) көр сүргэ. Маннык сүрдээх-кэптээх быһыыттан Маһарах сүргэтэ ыстаммыт, кэлбит суолун устун төттөрү дойдутун диэки көтүтэ турда. Эрилик Эристиин
Сүрэҕэ хамсыыр көр сүрэх I. [Кэтириис:] Кини кэпсээниттэн сүрэҕим хамсаатаҕа үһү. А. Софронов
Кинини көрөөт, Сэмэнчик сүрэҕэ хайдах эрэ хамсаан, хаана оонньоон, хараҕа арахпат буолла. Н. Неустроев
Хааман иһэн, көрө түһээт, Уой, сүрэҕим хамсаата. П. Тобуруокап
Сүһүөҕэ хамсыыр көр сүһүөх I. Бэркиһээммин Кэннибинэн чинэрийдим, Сөҕөн сүһүөхтүүн хамсаатым. С. Зверев
Сонун тэллэҕэ ибигириириттэн көрдөххө сүһүөҕэ хамсыыра. М. Доҕордуурап
Хахатаа кымньыытын уунарыгар сүһүөхтэрэ хамсыар диэри долгуйбута. Ойуку
Уйулҕата көппүт (ыстаммыт, хамсаабыт) көр көт I. Чороон үҥкүүтүн толорон Нуоҕалдьыһан киирэргитин Уйулҕам хамсыы, долгуйа Олус даҕаны көһүттүм. С. Данилов
Оо, ат барахсан хабараан алдьархайтан уйулҕата хамсыыра олус суоһар, олус ынырык буоллаҕа. С. Никифоров
Уҥуоҕа хамсаата көр уҥуох. Уол киирэр, куттаммыт, уҥуоҕа хамсаабыт. А. Софронов
Ньукууһа уҥуоҕа хамсаабыта, дьүһүнэ холлубута олус этэ. Амма Аччыгыйа
Уҥуоҕа хамсыар диэри көр уҥуох. Уол уҥуоҕа хамсыар диэри куттанна. Үөнэ хамсыыр көр үөн. [Балбаара:] Быыпсай Сүөдэр ымсыытыгар иҥсэрэн үөнэ хамсаан эрэр. С. Ефремов
Хаана (хаана-сиинэ) хамсаата көр хаан I. Кыыс Хотун туһунан эттэххэ, манна хаана хамсаабат киһи бэрт аҕыйах. А. Сыромятникова
[Варвара:] Эн сүрэҕиҥ ыалдьыбат дуо, эн хааныҥ хамсаабат дуо? С. Ефремов. Хамсыы-хамсыы тахсар — олус түргэнник, өлгөмнүк үүнэр (үүнээйини этэргэ). ☉ Всходить, пускать ростки, расти очень быстро и обильно (о растениях)
Уу хонон ааспыт хочолоругар, күн уотун угуттанан, намчы күөх от хамсыыхамсыы тахсар. «ХС»
Быыкаа өлүү сирбит туомугар ыспыт ньэчимиэммит ардахтар кэннилэриттэн хамсыыхамсыы тахсыбыта. Н. Заболоцкай
Адьас көрөн турдаххына, от-мас хамсыы-хамсыы тахсар. КЗА АҮө. Харыс <да сири> хамсаама — биир сиргэ өр тур; ханна да барбакка-кэлбэккэ биир сиргэ уһуннук олор, олохсуй. ☉ Долго стоять на одном месте; проживать в одном месте длительное время (букв. не двигаться (не трогаться) с места)
Кыһын харыс сири хамсаабат, таҥас-сап да суох ону сэргэ хотон үлэтэ киниэхэ сырдыгы бэрсибэт. Н. Борисов
Ардыгар харыс да хамсаабакка, ис-иһиттэн уоскуйан-нуурайан ууну одуулаан туран хаалара. ЛМ А
др.-тюрк., тюрк. хамша, камша

1. туохт.
2. Атахтаргынан тирэнэн, хайа да диэки сыҕарыйбакка биир сиргэ тохтоо. ☉ Стоять
   Кини өр соҕус тугу эрэ толкуйдуу турда. М. Доҕордуурап
   [Солко:] Хайа бу Хоодуотап Уйбаан обургу тоҕо тойонуҥ дьиэтин өрө мыҥаан тураҕын? «ХС»
3. Ханна эмэ баар буол. ☉ Быть расположенным, находиться, стоять где-л. Дьиэ сыыр үрдүгэр турар. Остуолга чаанньык турар
   □ Миэлиҥсэ сарайын иһигэр [ат] баайыллан турар. С. Ефремов
4. Олорон, сытан баран, балаһыанньаҕын уларытан, атаххар тирэн, үктэн. ☉ Подниматься на ноги, вставать
   Эмээхсин оронтон туран таһырдьа тахсар. Н. Неустроев
   Атыыһыт илиитин ыһыгынна, Оргууй туран ыадаһынна. С. Васильев
   Дьиэтигэр дьон тура илигинэ тиийдэ. Софр. Данилов
5. Хоҥнон бар, айаннаа. ☉ Трогаться, отправляться в путь, выезжать
   Айаммытыгыр турбуппут. ПЭК СЯЯ
   [Көстөкүүн:] Доҕоор, куораттан турбутуҥ хас хонно? Күндэ
   Кини аһаабатаҕа ыраатта, букатын аччык айаҥҥа турбут. А. Сыромятникова
6. көсп. Кыһыҥҥы кэмҥэ ханнык эмэ туруктаах буол (хол., ынах, сылгы сүөһүнү этэргэ). ☉ Пребывать, находиться в каком-л. состоянии, содержаться зимой (напр., о лошадях, скоте). Сылгылара хайдах тураллар эбит?
   □ Сүөһүлэрэ куһаҕана суох тураллар. Р. Кулаковскай
7. көсп. Төһө эмэ сыаналан. ☉ Стоить сколько-л., иметь какую-л. цену. Ынаххыт төһөҕө турда?
   □ [Быһыт] 218 мөлүйүөн солкуобайга туруоҕа. Суорун Омоллоон
   Эһиэхэ оҥорбут үтүөм биир үрүүмкэҕэ турбат дуо? М. Попов
8. көсп. Олоҕур, олохтон. ☉ Установиться, настать, начаться. Сылаас күннэр турдулар
   □ Таба ыарыыта турбут. Н. Заболоцкай
9. көсп. Айанныырга, сылдьарга уйар буола тоҥ (үрэх, күөл, өрүс мууһун үрдүн этэргэ). ☉ Достаточно промерзать для прокладки зимней ледовой дороги (о речке, озере, реке)
   Суол турдаҕына кэлиибарыы элбиэҕэ. «ХС»
   Сэтинньигэ Волга өрүс мууһа турбута. ДАЛ УуУоО
10. көсп. Кими эмэ көмүскээ, көмүскэс. ☉ Бороться, стоять за кого-что-л.
    Норуот иһин тур, инникигин биэримэ. М. Доҕордуурап
11. көсп. Ханнык эмэ быыбарданар дуоһунаска киирсэргэ быһаарын. ☉ Выставлять чью-л. кандидатуру на какую-л. выборную должность. Улуус баһылыгын быыбарыгар алта киһи хандьыдаакка турда
12. көсп. Сааһыҥ ситэн, киһи-хара буол, бэйэҕин бэйэҥ көрүнэр, иитинэр кыахтан. ☉ Встать на ноги, состояться
    Саҥардыы туран эрэр киһи кинээс буола сылдьар. Эрилик Эристиин
    [Н.С. Ефимов] биэс оҕото бэһиэн турбут дьон. «К»
13. көмө туохт. суолт.
14. -а, -ыы сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын биир кэмник тохтообокко эбэтэр өрүү буола турарын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -а, -ыы основного глагола обозначает длительность или постоянство действия
    Кыра оҕолор оонньуур сирдэригэр биэстээх-алталаах уол ытыы турар. Амма Аччыгыйа
    Балаакка ааныгар күөх ырбаахылаах биир дьахтар эргичиҥнии турар. Т. Сметанин
    Тэйиччи бартыһааннар аттарын миинэн биир сиргэ булумахтаһа тураллар. Эрилик Эристиин
15. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн урут буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ В форме настоящего-будущего времени в сочетании с деепричастными формами на -ан от основного глагола образует форму прошедшего результативного времени глагола
    Ол эмээхсин иллэрээ күн өлөн турар. Амма Аччыгыйа
    Эһиги начаалынньыккыт Бабинцев хаста да буруйданан-сэмэлэнэн турар. Н. Якутскай
16. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын саҕаланан эрэрин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастными формами на -ан основного глагола обозначает начало действия, процесса
    Үгүрүө өһүргэнэн турар, үлтү түһээри суоһурҕанар. Р. Баҕатаайыскай
    ♦ Аймаҕалаан туран көр аймаҕалаа
    Эһиги, Абыраамаптар, аймаҕалаан туран алдьархайдаах дьон үһүгүт. Эрилик Эристиин
    Атах кээһэ тур көр атах. Мин, бытаан киһи, атах кээһэ туруум. СГФ СКТ
    Атаххар (сүһүөххэр) тур көр атах. [Манчаары:] Аҕам бокуонньук Алыс сымнаҕас киһи буолсу Ананан атаҕар турдун диэн Маанылаах Манчаары диэн Бастыҥ ааттаабыт. А. Софронов
    Тойон киһи ылгын кыыһа Көмүс ый кэриҥэ ыарытыйан баран, саҥардыы атаҕар турар буолла. И. Гоголев
    Быһатын эттэххэ, атахпар туруохпуттан иллэҥ дьаарбайбыппын өйдөөбөппүн. «ХС»
    Баскынан тур, атаххынан тур көр бас II. Баскынан тур, атаххынан тур, бэйэҥ иннигин бэйэҥ илиннээр, миигиттэн тугу да ыйытыма. ПЭК СЯЯ
    Биирдэ олорон тур көр биирдэ. Итиччэ элбэх аһы биирдэ олорон турда. НАГ ЯРФС II
    Биир муостаҕа туруохпут көр биир. Дууһатыгар тур көр дууһа. Ээ, били ааттаах ороспуой, түөрт уон киһи дууһатыгар турбут Сүүлүк Бааскалара диэн буоллаҕа. «ХС»
    Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) көр кураанах. Кини оччону-баччаны оҥоруохпут диэн хойгур тылын итэҕэйэн, кураанаҕы кууһан туруохпут. «ХС»
    Кыларыйар (кыларыйан турар) кырдьык көр кыларый. Эн миигин билиҥҥээҥҥэ диэри албынныыр диэн абатыйыма, кыларыйан турар кырдьыкпын суруйабын. И. Федосеев
    Кыыла турбут көр кыыл. [Ыттар] аанньаҕа үөрүөхтэрэ дуо, сибиэни билэн кыыллара турдаҕа. Далан
    Сааскы күннэр тоҥоттооннор булчуттар кыыллара турбут кэмэ. Кэпсээннэр
    [Ылдьаа:] Ити эмээхсин, алдьархайтан ас таһааран туһанаары кыыла туран ахан сылдьар киһи. «ХС»
    Оҕо турбат (сыппат) <ыала, дьоно> көр оҕо. Тойон киһиэхэ уол оҕо турбат. И. Гоголев
    Биһиэхэ оҕо турбат, иккилэригэрүстэригэр тиийбэккэ өлө тураллар. И. Федосеев
    Оргуйан турда көр оргуй. Чуумпу баҕайытык олорбута дии. Туохтан оргуйан турда? НАГ ЯРФС II
    Өлүү айаҕын өҥөйөн тур көр өлүү I. Өстөөх тыылыгар тахса сылдьаммыт Өлүү айаҕын өҥөйөн туран, Сиэхсит фашистан өһү аахсаммыт, Кырыы сиринэн төннөн испиппит. И. Егоров
    Өрө тур көр өрө. Иһиҥ ыалдьара өрө турар дуо? М. Доҕордуурап
    Киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт аҕыйаан, куртах, быар ыарыылара, сэллик өрө турбута. Багдарыын Сүлбэ
    «Үлэлээн олоруохха эбэтэр охсуһан өлүөххэ!» — диэн луоһуннаах өрө турбуттара. СГПТ
    Саа уоһугар тур көр саа. [Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх! С. Ефремов
    Санааҕар тур көр санаа II. «Хайаан да ситиһиэм! Санаабар туран тэйиэм!», — уол оҕо сымыһаҕын быһа ытырда. Сир <сирдэ> ыла тур көр сир. «Чэ, мин аппын көлүйүөхпэр диэри сир ыла тур», — диир кулуба. Далан
    Сирэйэ-хараҕа турбут көр сирэй-ха- рах. Кини сирэйэ-хараҕа турбута, чаҕылыйбыта сүрдээх. Н. Якутскай
    Кылаабынай быраас Нартаахап сирэйэ-хараҕа турбутун соһуйа көрдө. Софр. Данилов. Суолугар туора тур калька. — кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар мэһэй, харгыс буол. ☉ Стать поперёк дороги кому-л.
    Дьокутаат буолуоҕун Сэмэн Павлов суолугар туора туран кэбиспитэ. НАГ ЯРФС II. Туран биэр — 1) туох да утары дьайыыны оҥорбокко, утарыласпакка таах туран хаал, баһыйтар. ☉ Не оказывать сопротивления
    Күлүгээттэр саба түстэхтэринэ, туран биэрбэт баҕайыта. НАГ ЯРФС II; 2) бэйэҥ баҕа өттүгүнэн тугу эмэ биэр, ыһыгын, сөбүлэн. ☉ Добровольно предоставлять что-л. в пользу кого-л., уступать
    «Ол кинилэргэ туран биэриллиэ үһү дуо?» — Хоодуотап өрө дьигиһийэ түстэ. Р. Кулаковскай
    Ол эрээри мин акаары курдук, эйиэхэ барыларын туран биэрэллэрэ биллибэт. «ХС»
    Хоноһолоругар ороннорун туран биэрэн, табаларын чагдаҕа таһааран ыыталаан хоннороллор. «ХС». Турар бэйэтинэн хаалла — туох эмэ буолан, туохха эмэ түбэһэн, туга да суох хаал, дьадай, эһин. ☉ Остаться в одной рубашке
    Дьиэтин ууга былдьатан, турар бэйэтинэн хаалла. НАГ ЯРФС II. Турбат охтуутун оҕунна — үтүөрбэт, өрүттүбэт гына ыараханнык ыарыйда. ☉ Заболеть очень тяжело, без надежды на выздоровление
    Эр тойоно дойдутугар тиийээт, турбат охтуутун охтубут. Амма Аччыгыйа
    Тутуһан туран көр тутус. Халлаан субу тутуһан туран хараҥаран барда. Э. Соколов
    Тыла бара турар көр тыл. Тылгар тур көр тыл. Эппит тылларыгар турдулар. «Кыым»
    [Конопатовтар] тылларыгар турбатахтар. Г. Николаев (тылб.). Тыыныгар тур (тиий) көр тыын II. Сыгаан Бүөккэ баай этэ, байаары киһи тыыныгар турара. Н. Павлов
    [Оҕуһу] биир эмэ киһи тыыныгар турбутун эрэ кэннэ дьаһайаллара буолуо. Далан
    Тэбэн туран көр тэп I. Кинилэр алта уонча кур ноһуому үс күн тэбэн туран тастылар. М. Доҕордуурап
    Тэстэн турар <сир> көр тэһин. Бэстээх — мантан тэстэн турар. НАГ ЯРФС II
    Утары тур көр утары. Күн судаары утары турбут алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. «ХС»
    Үөһэаллара туруҥ көр үөһэ-аллара. Бэйи үөһэ-аллара туруҥ! Миэстэтэ бэлэмнээҥ, мииннэ кутуҥ. ВВ ЫСЫ
    Таһырдьаттан Ньукулай оҕонньор киирэн кэлэр, бары хому-дьими буолаллар, үөһэ-аллара тураллар. «ХС». Этэнтыынан турда көр эт-тыын. Мунньахха дакылаатчыт этэн-тыынан турда
    ◊ Турбут оҕо — үлэни-хамнаһы кыайар буолбут оҕо. ☉ Выросший и возмужавший ребёнок, который в состоянии осилить любую работу. Ньукулайдаах улахан уоллара, турбут оҕо, дьонугар илии-атах буолан көмөлөһөн абырыыр. Уот турар — баһаар буолар, умайан барар. ☉ Начаться, заняться, загореться (о пожаре)
    Отчуттар алааска уот турбутун истэннэр сүөм түспүттэр. «ХС»
    Халааһын барар сиригэр тута уот турар. А. Сергеев (тылб.)
    др.-тюрк. тур, тюрк. тур, торы, тар, түр